ماهی

by بهرام بیضائی

کتاب "ماهی" اثر بهرام بیضایی، یک فیلمنامه است که وی در سال ۱۳۸۳ در ایران نوشته است. این اثرهیچ‌گاه مجوز ساخت فیلم و چاپ در ایران نگرفت و در مرداد ماه ۱۳۹۹ توسط نشر بیشه در سان‌فرانسیسکو چاپ شد. "ماهی" تکه ای کوتاه از زندگی زنی است روسپی به همین نام.

Paperback

First published January 1, 2020

About the author

بهرام بیضایی: مروری بر زندگی و آثار یک اسطوره زنده

بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطوره‌شناس برجسته ایرانی، در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران چشم به جهان گشود ور در روز ۵ دی ۱۴۰۴ در سن ۸۷ سالگی، دور از وطن، چشم از جهان فروبست. او به عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینما و تئاتر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی معاصر شناخته می‌شود که با خلق آثاری عمیق و چندلایه، نقشی بی‌بدیل در غنای هنر و اندیشه ایرانی ایفا کرده است.

آغاز راه و شکل‌گیری اندیشه

بیضایی در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب در تهران زاده شد. پدرش، ذکایی بیضایی، شاعر بود و این پیشینه، او را از همان ابتدا با ادبیات و هنر مأنوس کرد. علاقه‌ی وافر او به سینما و نمایش از دوران نوجوانی آغاز شد و همین علاقه او را به سمت پژوهش‌های گسترده در تاریخ نمایش ایران و جهان سوق داد. بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما آن را ناتمام گذاشت تا به صورت مستقل به تحقیق و آفرینش هنری بپردازد.

حاصل پژوهش‌های ژرف او در همان دوران جوانی، کتاب مرجع و ماندگار "نمایش در ایران" بود که به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در زمینه تاریخ نمایش ایرانی شناخته می‌شود و تسلط عمیق او بر ریشه‌های فرهنگی و نمایشی ایران را به نمایش می‌گذارد.

کارنامه هنری: از صحنه تئاتر تا پرده سینما

فعالیت‌های هنری بیضایی در دو حوزه اصلی تئاتر و سینما متمرکز است، هرچند قلم او در قالب فیلمنامه، نمایشنامه، پژوهش و داستان‌نویسی نیز آثاری درخشان خلق کرده است.

در عرصه تئاتر، بیضایی با نگارش نمایشنامه‌هایی چون "پهلوان اکبر می‌میرد"، "مرگ یزدگرد"، "چهار صندوق" و "افرا، یا روز می‌گذرد"، جانی تازه به تئاتر ایران بخشید. آثار نمایشی او با بهره‌گیری هوشمندانه از اساطیر، تاریخ و فرم‌های نمایش ایرانی (همچون تعزیه و نقالی) و ترکیب آن با تکنیک‌های مدرن تئاتری، به کاوش در مفاهیمی چون هویت، تاریخ، زن، مرگ و حقیقت می‌پردازند. زبان فاخر، ساختار پیچیده و شخصیت‌پردازی عمیق از ویژگی‌های بارز نمایشنامه‌های اوست.

در حوزه سینما، بیضایی کار خود را با ساخت فیلم کوتاه "عمو سیبیلو" در سال ۱۳۴۹ آغاز کرد و با اولین فیلم بلندش، "رگبار" (۱۳۵۱)، نام خود را به عنوان یک فیلمساز صاحب‌سبک و اندیشمند مطرح کرد. "رگبار" با نگاهی دقیق و شاعرانه به تحولات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، آغازگر مسیری بود که با شاهکارهایی چون "باشو، غریبه کوچک" (۱۳۶۴)، "شاید وقتی دیگر" (۱۳۶۶) و "مساف" (۱۳۷۰) ادامه یافت.

فیلم "مرگ یزدگرد" (۱۳۶۰)، که اقتباسی از نمایشنامه خود او بود، نقطه عطفی در کارنامه سینمایی او و سینمای ایران به شمار می‌رود. این فیلم با ساختاری مبتنی بر روایت‌های متناقض و تمرکز بر مفهوم نسبیت حقیقت، نمونه‌ای درخشان از سینمای فلسفی و تاریخ‌نگر است. "سگ‌کشی (۱۳۷۹) نیز پس از سال‌ها دوری از فیلمسازی، بازگشتی قدرتمندانه برای او بود که با استقبال منتقدان و تماشاگران روبرو شد.

سبک و مضامین کلیدی

آثار بیضایی، چه در سینما و چه در تئاتر، از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند:

زبان و دیالوگ: استفاده از زبانی فاخر، ادیبانه و در عین حال دقیق و حساب‌شده که به آثار او عمقی چندبعدی می‌بخشد.
اسطوره و تاریخ: بهره‌گیری از اساطیر ایرانی و بازخوانی رویدادهای تاریخی برای طرح مسائل جهان معاصر.
هویت زنانه: توجه ویژه به شخصیت زن و جایگاه او در تاریخ و اجتماع. زنان در آثار بیضایی اغلب شخصیت‌هایی قدرتمند، کنش‌گر و پیچیده هستند.
ساختار روایی: استفاده از ساختارهای روایی غیرخطی، روایت‌های تودرتو و شکستن مرز میان واقعیت و خیال.
پژوهش و دقت: تمامی آثار او بر پایه تحقیقات گسترده و دقیق در زمینه‌های تاریخی، اسطوره‌شناسی و فرهنگی بنا شده‌اند.

مهاجرت و تداوم فعالیت

بهرام بیضایی در سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و به عنوان استاد مدعو در این دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه ادبیات و هنرهای نمایشی ایران پرداخت. او در طول اقامت خود در آمریکا نیز از فعالیت هنری باز نایستاد و چندین نمایشنامه از جمله "طرب‌نامه" و "چهارراه" را با حضور بازیگران ایرانی در کالیفرنیا به روی صحنه برد و کارگاه‌های آموزشی متعددی برگزار کرد.

بهرام بیضایی، با بیش از نیم قرن فعالیت هنری و پژوهشی، نه تنها به عنوان یک هنرمند بزرگ، بلکه به مثابه یک اندیشمند و روشنفکر تأثیرگذار، جایگاهی رفیع در تاریخ فرهنگ

Reviews

[Asad Asgari · Rating 4 out of 5]

این اثر بیضایی چند ویژگی خاص داشت که خوانندش را برای من دلچسب کرد، اول نوع زبانی بود که بیضائی برای نقش اول کتاب انتخاب کرده بود که هرچند ابتدا این شیوه بیان تاحدی ناملموس جلوه می‌کرد ولی رفته رفته من را با خودش همراه کرد. دوم اوج فضای سیاه و تاریکی‌ بود که بیضائی در این اثر پیش‌روی خوانندگان گشوده که گاهاً از حد تصور من خارج بود. سوم فضاسازی ابتدایی داستان که من را در حالت گنگی قرار داد و حتی چندین‌بار مجبوربه بازخوانی صفحات ابتدایی شدم ولی با پیش رفتن کل ابهامات نقش بر آب شدند و با این شیوه فضاسازی ارتباط خوبی برقرار کردم. چهارم کشش مناسب اثر که رها کردن و کنار گذاشتن آن را به گمان من برای هر خواننده‌ای دشوار می‌کنه و در هیچ کجای اثر فرود کشش به ذهن خواننده القا نمی‌شه. پنجم شخصیت‌پردازی گام به گام هریک از نقش‌ها و ظاهر شدن جنبه‌های مختلف و ظریف شخصیتی هر نقش در طول خوانش اثر بود و نکته آخر پایان بندی غیر قابل پیش‌بینی اثر که آن هم جلوه درخشان دیگری از این اثر خواندنی بیضائی بود.

[Amir · Rating 1 out of 5]

‌نام «ماهی» را اول‌بار از زبان خود بیضایی شنیدم. تابستان ۸۴ بود؛ در نشست پرسش و پاسخی که پس از یکی از اجراهای «مجلس شبیه در ذکر مصائب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشد فرزین» برگزار شده بود، بیضایی از اثری به نام «ماهی» گفت که در آن زبانی نو را تجربه کرده، تجربه‌ای که خودش دوستش داشت. فیلمنامۀ «ماهی» چند سالی بعد از آن تاریخ، به لطف دوستی، به دستم رسید. پشتم از خواندنش لرزید و حیرت کردم که بیضایی اصلاً چطور جرئت کرده این متن را به ارشاد بدهد! اثری را تصور کنید با صراحتی بسیار بیشتر و سوژه‌ای بسیار ملتهب‌تر از «اتفاق خودش نمی‌افتد»، که اروتیسم آشکاری نیز دارد. امّا تجربه‌ای که بیضایی از آن گفته بود در دیالوگ‌های اثر متجلی بود و، بله، این تجربه‌ای نو در کارنامۀ او بود. به گمانم در برخی از دیالوگ‌های یکی از فیلم‌درفیلم‌های «وقتی همه خوابیم» می‌شد رد و نشان کمرنگی از تجربۀ «ماهی» دید، در برش کوتاهی که مژده شمسایی، اگر درست خاطرم باشد، نقش یک روسپی را بازی می‌کرد. واقعیت امّا این است که من اصلاً نتوانستم با زبانِ ماهی، شخصیت اصلیِ فیلمنامۀ «ماهی»، کنار بیایم. خاطرم هست که دوستی، در توصیفی بجا، می‌گفت انگار بیضایی «فرهنگ لغات زبان مخفی» را کناردستش گذاشته و این دیالوگ‌ها را نوشته. بیضایی در زبانی ــــ و نه‌فقط زبانی، که بستر و محیطی ــــ تمرین کرده بود که به گمان من یکسر با آن بیگانه بود. دیالوگ‌ها نه‌فقط فاصله‌ای بعید با زبان طبیعی داشتند، که خیلی اوقات طنزی ناخواسته را موجب می‌شدند. در نهایت، و به رغم طرح داستانیِ بسیار جذابش، «ماهی» برایم از ضعیف‌ترین آثار بیضایی بود‌.‏
‌
خوشحالم که این اثر، بالاخره، از سد سانسور گذشته و می‌تواند در دسترس همگان باشد تا خوانده شود و نقد شود و به آزمون زمان سپرده شود.‏

[Behzad · Rating 5 out of 5]

خوب و بد زیاد میگن راجع به این کار.

ولی اگه بیضایی میتونست همون سالها فیلمش رو بسازه؛ آخ اگه میتونست بسازه...

[Ashkan Ansari · Rating 4 out of 5]

خواندن نمایشنامه و فیلمنامه تمرین می خواهد و ممکن است خوانندگانی که چنین تمرینی ندارند از خواندن آن خسته شوند. برای من بسیار جذاب بود. ترجیح می دهم چیزی درباره خود داستان ننویسم به ویژه آن که نخستین صحنه ها من را شگفت زده کرد بنابران خوب است که کسانی که این نوشته ها را می خوانند هم آن شگفت زدگی را تجربه کنند. ‏

[Alireza Yoonesi]

دوستان عزیز، این کتاب در دسترس کسی نیست‌؟

[Negin · Rating 4 out of 5]

موضوع به شدت جذاب. کشش خیلی زیادی دارد. اگر با مدل تصاویری که بیضایی در سینمایش نشان داده و میدهد اشنا باشید در خیلی از لحظه های کتاب، احساس میکنی که فیلم میبینی. برای مثال بخش پرورشگاه، احساس میکنی دوربین از روی ماهی با درشکه که به سمت دفتر مدیریت میرود به کودکان و پرستارشان میچرخد در صحنه بعدی ماهی گریان و از میان بچه ها و کنار پرستار میگذرد، پرستار و بچه ماهی را نگاه میکنند. مدل حرکت صحنه ها عینا مانند سگ کشی است.
مثل سایر اثار بیضایی محوریت با زن است. زنی اسیب دیده و مردانی که با نگاهی شهوانی از کنارش میگذرند با نیت.
تو در دلت ارزو میکنی این مرد فرق کند. این مرد ماهی را نجات دهد. حتی سعی میکنی چشم ببندی به عیبها و ضعفهای مرد.
زبان اثر طول کشید تا را دستم شود. اما کشش موضوع من را تا پایان داستان کشاند البته که معنی خیلی از کلمات و جملات را نفهمیدم

[Fancy Fatemeh · Rating 4 out of 5]

موضوع کتاب بسی جذابه اما من با زبانش خیلی ارتباط نگرفتم و در فهمش مشکل داشتم. خود بیضایی البته گفته که بعضی کلمات رو خودش ساخته و از جایی نگرفته.
داستان برام کمی گنگ بود. ممکن هم هست دلیلش این باشه که من به ندرت فیلمنامه می‌خونم. بیضایی مهمان گروه کتابخوانی منیرو روانی‌پور بود و جواب سوال‌هایی درباره‌ی کتاب رو داد که من توصیه می‌کنم تماشاش کنین. به خود من کمک کرد داستان رو بهتر بفهمم. فکر می‌کنم با دوباره خوندن کتاب، ارتباط بهتری بگیرم باهاش.

[A R · Rating 3 out of 5]

ایده خیلی خوب و فضایی مناسب با آن خلق شده. ولی از بیضایی بهتر از این هم خوانده‌ام.