Ruw ontwaken uit een neoliberale droom

by Gabriël van den Brink

Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw werd in veel westerse landen het liberale denken dominant. Ook in Nederland koos de overheid als het maar even kon voor deregulering, privatisering en marktwerking. Bovendien zette het Westen na het vallen van de Berlijnse Muur vol enthousiasme in op wereldwijde vrijhandel. Hoewel die agenda ontegenzeggelijk voordelen had, bracht ze ook problemen met zich mee, zoals een groeiende ongelijkheid tussen rijk en arm, de flexibilisering van de vaste baan, meer asociaal gedrag en een breed gedeeld gevoel dat de nationale gemeenschap erodeerde.

Een overtuigend antwoord vanuit de bestuurlijke elite ontbreekt vooralsnog. Zowel links als rechts van het politieke midden hield men aan een liberale denkwijze vast. Vroeg of laat moest een politicus van het bestaande onbehagen gaan profiteren. In maart 2019 was het zover. Hoewel de verkiezingsuitslag een golf van boze reacties losmaakte, hebben slechts weinigen een helder antwoord op de vraag wat er met de Nederlandse samenleving is gebeurd. Die vraag komt in dit boek op genuanceerde wijze aan bod, waarbij tevens duidelijk wordt in welke richting we de huidige problemen kunnen oplossen.

Genres: Philosophy

Paperback

Published January 1, 2019

Reviews

[Jos · Rating 2 out of 5]

Het neo-liberalisme heeft met de accentuering van individualisme, marktwerking en de mens als een economische handelend wezen zijn stempel gedrukt op de maatschappij en deze in sterke mate vereconomiseerd. Overheden zijn teruggetreden op tal van terreinen en op gemeenschapszin rust een taboe. Dat is de essentie van het probleem waarvan Gabriel van den Brink in dit boek vooral de gevolgen bekijkt aan de hand van een groot aantal onderzoeken van het SCP. Er is een ontsnapping mogelijk, zo betoogt hij, en dit dienen we te zoeken in meer coöperatieve vormen van ondernemen, duurzaamheid en saamhorigheid.
‘Ontwaken…’ is een goed geschreven boek met een aantal boeiende hoofdstukken, maar toch wringt er iets; de gehele tijd heb ik het gevoel dat de auteur een aantal zaken over het hoofd ziet. Ik zal proberen een aantal van mijn bedenkingen onderstaand nader te duiden:

- Van den Brink ziet het neoliberalisme, terecht overigens, als een extreme vorm van economisch liberalisme (zie vooral p.52-53), maar uiteindelijk beschrijft en analyseert hij de ontwikkeling van het liberale gedachtegoed in meer algemene zin, met zijn nadruk op individualisme. Ik vind daarom dat de vlag de lading niet dekt: het boek is eerder een analyse van het liberalisme dan van het neo-liberalisme. Bovendien mis ik hierdoor een aantal belangrijke vraagstukken over cruciale economische sectoren, waarvan het weliswaar mogelijk is deze onder de tucht van de markt te brengen maar waarvan de privatisering ons afhankelijk heeft gemaakt van commerciële concerns (denk aan de kwetsbaarheid van de energie- en nutssector). Welke sectoren moeten terug naar de publieke sector en welke rol kan de EU daarin vervullen? Ik zie het niet terug.
- Hoe komt het dat er vanaf de jaren tachtig zo weinig tegengas is gegeven op het economisch extremisme en de pseudo-wetenschappelijke legitimatie die de Amerikaanse Chigagoschool hieraan gaf? Volgens mij is dit vooral een bewijs dat de alpha- en gammawetenschappen tekort zijn geschoten in hun wetenschappelijk onderzoek en bijbehorende methodologie. Charlatans kregen daardoor vrij spel om hun pseudo-wetenschappelijke praatjes succesvol aan de man te brengen en werden er vaak ook nog eens voor gelauwerd;
- De studentenrevoltes van de jaren zestig worden door Van den Brink beschreven als een van de uitingsvormen van een behoefte aan individualisering en dus als een duidelijke exponent van het liberalisme. Dat moge zo zijn, maar feit is ook dat deze revoltes plaatsvonden onder de vlag van het neo-marxisme. Hoe rijmt Van den Brink die spanning? - nog los van het feit dat het neo-marxisme vervolgens, tot aan het begin van de jaren tachtig, de sociale wetenschappen in een wurggreep zou houden die daarmee een achterstand in wetenschappelijk onderzoek opliepen die nog steeds niet is ingehaald (Marxisme, marxisme-leninisme en neo-marxisme hebben ook niets met wetenschap van doen maar zijn vooral een profane vorm van religie). Ik zie het in het boek niet terug.
- Waarom was er vanaf de jaren tachtig tot aan de opkomst (en ondergang) van Pim Fortuijn een brede maatschappelijke discussie over gevoelige onderwerpen als bijvoorbeeld immigratie, rechtshandhaving en nationale identiteit nauwelijks mogelijk? Mensen die dit probeerden werden direct weggezet als rechts-extremisten. Een periode waarop we als Nederlanders met enige schaamte zouden moeten terugkijken. Het speelde echter ook rechts-extremisten in de kaart en legde naar mijn gevoel mede de basis voor het politiek-populisme waar we nu mee worden geconfronteerd. De taboeïsering van onderwerpen en een zoektocht naar het waarom mis ik in het boek;
- Van den Brink had zijn analyse aanzienlijk kunnen versterken als hij de maatschappelijke ontwikkeling had opgepakt vanuit de spanning/dialectiek tussen het gezags/orde-motief enerzijds en het emancipatiemotief anderzijds. Deze methode die in jaren zeventig en tachtig in Nederland is uitgewerkt door onder andere S.W. Couwenberg had Van den Brinks boek aanzienlijk meer kracht kunnen geven. Daaruit had onder andere kunnen blijken dat beide motieven (gezag/orde en emancipatie) sinds de jaren zestig volledig uit balans zijn en dat in Nederland het emancipatiemotief volledig domineerde etc.

Kortom, veel vragen. Het moet gezegd, het boek verveelt geen moment, maar vanwege het bovenstaande toch niet meer dan twee sterren.

[Dieter · Rating 5 out of 5]

Nauwkeurig, inzichtelijk en visionair. Realistisch en toch hoopgevend. Oprecht op zoek naar de "both and more"

[Sylvia · Rating 3 out of 5]

I bought this e-book in the middle of the corona pandemic. The author expresses his hopes that the pandemic will bring changes to society. Now three years later that hope might have turned into a form of despair, as many new crises have seen the light and insecurity has grown.

[Erik Jansen · Rating 3 out of 5]

Dit is een goed geschreven boek dat in een groot aantal korte hoofdstukjes de sociaal-culturele geschiedenis van de afgelopen vijftig jaar behandeld mede aan de hand van het onderzoek dat Gabriel van den Brink zelf als hoogleraar Bestuurskunde aan de Universiteit Tilburg heeft verricht. Uitgaande van bevindingen uit empirisch (bevolkings)onderzoek, gebruikt hij de sociologische en economische theorie als interpretatiekader om de bevindingen te duiden. Daardoor wisselt het onderwerp en thema, afhankelijk van de observaties, wel per hoofdstukje.

Net als bij een bundeling van losse columns raakt daardoor de rode draad in het betoog wat zoek. Ieder hoofdstukje is op zich zeer onderhoudend, maar de verschillende onderwerpen meanderen nogal en zeker de titel, die enige actualiteit aan het boek had moeten geven, dekt de lading niet. De titel slaat op de verstoring van de euforie die na het vallen van de Berlijnse Muur rondwaarde en de belofte inhield van een wereld van welvaart en vrede. Helaas wordt dat optimisme niet breed meer gedeeld en tekent zich een groeiende polarisatie af tussen de winnaars en de verliezers van de globalisering.

Er zijn verschillende manieren om het boek te bekijken. Je kunt het zien als een discussie over persoonlijke vrijheid, waarin Gabriel van den Brink laat zien dat de individualisering en toegenomen persoonlijke vrijheid gepaard gaan met een afnemende gemeenschapszni en met afnemende tolerantie ten opzichte van grensoverschrijdend gedrag. Je kunt het boek ook zien als een pleidooi voor een coöperatieve benadering als tussenweg tussen enerzijds de macht van de overheid (socialisme) en anderzijds de macht van de markt (liberalisme).

Het meest interessante deel van het boek vormen echter de hoofdstukken die ingaan op de groeiende politieke onvrede, die zichtbaar is in de opkomst van de populistische partijen. De auteur analyseert die onvrede op basis van onderzoeksresultaten van het Continue Onderzoek Burgerperspectieven COB van het SCP. Hij linkt die onvrede expliciet aan het neoliberale beleid van de afgelopen vijftig jaar van een te ver doorgevoerde marktwerking. Is dat echter wel de belangrijkste reden of aanleiding voor de onvrede?

Gabriel van den Brink stelt dat we het populistisch verzet niet moeten duiden als links of rechts op de sociaal-economische as, maar eerder als conservatief versus progressief op de sociaal-culturele as. Het neoliberale denken brengt een mix van individuele vrijheid en multiculturele verscheidenheid, terwijl het rechts-populisme een mix van traditionele waarden en gemeenschapsvorming nastreeft. Van den Brink sluit zich naar de geest bij deze laatste wensen aan.

Hij heeft weinig oog voor de onvermijdelijke technische ontwikkelingen en de toegenomen mobiliteit, zowel in fysieke als in sociale zin. Het resulterende verval van het gemeenschappelijke is waar iedereen aan bijdraagt door zijn eigen autonomie te vieren. Hier is een remedie niet zo makkelijk voorhanden.

Zie voor de uitgebreide bespreking Paradox van vrijheid en gemeenschapszin, Civis Mundi #121

[Yvonne]

Filosofiegroepboek. De schrijver vertelt in een wel heel algemene zin, slingert her en der onderzoekjes door zijn betoog wanneer deze hem goed uitkomen voor zijn verhaal, heeft een wat gekleurde bril ten aanzien van godsdienst op en zijn conclusie 'dat we meer als coöperaties moeten samenwerken in Europa' is vooral idealistisch, niet realistisch. Van een wetenschapper had ik meer voor- en tegens verwacht ten aanzien van zijn eigen voorstel, alsook voorbeelden van coöperaties die zijn mislukt en welke fouten je zou moeten zien te vermijden. Van dat alles niets. Ook geen plan hoe je jong en oud en allerlei pluimages tot het vormen van coöperaties kunt zetten. Kortom een boek met als conclusie een wel heel vrijblijvende wensdroom.

[Hans]

Een ietwat droge, maar objectieve analyse van het liberalisme in Nederland. Van den Brink bekijkt het zoveel mogelijk vanuit een wetenschappelijk oogpunt en probeert waardeoordelen daarbij zoveel mogelijk te vermijden. Toch jammer