Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη, Β΄ τόμος

Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη #2

by Γιάννης Η. Χάρης

"Κείμενα για τη γλώσσα, για τις στάσεις απέναντι στη σημερινή γλώσσα, και ιδιαίτερα στις παλαιότερες μορφές της· κείμενα για την εξελικτική πορεία της γλώσσας, για την εξέλιξη μέσα από τα λάθη..." Έτσι άρχιζε ο πρόλογος του πρώτου τόμου, που ισχύει ως ένα βαθμό και για τον δεύτερο αυτόν τόμο. Αν υπάρχει κάποια διαφορά είναι ότι ο πρώτος τόμος επικεντρώθηκε στην "εξέλιξη μέσα από τα λάθη...", με κείμενα, όπως συνέχιζε η ίδια εκείνη εισαγωγική παράγραφος, "για τα λάθη και τη συχνά ακαταμάχητη λογική τους, κείμενα που παρακολουθούν την εξελικτική πορεία του λάθους, τις αλλαγές στη γλώσσα γενικότερα, κείμενα που θα επιχειρήσουν να βαδίσουν μέσα από λάθη και περίπλοκα συντακτικά, κυρίως, φαινόμενα". Αντίθετα, αλλά στην ουσία συνοδευτικά ή συμπληρωματικά, ο δεύτερος τόμος καθυστερεί περισσότερο σε θεωρητικά ζητήματα, όπως η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών, ιδίως σε συνάρτηση με τα νέα ελληνικά, το ζήτημα των τόνων και η ιστορία του από τους αρχαίους χρόνους, η εξέλιξη της ιστορικής ορθογραφίας κτλ. [...] (από τον πρόλογο του βιβλί

434 pages, Paperback

First published November 13, 2008

About the author

Ο Γιάννης Η. Χάρης υπήρξε επιμελητής εκδόσεων από το 1971 έως το 2002, συνεργαζόμενος με εκδοτικούς οίκους και οργανισμούς όπως ο Ολκός, το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, ο Ίκαρος και το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Δίδαξε ελληνικά σε αμερικανικά προγράμματα σπουδών, μελέτησε βυζαντινή μουσική κοντά στον Σίμωνα Καρά και συμμετείχε στην Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία του Λυκούργου Αγγελόπουλου. Μετέφρασε το έργο του Μίλαν Κούντερα, λαμβάνοντας το βραβείο ΕΚΕΜΕΛ (2011). Από το 1999 έως το 2022 υπήρξε τακτικός επιφυλλιδογράφος σε μεγάλες εφημερίδες, ενώ δίδαξε σεμινάρια για μεταφραστές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Τα βιβλία του για τη γλώσσα και την κοινωνία γνώρισαν μεγάλη απήχηση. Το 2024 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Πατρών.

Reviews

[Vassilis MJ · Rating 4 out of 5]

Οι επιφυλλίδες στον εβδομαδιαίο τύπο (ιδίως βιβλιοφιλικού/γλωσσικού περιεχομένου) αποτελούσαν ανέκαθεν το πρώτο τμήμα της εφημερίδας στο οποίο ανέτρεχα. Η συγκέντρωση (σε δύο τόμους) αρθρογραφίας γλωσσικού περιεχομένου είναι μια πολύ καλή ιδέα, προκειμένου να υλοποιηθεί ένα εύληπτο έργο εκλαϊκευμένης επιστήμης. Ο Γιάννης Χάρης, με κατανοητή γλώσσα και ευσύνοπτες αναλύσεις, καταπιάνεται με πολλά από τα φλέγοντα ζητήματα της συγχρονίας αλλά και της διαχρονίας της ελληνικής γλώσσας.

Από την Αρχαία Ελλάδα στα ελληνιστικά χρόνια και από τον αττικισμό στην καθιέρωση του πολυτονικού και από τη Δίκη των Τόνων στη γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 76’, ο συγγραφέας απενοχοποιεί τα γλωσσικά λάθη και εγκύπτει σε όσα είναι συνυφασμένα με ιδεολογικές παραμέτρους. Η βίαιη επιβολή των λόγιων τύπων στηλιτεύεται ανοιχτά, καθώς θεωρούνται φορείς εξουσιαστικού λόγου και ως μέσα τα οποία υπονομεύουν τα συνομιλιακά αξιώματα, στο όνομα μιας δήθεν καλλιέπειας. Η διαμάχη καθαρεύουσας και δημοτικής, μαζί με τα απότοκά της, διατρέχει το δίτομο έργο ως κύριος θεματικός άξονας.

Δε λείπει φυσικά και ο αντικειμενικός σχολιασμός γλωσσικών εγχειριδίων, λεξικών κλπ. τα οποία μονοπώλησαν το ενδιαφέρον (θετικά ή αρνητικά) της γλωσσολογικής και εκπαιδευτικής κοινότητας. Όλα τα ανωτέρω με τεκμηριωμένο, σαφή και ελαφρώς σκωπτικό τρόπο. Ο δημοσιογραφικός λόγος κατά περιπτώσεις κουράζει λίγο τον αναγνώστη, θυμίζοντάς του ότι δεν αποτελεί ένα ενιαίο σύγγραμμα, αλλά ένα μίγμα άρθρων, με αξιοθαύμαστη πάντως συνοχή και συνεκτικότητα μεταξύ των επιμέρους δημοσιεύσεων. Η διαπραγμάτευση του έργου μοιάζει κατά διαστήματα κάπως μονόπλευρη, αλλά δεν είναι εμμονική, με την εξαίρεση ίσως της επιστολιμιαίας αντιπαράθεσής του με τον Γ. Μπαμπινιώτη. Σε ένα επίτομο έργο, Ο αγώνας λόγων στον οποίο επιδίδεται με τον γνωστό καθηγητή γλωσσολογίας κουράζει τον αναγνώστη, πολύ περισσότερο από ότι σε μια εβδομαδιαία επιφυλλίδα. Αξίζει πάντως να διαβάσει κάποιος προσεκτικά τις επισημάνσεις του συγγραφέα, ιδίως πάνω στο Λεξικό Μπαμπινιώτη.

Ο Πέτρος Χάρης προτάσσει την αξία μιας χρηστικής και επικοινωνιακής γλώσσας, σε βάρος των διάφορων γλωσσικών υβριδίων γεμάτων γλωσσικά απολιθώματα. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η εν λόγω αρθρογραφία δημοσιεύτηκε από το 1999 και εξής, υπάρχουν γλωσσικές παράμετροι οι οποίες έχουν μεταβληθεί έως σήμερα, κάτι που προοικονομεί και ο ίδιος ο συγγραφέας, αναφέροντας ότι το λάθος του σήμερα ενδέχεται να είναι η γλωσσική νόρμα του αύριο. Επίσης, ο ψαγμένος φιλόλογος γνωρίζει ότι πλέον έχουν μεσολαβήσει έργα όπως το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, το οποίο θα ήταν ευχής έργον να είχε παρουσιαστεί αντιστικτικά προς τα υπόλοιπα λεξικά που σχολιάζονται από τον συγγραφέα.

Ένα ενδιαφέρον και αξιόλογο πόνημα με κοινωνιογλωσσολογίες, φωνολογικές, πραγματολογικές, σημασιολογικές, ιστορικοσυγκριτικές αποχρώσεις, περιγραφικό και όχι ακραιφνώς ρυθμιστικό όπως διάφορα «εγχειρίδια καλής χρήσης της γλώσσας» που έχουν εκδοθεί κατά καιρούς.

[surfmadpig · Rating 4 out of 5]

Ο Γιάννης Χάρης γράφει επιφυλλίδες για τη γλώσσα στα Νέα, και σ'αυτό το βιβλίο (του οποίου αγόρασα καταλάθος τον δεύτερο τόμο, αλλά δεν έχει και πολλή σημασία η σειρά) τις βρίσκουμε μαζεμένες, με χρονολογική σειρά και μερικές προσθήκες. Και επίσης μπορεί κανείς να τις διαβάσει όλες στο blog του, φαντάζομαι ίσως και στο αρχείο των Νέων.

Ο Γιάννης Χάρης επίσης νομίζω πως αυτουπονομεύεται. Ενώ οι απόψεις του (που συνήθως δεν είναι καν απόψεις, είναι δεδομένη επιστημονική πραγματικότητα) με βρίσκουν σχεδόν πάντα σύμφωνη, η μορφή και το ύφος των κειμένων δε βοηθούν να εκφραστεί η άποψή του. Στην ουσία, αν ο αναγνώστης δεν έχει ήδη αρκετές γνώσεις πάνω στις διάφορες γλωσσικές διαμάχες και στη νεοελληνική γλώσσα γενικά δε νομίζω να τα καταφέρει να βγάλει άκρη (σε αντίθεση με το Δέκα μύθοι για την Ελληνική γλώσσα).
Μορ ιμπόρταντλι ίσως, αν τείνει κανείς να διαφωνεί, για οποιονδήποτε λόγο, με όσα θα διαβάσει, δε νομίζω να καταφέρει να τον πείσει ο συγγραφέας, γιατί δεν υπάρχουν αρκετά αναλυτικά επιχειρήματα και κυρίως επειδή ο τόνος του είναι λίγο ειρωνικός και "μεταξύ μας". Στην ουσία ψυλλιάζομαι πως γράφει για όσους γνωρίζουν το αντικείμενο και συμφωνούν ήδη μαζί του. Τι να κάνεις, όμως, επιφυλλίδες είπαμε.

Εγώ πάντως συμφωνούσα ήδη, οπότε είμαι καλυμμένη. Έμαθα και 5-10 πράματα και μπορώ πλέον να αναπτύξω πολύ αναλυτικότερη επιχειρηματολογία για το γιατί ο Μπαμπινιώτης είναι καραγκιοζαίος.