Tartak

by Daniel Odija

Tartak, podobnie jak poprzednia książka Daniela Odiji, jest powieścią wielowątkową. Postacią pierwszoplanową jest właściciel tartaku - Józef Myśliwski, który w biednej popegeerowskiej wiosce buduje swoje małe imperium. Gnany niczym nie skrępowaną żądzą sukcesu, zbija pokaźny majątek na hodowli lisów, a kiedy interes przestaje przynosić oczekiwane zyski, ogołaca pobliskie lasy z drzewa, uzależniając od siebie ich właścicieli niczym wasali. W pogoni za sukcesem traci jednak stopniowo wszystko, na czym mu kiedyś zależało: miłość żony i syna, względy kochanki. Mieszkańcy wioski krążą wokół Myśliwskiego jak satelity, topiąc w alkoholu rosnącą zawiść i poczucie życiowej przegranej.

Bohaterowie powieści Odiji zmagają się z przeznaczeniem. Nawet ci nieliczni, jak udzielny książę biznesu czy właścicielka jedynego w okolicy baru (o której względy walczą zauroczeni jej wdziękami bywalcy knajpy), którym wydaje się, że wybrali własny los, uginają się ostatecznie pod natłokiem nieoczekiwanych wydarzeń. Tych, którzy przestali się łudzić, że potrafią samodzielnie pokierować własnym życiem, przepaja prostolinijny determinizm. Są skłonni przypisywać wolę światu, losowi, Bogu i będącym ich emanacjami rozmaitym "złośliwym siłom".

Tartak jest przypowieścią o upadku społeczności, opisuje modelowy przykład communitas zdegenerowanej, będącej zaprzeczeniem arystotelesowskich wyobrażeń o skonsolidowanej wspólnym celem grupie ludzi. Mieszkańców wioski, szczególnie tych "z pegeerów", łączy jedynie bieda, brak perspektyw, ciągłe utyskiwanie i nienawiść żywiona wobec "bogaczy". Wybrańcy losu, którzy mają jeszcze pracę, wcale się tym nie szczycą. Jeden z nich jest nawet przekonany, że dopiero gdy dopadnie go grożące mu bezrobocie, będzie mógł się poczuć pełnoprawnym członkiem społeczności, "być pełną gębą z nimi". Charakterystycznym rysem owego "bycia z nimi" jest ksenofobiczna niechęć okazywana obcym. "Miastowi" są traktowani nieufnie: poddaje się ich towarzyskiemu ostracyzmowi albo wykorzystuje. Obcymi są też wioskowi outsiderzy, wśród nich budzący podszytą strachem niechęć "Dziad" - samotny stary znachor mieszkający na skraju wsi, który pada ofiarą brutalnego morderstwa.

Panowaniu Myśliwskiego kładzie kres konfrontacja z populistycznym politykiem Andrzejem Pasieką, który, zręcznie wykorzystując panujące wśród biedoty nastroje, przejmuje wiejski rząd dusz. Myśliwskiego, niczym biblijnego Hioba, przygniatają kolejne tragedie i katastrofy: wmanewrowany w finansową aferę grzęźnie w długach, które czynią zeń bankruta, pełniąca cenną rolę sprzątaczki żona ulega paraliżowi, nawet ukochany syn okazuje się szantażystą, złodziejem i mordercą. W końcu, chcąc uchronić dorobek życia przed komornikami, podpala tartak i popada w otępienie. Pasieka tryumfuje. Ludzie przyglądają się działaniom "złośliwej siły" z mieszaniną strachu i satysfakcji.

Powieść Odiji zamykają dwie metaforyczne sceny. W pierwszej z nich sparaliżowana żona Józefa tępo obserwuje rozgrywające się w akwarium, niczym w żywej makiecie wioski, sceny: nie karmione od wielu dni ryby pożerają się wzajemnie, woda mętnieje od rybich odchodów, a warstwa glonów zarastająca szyby pochłania resztki słońca. W drugiej scenie jeden z pracowników Myśliwskiego odchodzi z wioski jak kowboj w stronę zachodzącego słońca, pozostawiając za sobą osadę na Dzikim Wschodzie, która nic już nie może mu zaoferować.

Genres: Polish Literature

128 pages, Paperback

First published January 1, 2003

Reviews

[prozaczytana · Rating 3 out of 5]

3,5/5

Przeglądając biblioteczne półki, moją uwagę przykuła niewielkich rozmiarów książka z niezbyt wydumaną i dość zwyczajną okładką. Zawsze sięgając po książkę, czytam jej opis, aby zdecydować czy dana pozycja może mnie zainteresować, czy jednak powinnam ją odłożyć. W tym przypadku nie mogłam na to liczyć, ponieważ tył książki nie posiadał żadnego opisu. Coś jednak zaintrygowało mnie i postanowiłam dać szansę "Tartakowi", szczególnie z tego względu, iż nigdy wcześniej nie miałam do czynienia z twórczością Daniela Odiji. Będąc w domu, poszperałam w internecie i znalazłam kilka cennych informacji dotyczących tej książki. Okazuje się, że "Tartak" znalazł się na liście dziewięciu najbardziej cenionych książek prozatorskich roku 2003, wyłonionej dzięki ankiecie przeprowadzonej wśród uczestników forum krytyki literackiej. Ponadto, ta niewielka powieść została wielokrotnie nominowana oraz nagradzana w wielu prestiżowych konkursach.

Owa powieść przedstawia typową wiejską społeczność, okraszoną wszelkimi stereotypami, tkwiącymi jeszcze w głowach wielu osób. Brak perspektyw i pomysłów na życie, bieda, ciągłe narzekanie, mnóstwo alkoholu, plotki krążące po całej wsi, brak jakichkolwiek rozrywek oraz zawiść względem tych, którym się powiodło.

Akcja "Tartaku" dzieje się w biednej, trochę zapomnianej wiosce, znajdującej się na północy Polski. Życie mieszkańców płynie dość powolnym, jednostajnym rytmem. Brakuje tu rozrywek, nie licząc sąsiedzkich kłótni, wiecznego picia w barze Zagroda oraz odwiedzania popegeerowskich bloków, gdzie zawsze można skorzystać z cielesnych uciech, które oferują młode dziewczyny, próbujące uzbierać kilka groszy na ciuchy bądź inne przyjemności.

"Tartak" to opowieść gorzka, smutna, surowa i prawdziwa aż do bólu. Daniel Odija posługuje się prostym językiem - bez zbędnego patosu i ogromu pięknych słów, których jedynym zadaniem jest mydlenie oczu czytelnikowi. "Tartak" wzbudził we mnie wiele emocji, co uwielbiam i bardzo cenię w takich powieściach. Smutny i niezbyt optymistyczny wydźwięk powieści sprawił, iż zapamiętam ją na dłuższy czas i z chęcią sięgnę po kolejne utwory autora.

[Олена Скуловатова · Rating 4 out of 5]

Давно мені не траплялися книги, враження від яких важко сформулювати, але воно точно є. Повість Даніеля Одії "Тартак" дуже натуралістична. Він описує депресивну сільську Польщу, яка дуже схожа на Україну періоду 90-х. З перших сторінок зрозуміло, що хепіенду не буде. Немає позитивних героїв, кожен напівзгнив зсередини, й читаючи, відчуваєш запах поту, перегару та розкладання. Та і героїв багато й водночас їх немає.
Тут авторові вдалося зробити неможливе - поєднати в одну багато замальовок про різних людей, надати цілісності окремому.

Мені сподобалася мова автора, яка попри підкреслений натуралізм дуже якісна (можливо тут варто похвалити перекладача). Не було жодного моменту, де мені б хотілося узяти червону ручку й поправити текст, але між тим Віці, яка дуже цікавилась маминою книжкою, я її читати не дала. Чого лишень вартує сцена, де власник тартака розраховується з працівниками переглядом порно-відео.

І хоча нічого доброго з героями так і не трапилося, повість мене надихнула. Бо я знаю сучасну Польщу, а значить з того занепаду все ж стався вихід, бо зараз це чудова прогресивна країна.

Мені було цікаво познайомитися з творчістю сучасного польського автора. Зараз, коли ми свідомо відмовляємось від узької культури, саме час відкривати нові імена, як в Україні, так і за її межами.

[Полиця · Rating 4 out of 5]

Хороша книжка свого жанру, багато цікавих філософсько ліричних відгуків
Не надто жахлива, але огидного вистачає
Волею-неволею задумуєшся, що сам ти ще добре живеш і з усім ентузіазмом переконуєш себе, що з тобою такого не станеться, що ти до такого себе не доведеш
Але по розповідям старших знаєш, що так дійсно було у Радянському союзі і одразу після його розпаду
Та і автор показує цей відчай безпросвітним, багато героїв і всі нещасні незалежно від віку (через Йозефа від батька й до сина Кшиштофа), досвіду (Алек, який декілька років працював у Америці), статі(жіночі герої повії або з інвалідністю ментальною чи й фізичною), походження тощо

[Julia · Rating 5 out of 5]

Ein Roman über Alkoholismus, Perspektivlosigkeit, Gewalt, Missbrauch und harte Schicksalsschläge, von denen kein einziger Charakter ausgespart wird. Odija erzählt brutal, roh und dennoch nüchtern von alten wie modernen Missständen des polnischen Land- und Kleinstadtlebens. Mehr einer Beschreibung als einer wirklichen Geschichte gleichend, vermag diese dennoch den Leser zu fesseln, jedes Wort, jeder Satz sitzt präzise und trifft den Kern, das Herz dieser traurigen, hoffnungslosen, vom Leben zerfressenen und müden Menschen.

[Paweł · Rating 3 out of 5]

Stylowo napisana mini-powieść o popegeereowskiej wsi. Z jednej strony bliskość z naturą, pięknymi widokami, a z drugiej bolesna aż do znudzenia prostota i brutalność egzystencji. Bolączki Polski lat transformacji po upadku PRL, okraszone fabułą niczym z sensacyjnych produkcji polskich z lat dziewięćdziesiątych. Podsumowując: nieustanne uczucie deja vu, bez żadnego zaskoczenia, ale książka zapewniła mi miło spędzone popołudnie.

[Werka · Rating 5 out of 5]

bardzo przybijająca książka, ale napisana cudownie!

[Ola · Rating 4 out of 5]

Narracja nie pozostawia złudzeń, świat w tej książce jest tak smutny, że aż zabawny, albo tak zabawny, że aż smutny.