Η πολιτική σήμερα: Ο Νίκος Πουλαντζάς και η επικαιρότητα του έργου του

by Συλλογικό, Άλκης Ρήγος (Editor), Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (Editor)

Για πρώτη φορά στα εκδοτικά χρονικά, και όχι μόνο τα ελληνικά, συγκεντρώνονται σ' έναν και μόνο τόμο μελέτες των πιο γνωστών ονομάτων της διεθνούς και της ελληνικής αριστερής διανόησης. Πρόκειται για τον καρπό μιας μεγάλης διεθνούς συνάντησης στα είκοσι χρόνια από το χαμό του έλληνα μαρξιστή διανοούμενου Nίκου Πουλαντζά, όπου είκοσι εννέα άντρες και γυναίκες που διασταυρώθηκαν μ' εκείνον και το έργο του, επιχειρούν σήμερα και σε μια αντεστραμμένη πραγματικότητα, κάτω από τις τωρινές ιδεολογικοπολιτικές οπτικές τους, να αναμετρηθούν ξανά με το έργο του και την επικαιρότητά του, καταθέτοντας τις αγωνίες και τις ελπίδες τους για το αύριο. Σε μια εποχή μάλιστα όπου τα αδιέξοδα των καπιταλιστικών κοινωνιών πληθαίνουν, όπου η δημοκρατία τυποποιείται και συρρικνώνεται, όπου η λαϊκή κυριαρχία χάνει με γοργούς ρυθμούς το ουσιαστικό της περιεχόμενο και η πολιτική μετατρέπεται σε μονοδρομική διαχείριση του αντιλογικού υπάρχοντος, το αίτημα που προβάλλει από τις μελέτες του τόμου για μια "ανα-σύζευξη" των αναπαλλοτροίωτων δημοκρατικών αξιών και του ριζικού σοσιαλιστικού μετασχηματισμού των κοινωνιών, αποκτά άμεση αξιακή, πολιτική αλλά και θεωρητική προτεραιότητα. Πρόκειται στην ουσία για μια αναλυτική και μεθοδολογική προσπάθεια επικαιροποίησης του φαινομενικά ανεπίκαιρου.

«Τα θεωρητικά και πολιτικά ζητήματα που έθεσε ο Νίκος Πουλαντζάς δεν είναι απλώς, αλλά θα "έπρεπε" να είναι σήμερα, και περισσότερο από οποτεδήποτε άλλοτε στο παρελθόν, ζωντανά και επίκαιρα. Σε μια εποχή όπου τα αδιέξοδα των καπιταλιστικών κοινωνιών σωρεύονται, όπου η δημοκρατία τυποποιείται και συρρικνώνεται όλο και περισσότερο, όπου η λαϊκή κυριαρχία απουσιαστικοποιείται με γοργούς ρυθμούς, και όπου το ζήτημα του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού φαίνεται να μην είναι πια στην άμεση ημερήσια διάταξη, το αίτημα της διατύπωσης των όρων για μια "ανα-σύζευξη" των αναπαλλοτρίωτων δημοκρατικών αξιών και του σοσιαλιστικού οράματος έχει άμεση, πολιτική αλλά και θεωρητική προτεραιότητα. Και σε μια εποχή όπου η πρόσληψη της "πολιτικής" εν γένει κύπτει υπό το βάρος της αύξουσας αδυναμίας του πολιτικού λόγου να θεμελιώσει την αναγκαιότητα της πάλης για έναν καλύτερο κόσμο, η ανασύνταξη των αξιακών και κοσμοθεωρητικών της προαπαιτούμενων φαίνεται πιο επείγουσα παρά ποτέ. Για όσους και για όσες λοιπόν πιστεύουν ότι η πολιτική "επιστήμη" δεν επιτρέπεται να θεραπεύεται υπό το μανδύα μιας "αδύνατης" ουδετερότητας και θεωρούν ότι η αδιάλειπτη πολιτική και θεωρητική στράτευση είναι καθήκον όλων εκείνων που μπορούν να συμβάλλουν με τη σκέψη τους, τη γνώση τους και την πράξη τους στη βελτίωση των κοινωνικών πραγμάτων, η επιστημονική στάση του Πουλαντζά είναι πολλαπλά παραδειγματική.»

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Άλκης Ρήγος - Κωνσταντίνος Τσουκαλάς
20 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ
Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

Ι. Η ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ
ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΡΟΛΟ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ, Αριστόβουλος Μάνεσης
Η ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΑΛΛΙΑ: ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ;, Michel Miaille
Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ: ΣΚΕΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΕΝΑ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ, Bob Jessop
Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΩΣ «ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ» ΤΗΣ Γ' ΔΙΕΘΝΟΥΣ, Παναγιώτης Νούτσος
ΠΕΡΙ ΕΘΝΟΥΣ - ΚΡΑΤΟΥΣ, Άγγελος Ελεφάντης
Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟ (ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΡΟΥΚΤΟΥΡΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ), Κοσμάς Ψυχοπαίδης
ΔΟΜΗ, ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑ. ΑΠΟ ΤΟ ΣΤΡΟΥΚΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟ ΣΤΟ ΜΕΤΑ-ΣΤΡΟΥΚΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟ, Σταυρούλα Τσινόρεμα
ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, Stanley Aronowitz
Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΚΑΙ Η ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ, Peter Bratsis
Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΔΙΟΡΙΖΕΤΑΙ, Γιώργος Βέλτσος
Ο ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ, Anne Legere
Η ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ, Κύρκος Δοξιάδης
ΙΙ. Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ. ΔΥΟ ΣΥΓΚΡΟΥΟΜΕΝΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ;, Samir Amin
Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ, Κώστας Βεργόπουλος
ΜΟΡΦΕΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, Frances Fox Piven
Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΚΡΙΣΗ: Η ΕΠΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ (ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΟΥ) ΚΡΑΤΟΥΣ, Leo Panitch
ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ Ο ΣΧΕΣΙΑΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ, Δημήτρης Χαραλάμπης
ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΗΓΕΜΟΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΗΓΕΜΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΒΡΑΖΙΛΙΑΣ, Emir Sader
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΚΟΛΕΚΤΙΒΙΣΜΟΥ: Η ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΤΑΜΕΙΩΝ ΣΥΝΤΑΞΕΩΝ, Robin Blackburn
Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ: Ο ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ, Martin Carnoy - Manuel Kastells
ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΥΠΑΡΞΕΙ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΕΞΙΑ, Chantal Mouffe
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ: ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ, Donald Swartz
ΕΠΑΝΕΞΕΤΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΙΚΟ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ: ΤΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ, George Ross
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ, Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, George Labica
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ. ΣΚΕΨΕΙΣ ΕΜΠΝΕΥΣΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΕΝΑ ΔΟΚΙΜΙΟ ...

525 pages, Paperback

First published April 1, 2001

About the author

English: Various

Reviews

[Symeon Andronidis · Rating 3 out of 5]

Ο ογκώδης τόμος που φέρει τον τίτλο 'Ο Νίκος Πουλαντζάς και η επικαιρότητα του έργου του,' αποτελεί ουσιαστικά τον πολιτικό και θεωρητικό 'καρπό' των εργασιών του συνεδρίου που διοργάνωσε η Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης το 2000 (από κοινού με το τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του πανεπιστημίου Αθηνών), για το έργο του Νίκου Πουλαντζά. Στο προλογικό τους σημείωμα οι επιμελητές της έκδοσης Άλκης Ρήγος και Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, επισημαίνουν χαρακτηριστικά το ό,τι το συνέδριο οργανώθηκε στη "μνήμη του Νίκου Πουλαντζά,'' στα είκοσι χρόνια από τον θάνατο του (1980-2000). Εκκινώντας από αυτή την παραδοχή, θεωρούμε πως το συνέδριο και περισσότερο ο ογκώδης τόμος των πρακτικών του, δεν εξαντλείται σε μία μνημονική έγκληση του ονόματος και πολύ περισσότερο του θεωρητικού έργου του Έλληνα μαρξιστή στοχαστή, αλλά, εντρυφεί σε ό,τι δύναται να αποκαλέσουμε ως Πουλαντζική, μαρξικής χροιάς, σκέψη. Έτσι, η συλλογή διαρθρώνεται σε δύο βασικές ενότητες, με την πρώτη να φέρει τον τίτλο 'Η επικαιρότητα της θεωρίας,' περιλαμβάνοντας κείμενα όπως αυτό του Αριστόβουλου Μάνεση για την Πουλαντζική, περί κράτους προβληματική, ενώ η δεύτερη ενότητα τιτλοφορείται 'Η αναγκαιότητα της πολιτικής,' αποδίδοντας έμφαση στη δυνατότητα εφαρμογής όψεων της ευρύτερης αναλυτικής του Νίκου Πουλαντζά σε φαινόμενα όπως η παγκοσμιοποίηση, κάτι που υπενθυμίζει το εξής στοιχείο. Η συλλογή κειμένων για τον Νίκο Πουλαντζά δεν αντλεί μόνο από τις κατατιθέμενες εργασίες στο συνέδριο που οργανώθηκε προς τιμήν του στην αυγή του 21ου αιώνα, αλλά, καθίσταται 'προϊόν' και της εποχής όπου πραγματοποιήθηκε το συνέδριο, ήτοι της εποχής όπου στο θεωρητικό, ερευνητικό και πολιτικό στόχαστρο είχε τεθεί η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης, αυτή η ουσιώδης διαδικασία διεθνοποίησης του κεφαλαίου και των όρων παραγωγής-αναπαραγωγής του, που υπήρξε επίσης περίοδος πολιτικών-ιδεολογικών ζυμώσεων σε μεγάλη κλίμακα. Αυτό το πλαίσιο της 'επικαιροποίησης,' ως εκ του τίτλου ενός κεφαλαίου της συλλογής, το εισπράττει έντονα ο αναγνώστης. Τα κείμενα που περιέχονται στη συλλογή, συναρθρώνουν την οικονομικού τύπου ανάλυση, με την πολιτική θεωρία, με αρκετά από αυτά να στέκονται στην κεντρική στο έργο του καθηγητή Κοινωνιολογίας, έννοια της 'σχετικής αυτονομίας' του κράτους. Σε αυτό το πλαίσιο όμως, δεν επιχειρείται κάποια συγκρότηση μίας θεωρίας του κράτους με βάση την συγκεκριμένη έννοια που κατέθεσε ο Νίκος Πουλαντζάς, όσο η εκ νέου διάσχιση της. Δύναται να αναφέρουμε επ' αυτού, πως ο Peter Bratsis, συμμετέχων στον τόμο, χτίζοντας θεωρητικά πάνω στη βάση των αναλύσεων του Νίκου Πουλαντζά, του Λουί Αλτουσέρ, του Ανρί Λεφέβρ "και άλλων," προτείνει μία μη αναγωγιστική θεώρηση του κράτους (ενέχει ενδιαφέρον το ό,τι προτείνει την αντικατάσταση των Αλτουσεριανών "ιδεολογικών μηχανισμών" του κράτους από την έννοια της "καθημερινής ζωής" που παραπέμπει στο Λεφέβρ), που, εν προκειμένω, σχετίζεται με την "απομυθοποιητική κατανόηση" του, με τον ίδιο στοχασμό των όρων και των πλαισίων που αυτό παραγάγει, συγκροτώντας παράλληλα μία σειρά από νομιμοποιητικούς λόγους. Θα λέγαμε πως διαβλέπουμε μία θεωρητική-πολιτική σύγκλιση του τρόπου με τον οποίο κατανοεί το κράτος ο Bratsis, με την διαλεκτική του κράτους όπως αρθρώνεται από τον Michel Foucault, για τον οποίο η εξουσία, παραγάγει 'γνώση,' "πράγματα,'' αμφισβητώντας έμπρακτα μονολιθικές αναγνώσεις του κράτους που το ανάγουν αποκλειστικά στη σφαίρα της καταστολής. Το κράτος δεν διαθέτει έναν, ή αλλιώς, έναν συγκεκριμένο ιδεότυπο δράσης. Αυτή η διάσταση της 'επικαιροποίησης' της θεωρίας του Πουλαντζά και της αναζήτησης δυνατοτήτων πολιτικής όσο και ιδεολογικής δράσης διαπερνά τον συλλογικό τόμο. Περαιτέρω, εάν κινηθούμε στον άξονα της 'επικαιροποίησης,' θα επισημάνουμε πως η έννοια της 'σχετικής αυτονομίας' του κράτους, έννοια σημαίνουσα για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί, δύναται να εφαρμοσθεί εν καιρώ πανδημικής κρίσης, εφόσον θεωρήσουμε πως είναι το κράτος που σε αυτή την περίπτωση καθίσταται οργανωτής της συναίνεσης, παραγάγει 'ασφάλεια,' συγκεκριμενοποιεί τις απευθύνσεις προς κοινωνικές τάξεις και μερίδες τάξεων, προσιδιάζοντας προς έναν άξονα δράσης που προσδιορίζει όχι μόνο την λειτουργία του ως οργανωτή, ευρύτερο οργανωτή των κυρίαρχων τάξεων, όσο και ως πεδίο που θέτει τους όρους για την επανεκκίνηση της Κεφαλαιοκρατικής οικονομίας. Η οπτική των περισσότερων συγγραφέων είναι διεθνική, σημασιοδοτεί την δυνατότητα μετάβασης προς μορφές κοινωνικής-πολιτικής δραστηριοποίησης που δεν αποκλίνουν από το ό,τι ο Νίκος Πουλαντζάς ορίζει ως 'πολιτική,' συλλαμβάνει τους όρους που καθιστούν το έργο του επιδραστικό για μία σχολή ερμηνείας του κοινωνικού-πολιτικού γίγνεσθαι (Μαρξιστική), κομίζοντας, με έναν ιδιαίτερο τρόπο, την αίσθηση του 'επείγοντος' προς ή για την Αριστερά. Έτσι, είναι σαν να τονίζει: Ιδού, πεδίο που δύναται να αξιοποιηθεί για την συγκρότηση μίας πειστικής εναλλακτικής κοινωνικής-πολιτικής πρότασης (κείμενα του τόμου, ενίοτε υιοθετούν παραδείγματα προς υποστήριξη των απόψεων τους/βλέπε το κείμενο του Emir Sader), με ορίζοντα σοσιαλισμού. Εάν η πάλη των τάξεων δηλώνει 'παρών,' τότε απαιτείται, όχι μία "εικόνα,'' για να παραπέμψουμε στον Έζρα Πάουντ, όσο εκείνη η διαλεκτική προσέγγιση που της προσδίδει περιεχόμενο και κατευθύνσεις. Το συλλογικό πόνημα κρατά ανοιχτή αυτή την δίοδο, δίδοντας στο Πουλαντζικό έργο τα επι-γενόμενα χαρακτηριστικά αυτής της εναλλακτικής. Και ένα βασικό σημείο της πολιτικής και θεωρητικής του σκευής, τιθέμενο και με εκφάνσεις 'μάχης,' υπήρξε το ερώτημα που χρησιμοποιεί ο Άγγελος Ελεφάντης: "τΙ θα γίνει μ' εκείνη την υπόθεση του σοσιαλισμού;'' Το βιβλίο αποτελεί, και για κάποιον αναγνώστη που δεν έχει εντρυφήσει στο έργο του Νίκου Πουλαντζά, μία πολύ καλή εισαγωγή σε αυτό, εάν και δεν εκλείπουν κάποιες θεωρητικές αδυναμίες.