Tijs Velaat is gebore op die plaas Grootgeluk in die distrik Oudtshoorn. Hy en sy mame woon naby die Schoemans se opstal, so naby dat Tijs snags die werfhonde kan hoor snork. Hy is getuie van als wat reg én verkeerd loop op die werf. Miskien as Tijs nooit die skilpad op sy dop gekeer het nie, kon dinge anders verloop het. Hierdie historiese roman speel af vanaf die 1850’s tot 1914, en die landskap is die Klein-Karoo, hartskontrei van die skrywer.
#grootgeluk – Jan van Tonder #humanenrousseau #NBUitgewers
1914, Oudtshoorn. Tijs Velaat, gebore 1863 op die plaas Grootgeluk van Andries (Dries) Schoeman, staan tereg op ‘n aanklag van moord. Maar hy weet: dit gaan nie oor wat daardie dag in die waenhuis gebeur het nie; dit gaan oor baie jare se onreg wat soos onkruid lê en wag het vir die reën en toe nie meer gekeer kon word nie; wat tot uitbarsting moes kom; onkruid wat se saad reeds voor Tijs se geboorte in die grond beland het, so lank terug as 1858, toe Hendrien en Dries jong getroudes op Grootgeluk was; toe hulle nog gelukkig was, voordat die dood en teleurstelling verwydering gebring het.
Tijs se mame, Hessie en Maria, die Schoemans se enigste kind, was vir hom genoeg en hy het gedink dit sou altyd so wees, maar hy sou mettertyd leer dat sommige littekens altyd bly lol; dat hy die dag sou vervloek wat hy die Skotse beeldhouer, Steven Blyth, ontmoet het; dat sy geliefde Maria vir hom ‘n bitter vreemdeling sou word; dat hy deel van ‘n onmenslike komplot waarvan die eggo’s dekades in die toekoms nog sou gehoor word, sou uitmaak en dat hy hom vir sy eie begeertes en optrede tot die dood toe sou skaam.
Alhoewel Tijs sentraal in die verhaal staan, is dit ook die verhaal van Hendrien, die ontnugterde bruid. Hierdie twee karakters is beurtelings in die eerste persoon aan die woord en die skrywer slaag uitmuntend daarin om hierdie twee totaal uiteenlopende karakters, een ‘n manlike bywoner en een ‘n gegoede vrou, inderdaad ook in hulle gedagtes, optrede en dialoog, elk ‘n unieke stem en perspektief te gee.
Die roman word tereg as historiese fiksie geklassifiseer, maar die skaduwees van die karakters wat aan die leser bekendgestel is en die naklanke van hulle woorde en dade is so groots en onvergeetlik dat die roman epiese afmetings aanneem. Elke word is weldeurdag; elke stuk dialoog werd om herlees te word. Vanuit die geledere van laasgenoemde is hierdie my gunsteling aanhaling: ‘Die kerk is die kerk, en God is God Almagtig – die twee het met mekaar niks te make nie.’ (p.314)
Soos die Klein-Karoo omgewing en die onstuimige tyd in die geskiedenis waarteen en waartydens die roman afspeel, is die roman van pretensie gestroop, eerlik, rou, wreed en hartverskeurend. Lesers wat nie terugdeins by die gedagte om die menslike natuur tot sy kern ontbloot te aanskou nie, sal hierdie roman waardeer en met respek op die saamgaan-ouetehuis-toe-rak bêre.
Nog 'n wonderlike verhaal deur Jan van Tonder. Ek het die historiese agtergrond baie interessant gevind en het gevoel dat ek meer oor 'n tyd in Suid Afrika geleer het waaroor ek min geweet het. Maar die karakters is rerig wat die storie dryf: hulle hartseer, geluk, teleursteling en veral hulle hoop. Hierdie boek gaan oor mense, die wat om vergifnis moet vra, en die wat moet vergewe om aan te beweeg.
Ek het weke lank draai om Grootgeluk geloop. Nog 'n storie van verontregting, rassisme, patriatisme (Is daar so 'n woord?), geheime en gebroke verhoudings, het ek gedink. Nie die soort storie waar 'n gelukkige (of ten minste hoopvolle) einde die logiese afsluiting is nie. Dit was toe ook so - ellende op ellende. Maar gelukkig kon ek op Jan van Tonder se vermoëns as skrywer reken. Hy vertel Tijs Velaat se storie so dat jy nie anders kan as ingetrek word nie. (Of eintlik is dit Tijs self wat sy storie vertel, in taal wat nie so maklik lees nie, maar vir my absoluut geloofwaardig klink.) Wat neem ek weg uit die storie? Dat ons ons sterre kan dank ons leef in hierdie tyd in SA. Ja, die land loop oor van die ellendes, maar ons het soveel meer persoonlike vryheid, soveel meer keuses. Daar is nog bokse waarin mense gedruk word, maar die kans om uit te breek, is soveel beter. Dankie, Jan van Tonder. Dankie, Tijs Velaat.
Grootgeluk is 'n groot familiesage wat oor sowat 60 jaar strek. Hierdie was vir my 'n baie beter boek as Die Verevrou, maar weereens het die storie vir my te lank geraak en die laaste 80 of so bladsye het ek maar langtand gelees. Dis asof die intensiteit van die verhaal begin taan het na die dood van 'n sekere karakter. Dalk op die ou end so een tragedie te veel ook, en een wat wel vir my nogal geforseerd voorgekom het.
Steeds, nie sleg nie in ag genome dat hierdie stories nie my gunsteling tipe leesstof is nie, en Van Tonder skryf goed en het die hele intrige en verloop netjies aanmekaargespyker. Daar is aansienlik diepte aan die temas in die boek, maar my kop kry nie nou 'n manier om hulle sinvol aan te spreek nie.
'n Uiters spannende verhaal van begin tot einde. Tijs is die hoofkarakter wat alles bellef gedurende die goeie en slegte tyd van volstruisveer boerdery in die Klein Karoo. Hy raak vervleg in al die plaasmense se lewens. Dis harde tye. Alles eindig op 'n noot wat mens tot einde nie kan voorsien of voorspel nie. Dis werklik aan te beveel om die historiese roman te lees.
‘n Wêreld in ‘n boek… liefde, haat, onreg, menseliefde, ens ens word alles in hierdie historiese roman hanteer. Heerlike boek om te lees. Wat hinder is die stem van Thijs die verteller - die klink nie outentiek nie.
Spanningsvolle historiese roman. Die lewe op ʼn Klein-Karoo plaas met al sy intriges en geheime soos net Jan van Tonder dit kan doen. Booker-prys gehalte!