Chłopstwo. Historia bez krawata

by Mateusz Wyżga

Jak się zmieniają i w czym są niezmienne?

Aby je zrozumieć właściwie i do końca, aby poczuć ich zapach, aby zachwycić się ich kolorami, trzeba człowieka, który byłby i naukowcem badającym temat dogłębnie, i samorządowcem potrafiącym wsią zarządzać oraz znającym jej problemy, i wreszcie chłopem, który się na wsi rodził i dla niej pracował. Takiego człowieka, który rozumie wieś i jej mieszkańców prawdziwie.

I oto jest.

Profesor Mateusz Wyżga, historyk, wieloletni sołtys rodzinnej wsi Dziekanowice, działacz społeczny i autor wielu książek, chłopskie dziecko, zdejmuje krawat i profesorską togę, ale odrzuca też politykę, ideologię i historię wydarzeniową. Pisze historię chłopstwa na laptopie, lecz nie przy swoim profesorskim biurku w Krakowie, a wśród pól i łąk. W przerwach zakasuje rękawy, wsiada do traktora lub chwyta widły. Pokazuje nam prawdziwy obraz polskiego chłopstwa i polskiej wsi, wolny od mód, polityki i stereotypów. Dociera do istoty tego, czym jest wieś w nas, jak wpływa na nasze życie i czego nas uczy. W pogoni za ekoświatem pozwala nam spojrzeć za siebie. Tam, na polskiej wsi, to za czym gonimy, mają od wieków.

480 pages, Hardcover

First published September 26, 2022

Reviews

[Szuwaks · Rating 5 out of 5]

Od jakiegoś czasu mamy w Polsce boom na szeroko pojętą historię ludową. Jednym z najnowszych tytułów jest książka popularyzatorska specjalisty w temacie historii społeczno-gospodarczej, nowożytnika, a jednocześnie chłopa z dziada pradziada.

Tytuł składa się z 11 rozdziałów (+ wstęp i zakończenie) poruszających najróżniejsze tematy związane z historią chłopstwa (uważa ten termin za lepszy od "historii chłopów" ponieważ "obejmuje baby i chłopów, dziewki i parobków, a także dzieci"). Omawia wśród nich kwestie przestrzeni wsi, najróżniejszych zajęć wykonywanych przez chłopstwo, mobilności społecznej, rodziny i duchowości, poddaństwa i relacji z panem, przemocy, żywienia czy samorządności. Nie są jednak oddzielone od siebie szczelnie, a różne aspekty przewijają się przez kilka rozdziałów. Nieco odstają dwa ostatnie, w których autor zajmuje się historią i pamięcią w wydaniu bardziej praktycznym - zawiera w nich instrukcje i porady na temat zgłębiania dziejów swojej rodziny czy miejscowości.

Książka została pomyślana jako popularyzatorska, więc autor nie zarzuca czytelnika tonami specjalistycznych terminów (a jeśli już są, to wyjaśnia) czy przypisami na pół strony. Styl też jest o wiele lżejszy niż prace akademickie, prawie że gawędziarski. Może on niektórym przeszkadzać, podobnie jak liczne dygresje i wtręty osobiste autora. Przyznaję, początkowo czytało mi się przez to trochę dziwnie, ale z czasem się przyzwyczaiłem. Bardzo widoczny jest też osobisty charakter tej książki - Wyżga nawiązuje do doświadczeń swoich i swojej rodziny, a także do rodzinnej wsi pod Krakowem (której zresztą był sołtysem).
Mimo stylu, merytorycznie tytuł stoi na bardzo wysokim poziomie. Autor sięga nie tylko po najnowsze opracowania tematu, ale również po teksty źródłowe i wyniki swoich własnych badań. Dzięki temu kreuje pełny i bogaty obraz polskiego chłopstwa (chociaż widać jego specjalizację badawczą, bo dużo miejsca poświęca wiekom XVI-XVIII i XIX). Obraz ten to, ani "wieś spokojna, wieś wesoła" Kochanowskiego, ani stan permanentnego zniewolenia i beznadziei. Poza czernią i bielą są również odcienie szarości i kolory, czy to gdy chodzi o warunki życia, relacje chłopi-pan czy stosunki wewnątrz chłopstwa.

Jeżeli kogoś interesuje temat historii ludowej, to "Chłopstwo" Wyżgi jest pozycją obowiązkową. Zdecydowanie polecam

[Pebro · Rating 4 out of 5]

Dość nietypowa książka w tematyce chłopstwa. Nie ma tam, tak powszechnego w innych pozycjach ciągłego użalania się nad losem chłopów.
Mamy wszystkiego po trochu, bunty, folklor, wierzenia, podania, kultura, genealogia. W książce często rzeczywistość jest przyrównywana do przeszłości, a także osobiste wspomnienia autora, co bardzo uprawdopodabnia opowieść. Pozwala to uświadomić sobie, ile w nas jest ze starego chłopa. Mimo że bardzo ciekawa, to nie jest to książka, od której trudno się oderwać. Ogrom wiedzy nieco przytłacza. Książka dość bogato ilustrowana, z obszerną bibliografią.
Zdarzają się pojedyncze powtórzenia, literówki, ale przy tak obszernej pozycji trudno się od tego uchronić. Obszernej, bo 492 strony, dość mocno nabite tekstem.

[Monika O · Rating 2 out of 5]

Pop publicystyka ale przynajmniej bez martyrologii pańszczyźnianej

[Jacek · Rating 1 out of 5]

Sporo dobrego słyszałem o tej książce, to już druga moja próba z pisarstwem prof. Wyżgi i zapowiada się, że będzie to próba ostatnia. Brakowało mi w tej książce struktury, kierunku wywodu, jakiegoś pomysłu. To jest zbiór luźnych przemyśleń, opartych na literaturze i swojej biografii, przy czym im dalej w las, tym autobiografii jest więcej. Momentami miałem wrażenie, że sporo jest refleksji, niektóre są głębokie, niektóre banalne i całość tworzy nijaki miks, który mnie po prostu zmęczył i po 130 stronach poddałem się. To jest taki zbiór dygresji, pisany momentami stylem ocierając się o literackość, ale raczej również nie najwyższych lotów. Profesor Wyżga jest na pewno ciekawą osobą, znacznie ciekawszą, niż ta książka. No I cel główny jaki niby przyświecał autorowi, to miała być polemika z pisarzami tzw. zwrotu ludowego. Była to raczej luźna polemika, niespecjalnie punktująca adwersarza, może poza jednym punktem, kiedy autor stwierdzał, że trud pracy był zawsze częścią życia wiejskiego, ale nie oznacza koniecznie wyzysku, to był ciekawy głos praktyka i to był chyba jeden z niewielu punktów, który bezpośrednio odnosił się do dyskusji, którą autor sam sygnalizował na początku.


https://youtu.be/EQI2kyrMQms

[Kamil Murdza · Rating 2 out of 5]

Cukrowanie losu chłopów. Autor calkowice pomija 2 wazne okresy dla wsi - PRL i czlonkostwo w UE. Bunty chlopskie potraktowane jak jakis nieisrotny dodatek do cudownego zycia na panszczyznie. Ksiazka napisana chyba jako autoterapia za mlodziencze kompleksy "bycia ze wsi", ktore wychodzą w kazdym rozdziale. Nie polecam.