Η ιστορία ως θέαμα και ως όργανο πολιτικού προσανατολισμού: Ηρόδοτος - Θουκυδίδης

by Τάκης Σιμώτας

Ο Ηρόδοτος οργανώνει την ιστορία του ως ένα μεγαλειώδες θέαμα, και γι’ αυτό εστιάζει στα μεγάλα και θαυμαστά έργα, τα οποία προκαλούν τη συμμετοχή των ακροατών, κεντρίζοντας την περιέργεια, το δέος και τον θαυμασμό τους. Αντίθετα, ο Θουκυδίδης, θεωρώντας ότι η ανθρώπινη φύση εκβιάζει στο διηνεκές την αναπαραγωγή όμοιων ή παραπλήσιων γεγονότων, προσδοκά ότι η έρευνα του θα μπορούσε να επιτρέψει στην πολιτική συμπεριφορά να προσανατολιστεί στο χώρο και στον χρόνο, συλλαμβάνοντας έτσι την ιστορία ως ένα διαρκές αγαθό ή όργανο. Η έκθεση των μεγάλων και των θαυμαστών έργων από την μια, και η ακρίβεια, η σαφήνεια, η ωφελιμότητα, το κτήμα ες αιεί και η ανθρώπινη φύση από την άλλη. Το ανά χείρας κείμενο καταπιάνεται με τις ρυθμιστικές έννοιες, που οργανώνουν τις δύο εξιστορήσεις, στρέφοντάς τες προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Διερωτάται επίσης για την επίδραση που άσκησε, πάνω στο ερευνητικό πρόγραμμα του Θουκυδίδη, η έκβαση του πελοποννησιακού πολέμου. Κι ακόμα, περιπλανάται στο πλήθος των ερωτημάτων που εγείρονται από τα παραπάνω, εστιάζοντας όχι στις όποιες απαντήσεις ή στις όποιες απόψεις, αλλά στα ερωτήματα καθεαυτά και στους λόγους για τους οποίους παραμένουν, τώρα όπως και τότε, αναπάντητα.

… Αν λοιπόν ο Θουκυδίδης υπήρξε προοδευτικός, θα έχουμε τότε ένα θνησιγενές πρόγραμμα διαφωτισμού. Ένα πρόγραμμα, που «έζησε» τόσο μόνο όσο χρειάστηκε για να φτάσει από την αισιοδοξία του «ες αιεί ωφέλιμου κτήματος» μέχρι την απαισιοδοξία του «έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων ή». Και θα ήταν αυτή μία διαδρομή, που θα προδιέγραφε και την όμοια ή παραπλήσια τύχη, που επρόκειτο να έχουν οι διαφωτισμοί του μέλλοντος. Έτσι, η ιστορική έρευνα του Θουκυδίδη θα ήταν και η μικρογραφία του διαφωτισμού, γενικά. Εξάλλου, η αρχαία Ελλάδα θεωρείται κλασική γιατί το κάθε τι σ’ αυτήν αποτέλεσε μικρογραφία, πρόλογο και επίλογο μαζί, των όσων επρόκειτο να ακολουθήσουν. Τούτο ισχύει και για την Αθήνα, που υπήρξε πόλη, κράτος, μικρογραφία έθνους και υπερδύναμη τσέπης ταυτόχρονα. Και ο πελοποννησιακός πόλεμος, εξάλλου, με τα είκοσι επτά του χρόνια, κάλυψε το ένα τρίτο του χρυσού αιώνα, τον οποίο και τερμάτισε (εκτέλεσε) στην κυριολεξία, όντας έτσι κι αυτός ένας πόλεμος «χρυσός». Ένας πόλεμος, μινιατούρα όλης της ιστορίας, που δεν είναι παρά ένας «πελοποννησιακός» πόλεμος παγκόσμιος, που τραινάρει (από την εποχή του χαλκού, τουλάχιστον) εδώ και τόσες χιλιάδες χρόνια…

140 pages, Paperback

First published March 1, 2016