Dziewczyna i uczony. Historia dwóch Rembrandtów z kolekcji Karoliny Lanckorońskiej

by Gerdien Verschoor, Alicja Oczko (Translator)

Pasjonująca i sentymentalna podróż w świat sztuki i polskiej historii.

W 1641 roku Rembrandt namalował Dziewczynę w ramie obrazu i Uczonego przy pulpicie. Przez kolejne trzysta lat obrazy zmieniały właścicieli, zdobiły ściany amsterdamskich domów i europejskich pałaców, należały do ulubionych obrazów ostatniego polskiego króla, Stanisława Augusta Poniatowskiego. W XVIII wieku trafiły w ręce rodziny Lanckorońskich. Na początku drugiej wojny światowej ślad po nich zaginął i wszystko wskazywało na to, że zostały bezpowrotnie utracone w wojennej zawierusze. A potem zdarzył się cud: pięć lat po upadku muru berlińskiego Karolina Lanckorońska podarowała Zamkowi Królewskiemu w Warszawie wielką kolekcję dzieł sztuki, w której znajdowały się między innymi dwa arcydzieła Rembrandta.

Gerdien Verschoor kreśli zaskakującą i fascynującą opowieść o losach obrazów Rembrandta, splatając ją z historią życia niezwykłej kobiety, Karoliny Lanckorońskiej, która Dziewczynę i Uczonego zachowała dla potomności.

368 pages, Paperback

First published February 1, 2019

Reviews

[Lieselotte · Rating 2 out of 5]

In ‘Het meisje en de Geleerde’ volgt kunsthistorica en schrijfster Gerdien Verschoor het pad dat deze twee schilderijen hebben afgelegd van hun ontstaan tot ze worden geschonken door de Poolse gravin Karolina Lanckorońska. Het is een helder en gedetailleerd verhaal waaruit duidelijk blijkt dat er immens veel onderzoek aan voorafgegaan is. Het extra beeldmateriaal dat in het midden van het boek terug te vinden is, is een enorme meerwaarde om een beeld te vormen bij de paleizen en eigenaars in wiens gezelschap Rembrandts schilderijen vertoefden. Al vind ik het fijner als de afbeeldingen bij de desbetreffende passages in het boek staan. Desondanks ben ik lichtjes teleurgesteld in dit boek, vooral omdat ik er met de verkeerde verwachtingen aan begonnen ben.

Uit de synopsis dacht ik te kunnen afleiden dat de focus van dit boek op de schilderijen, en de reis die ze hebben afgelegd, zou liggen. Het zwaartepunt leek eerder bij het leven van de laatste eigenares van de schilderijen, gravin Lanckorońska, te liggen. Zelfs de eerste hoofdstukken – waarin de eerste omzwervingen van de schilderijen worden besproken – worden afgewisseld met biografische hoofdstukken over Karolina. Hier begon ik al een vermoeden te krijgen dat dit boek niet helemaal zou zijn wat ik ervan verwacht had. Dat Karolina een wonderbaarlijke vrouw was die heel wat beproevingen heeft moeten doorstaan staat buiten kijf, maar dit boek was voor mij uiteindelijk meer haar biografie Karolina dan een boek over de schilderijen.

Een aanrader voor iedereen met een interesse in geschiedenis. Vooral de Poolse geschiedenis komt in veel detail aan bod.

[Ania (double.bookspresso) · Rating 3 out of 5]

Ciekawa rzecz, inne podejście - biografia nie osoby, a obrazów, próba odtworzenia drogi, którą przeszły od powstania do dziś; jednocześnie dużo dygresji na temat życia kolejnych właścicieli obrazów, w szczególności rodziny Lackorońskich; XIX i XX w.w dużej mierze powiązany z historią Polski, dużo polskich akcentów; interesujące fakty dla fanów malarstwa i historii sztuki

[Sebastian · Rating 5 out of 5]

Wspaniała historia dwóch obrazów Rembrandta, które po długim czasie wróciły na Zamek Królewski w Warszawie. Opowieść przeplata się z losami rodziny Lanckorońskich. Czyta się z zapartym tchem. Bardzo polecam

[Elisa Goudriaan · Rating 4 out of 5]

Met veel kennis van de Poolse geschiedenis schreef Gerdien Verschoor dit prachtige boek. Nog meer dan over Rembrandts schilderijen, gaat het over het leven van de moedige en intelligente gravin Karolina Lanckoronska (1898-2002), die van kunsthistorisch wetenschapper en docente op de universiteit opeens gedetineerde en verzetsvrouw wordt en daarna mecenas van de kunsten en wetenschappen. Dankzij een grondig achtergrondonderzoek en een mooie combinatie van kennis en inlevingsvermogen komt de persoon van Karolina totaal tot leven, tot in de kleinste details.

[Jan van Trigt · Rating 4 out of 5]

Dit boek is mooi geschreven en ademt op elke pagina gedegen research zonder dat het saai is. Gerdien Verschoor werkte op de ambassade in Polen en haar achtergrond is kunstgeschiedenis. Zij las in de krant dat er plotseling twee Rembrandts boven water gekomen waren in Warschau. Dat was in 1994. Twee stukken van de grote meester die elk uit 1641 stammen en die plotseling opduiken in Warschau. Het meisje en de geleerde zijn op populieren hout geschilderd. En dat deed Rembrandt slechts vijf maal en alleen in 1641. De stukken kwamen met een grandioze gift van een aristocrate in handen van het Poolse volk. Desalniettemin verdween het onderwerp in Gerdien’s mapje “ooit”. En gelukkig kwam het daar op een goed moment uit en zette zij haar tanden in dit onderwerp. Want deze schenking van twee verloren gewaande Rembrandts aan het Poolse volk is zonder twijfel speciaal. Het is een interessant boek vanuit een Rembrandt perspectief.
Toch is dat niet de hoofdzaak van dit boek. Gerdien Verschoor heeft twee verhalen in één boek geschreven. Haar hoofdpersoon is Karolina Lanckoronska, de gravin die de schenking deed. Had Gerdien het onderwerp meteen ter hand genomen in 1994 dan had zij haar nog kunnen spreken want Karolina stierf pas in 2002 in Rome waar zij na de tweede wereldoorlog woonde. Het verhaal van Karolina is het verhaal van een vrouw uit een adellijke familie uit Polen of was het Oostenrijk? Het was allebei. Het is het verhaal van een vrouw uit een gefortuneerde familie uit mitteleuropa. Haar voorouders van moeder’s kant waren reeds kunstverzamelaars en werkzaam aan het Poolse hof in de achttiende eeuw. Karolina werd geboren in 1898 in Burchberg in Oostenrijk, toen het Habsburgse rijk. In de winter woonde de familie in een stadpaleis in Wenen. Maar in de zomer woonden ze in een kasteel en landgoederen in het gebied dat tussen 1918 en 1939 Pools was maar nu in de Oekraïne ligt. Het boek geeft een goed inzicht in hoe zij door de twintigste eeuw kwamen. Na WOII waren stadspaleis , kasteel en landerijen vernietigd of lagen in gebied waar de Sovjets weinig respect voor een dergelijke familie toonden. De kunstvoorwerpen daarentegen wisten ze terug te “organiseren” in het chaotische Oostenrijk na de nazi-tijd.
Het verhaal van Karolina kan je zien als een hagiografie. En haar vak, de kunstgeschiedenis, is de religie. Karolina leeft een voorbeeldig en spectaculair leven als zelfstandige vrijgezelle kunstkenner. In de jaren ’20 heeft ze wel een zekere vriendschap met een keurige Zwitserse heer hoewel niet van adel, Carl Burckhardt. Verwacht geen harstocht, nog geen zweem. Deze man werd later echter wel Hoge Commissaris van de Volkerenbond. Op bepaalde momenten beschermde hij haar door top nazi’s op het hart te drukken om Karolina in Ravensbrück geen haar te krenken. Zo werkte het dus ook! Voorwaar, dit is geen saai boek en dit is maar één van de interessante details.

Karolina is een indrukwekkende persoon. Zij is zowel het meisje als de geleerde. Dit boek is haar kroniek. De schrijfster stelt in het Nawoord de twee verhalen te hebben vervlochten omdat het ons leert hoe essentieel de kennis van onze geschiedenis kan zijn voor de beslissingen in het heden. Dat lijkt me wat te sterk aangezet maar het is wel het thema van het leven van Karolina. Het zijn twee mooie verhalen die veel zeggen over de geschiedenis van Polen en mitteleuropa en over deze bijzondere vrouw.

Een meer gedetailleerde landkaart had wat mij betreft best gemogen. De geografie is best complex. Van de geschiedenis van de twee Rembrandts had ik wel meer willen lezen. Bijvoorbeeld over Elisabeth von Kameke die de houten panelen in de achttiende eeuw liet verzagen zodat het meisje en de geleerde dezelfde omvang kregen.
Gerdien roept de lezer op om het vliegtuig naar Warschau te nemen en de het meisje en de geleerde te gaan bekijken. Misschien ga ik dat wel een keer doen.