Một lần, mình đọc được bài phỏng vấn, người trả lời, một thầy giáo thuộc thế hệ trước khá có tiếng, nói đại ý là: “Người trẻ đừng nên nghe theo những quyển sách cổ vũ việc theo đuổi đam mê. Hãy theo đuổi đam mê của bạn là một lời khuyên vô nghĩa”. Một lần khác, mình được nghe một người thầy khác bảo rằng: Đam mê, mê là gì, là mê muội si mê, vậy sao còn chạy theo đam mê làm gì. Quả thật đã có rất nhiều bài báo, quyển sách, bàn luận tranh cãi xoay quanh hai chữ này.
Cá nhân mình thấy, mỗi người có một định nghĩa, cách hiểu, quan điểm riêng về “đam mê là gì”. Từ đó mà mới dẫn đến câu trả lời cho câu hỏi là: có nên theo đuổi đam mê hay không. Dĩ nhiên, nếu nghĩ rằng đam mê là mê muội si mê, hay như một số bạn trẻ hiện nay, đồng nhất đam mê với sở thích, hoặc với những cảm xúc bột phát nhất thời, thì có lẽ việc sống theo đam mê sẽ ít mang chiều hướng tích cực.
Nhưng, nếu bạn đã từng nghe qua triết lý sống Ikigai của người Nhật, sẽ thấy rằng định nghĩa đam mê của họ hoàn toàn khác biệt. Rằng đam mê là sự cộng hưởng giữa điều mình thích làm và điều mình giỏi làm. Và mới đây, trong một quyển sách mình vừa đọc, “Gửi bạn, người đã trưởng thành mà chưa tìm thấy tài năng”, đã khái quát hóa cách hiểu này trọn vẹn hơn, rằng đam mê chính là tập hợp con giữa cái điều mà mình thích làm, giỏi làm, và nên làm. Và đây, cũng chính xác là cách mà mình hiểu về đam mê của chính mình.
Dù chủ đề chính là khơi mở tài năng, “Gửi bạn, người đã trưởng thành mà chưa tìm thấy tài năng” là một quyển sách cực kỳ phù hợp cho những người đang tự hỏi đam mê của mình là gì, đang bế tắc trong sự nghiệp của mình, và đang tìm kiếm những khả năng và cơ hội mới trong cuộc sống. Tác giả đưa ra những cách thức để khơi gợi và khám phá tài năng cực kỳ đơn giản, dễ hiểu, thêm ví dụ sinh động từ đời thực, giúp người đọc hồi tưởng lại những tiềm năng đặc biệt bên trong mình mà họ có thể đã lãng quên.
Ví dụ, sách nhấn mạnh một dạng tài năng mà không phải ai cũng để ý. Đó là năng lực quan sát, đọc hiểu và đồng cảm với cảm xúc của người khác. Trong xã hội ngày nay, vốn đề cao vẻ bề ngoài và những gì khoa trương hình thức, người ta thường để ý tới những người đa ngôn nói giỏi. Nhưng quyển sách một lần nữa khẳng định điều mình đã từng suy tư, rằng có những người tuy nói chuyện không hay nhưng lại rất giỏi trong việc đọc cảm xúc và cân nhắc tới tâm trạng của đối phương, những người đó cũng có tài hiếm có. Khi đọc đến đây, mình nhớ tới thằng em mình, nó tuy nhìn bề ngoài hết sức bình thường, nhưng mỗi lần trò chuyện lại cảm thấy hết sức nhẹ nhàng dễ chịu. Bởi vì mình cảm nhận được cái năng lượng ôn hòa của nó, một đứa rất biết cách quan tâm chăm sóc, và ý tứ để tâm đến cảm xúc của người bên cạnh mình.
Hoặc như con bé Hà làm chỗ bạn mình, một đứa hết sức hiền lành, chịu khó, chăm chỉ và tử tế. Mỗi khi nói chuyện với người khác, nó đều chăm chú lắng nghe. Không ngắt lời, không tỏ vẻ, không cố gắng cho lời khuyên thừa thãi. Chỉ có sự hiện diện chân thành, và sự quan tâm hết lòng tới người đối diện. Vậy nên có những người sẵn sàng mở lòng kể cho nó những chuyện mà họ không bao giờ chia sẻ với người khác. Đó cũng là một dạng tài năng chứ. Vậy mà nó cứ luôn luôn tự ty về bản thân mình, cho rằng mình vô dụng, chẳng làm được gì cho cuộc đời này.
Là một người hướng nội, mình đã sử dụng kỹ năng này nhiều lần, ví dụ thay vì cố gắng để nói thật nhiều và gây ấn tượng với người đối diện, mình lắng nghe, đặt câu hỏi, và tạo không gian để người khác bộc lộ và chia sẻ. Nhiều em nhỏ cứ nhắn tin cho mình bảo rằng chị ơi em giao tiếp cực kỳ kém, em là kiểu rất nội tâm, em không biết phải làm thế nào để hòa nhập với mọi người cả. Mình cho rằng nhiều em nhỏ nhầm lẫn kỹ năng giao tiếp với việc nói nhiều, nói lưu loát hoặc kỹ năng thuyết phục người khác, hoặc diễn thuyết trước đám đông. Nhưng với mình, một phần rất quan trọng trong kỹ năng giao tiếp hằng ngày là thuật lắng nghe và đặt câu hỏi. Khi gợi mở và đặt câu hỏi đúng cách, sẽ làm cuộc nói chuyện trở nên thân tình tự nhiên chứ không cần phải lúc nào cũng tự nói về mình cho mệt. Nhiều người chỉ cần một ai đó để ngồi nghe họ chia sẻ. Khi họ kể câu chuyện của họ, tự hồi tưởng, tự vấn lại, dần dần họ tự động tập trung, nhận diện được vấn đề và thấy luôn giải pháp cho mình, không hề ta khuyên giải tư vấn gì cả. Đặc biệt là đối với phụ nữ, với kiểu tư duy mở rộng để nói và diễn đạt cảm xúc trước khi đi vào vấn đề chính. Nếu không ai nghe họ nói, họ có thể không tự xác định được vấn đề của mình. Và như “Gửi bạn, người đã trưởng thành mà chưa tìm thấy tài năng” đã viết: Lời nói tạo ra hành động. Khi họ có thể nói ra được những suy nghĩ lẩn quẩn trong đầu, họ có thể được thông thoáng tư tưởng hơn để bắt tay vào hành động. Điều họ cần, chỉ là một người đủ tin cậy, đủ quan tâm, đủ chân thành và thấu hiểu để lắng nghe câu chuyện của mình mà thôi. Thật tiếc là dạng tài năng kiểu này lại được quá ít người coi trọng.
Bên cạnh đó, quyển sách cũng đề cập tới nhiều dạng tài năng khác, ví dụ như khổ hạnh (hồi giờ mình cũng khổ hạnh mà mình đâu biết mình có tài haha). Hoặc những tài năng để học cách biến thất tình thành sức mạnh. Hoặc học cách tôn trọng vẻ đẹp của nỗi buồn. Vì nỗi buồn khôn cùng có thể giúp ta gắn kết với những điều cao cả. Bởi ta không thể tránh khỏi nỗi buồn. Cách ta có thể làm là đối diện nó như thế nào, và dùng nỗi đau buồn để tạo nên giá trị.
Một điểm mà mình đặc biệt tâm đắc, là tinh thần tích cực vươn lên, nỗ lực cứu mình xuyên suốt quyển sách. Trong một số phần, tác giả cực kỳ chú trọng thúc đẩy những người làm công ăn lương đang làm nô lệ cho những công ty “đen” ở Nhật Bản. Các công ty này lợi dụng tính cách trung thành và chăm chỉ của người Nhật, bóc lột sức lao động một cách thậm tệ. Tác giả viết quyển sách này một phần nhằm phát triển ý chí sáng tạo độc lập trong người trẻ Nhật, giúp họ tìm kiếm con đường để làm bùng nổ tài năng cho mình. Điều rất đáng quý ở tác giả Shinzi Kamioka là khi đọc sách, ta thấy cái tâm sức của ông trong nỗ lực thay đổi góc nhìn cho nhiều người Nhật, vốn quen sống trong khuôn khổ. Ông đả kích thói sống theo lối mòn, phụ thuộc quá nhiều vào chỗ làm của mình, phụ thuộc vào trường học chính quy, kiểu sống cứng nhắc bị động, chỉ biết tuân theo mệnh lệnh của cấp trên, của thầy cô cha mẹ. Ông cổ vũ tinh thần tự lực tự cường, cố gắng hết mình để vượt qua tâm lý thụ động ỷ lại, và dần dần tiến tới cải tạo hoàn cảnh. Đọc xong quyển sách, mình thấy một số vấn đề trong xã hội Nhật Bản cũng khá tương đồng với xã hội Việt Nam hiện nay.
Sách có nhiều câu châm ngôn rất hay, làm mình ột trong những câu mà mình thích nhất đó là: “Nhân sinh không phải là tìm ra bản thân mình. Nhân sinh là tạo ra bản thân mình”. Cũng như vậy, mình luôn tâm niệm rằng sẽ chẳng ích gì nếu cứ mãi ngồi tự hỏi mình ý nghĩa cuộc đời là gì. Việc của mình phải là tự tạo ra những ý nghĩa mà mình mong muốn.
Một quyển sách cực kỳ hữu dụng, dễ đọc, dễ hiểu, và bổ ích dành cho người trẻ. Được dịch bởi dịch giả Nguyễn Quốc Vương, nhà nghiên cứu với ước mơ nâng cao văn hóa đọc của người Việt, từng nổi tiếng với hành trình rong ruổi đi “bán sách rong” sau 8 năm du học ở Nhật Bản.