สายสตรีท

by บุญเลิศ วิเศษปรีชา

บุญเลิศ วิเศษปรีชา ลงเรียนภาษาตากาล็อกเป็นเวลา 1 เทอม ก่อนเดินทางไปลงฟิลด์ที่กรุงมะนิลาเป็นเวลาสองเดือนในปี 2554 จากนั้นเขากลับไปเรียนภาษาตากาล็อกที่วิสคอนซินอีกสองเทอม พร้อมพัฒนาเค้าโครงความคิด ก่อนจะกลับมาใช้ชีวิตเป็นโฮมเลสเต็มรูปแบบที่กรุงมะนิลาอีก 14 เดือน ในช่วงปี 2556-2557

สายสตรีท: มานุษยวิทยาข้างถนนในมะนิลา คือเรื่องเล่า บทบันทึก ความปรารถนาที่จะเข้าใจมนุษย์

Genres: Anthropology

160 pages, Unknown Binding

Published October 1, 2018

About the author

จบการศึกษาปริญญาตรีคณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เคยเป็นกองเลขานุการสมัชชาคนจนและทำงานร่วมกับมูลนิธิที่อยู่อาศัยและเครือข่ายสลัม 4 ภาค

เข้าศึกษาระดับปริญญาโท คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สำเร็จการศึกษาในปี 2546 วิทยานิพนธ์ "เปิดพรมแดน: โลกของคนไร้บ้าน" ได้รับเกียรติบัตรวิทยานิพนธ์ดีเด่นจากบัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และเป็นส่วนหนึ่งของโครงการวิจัยพัฒนาระดับสวัสดิการสำหรับคนจนในสังคมไทย ทุนสนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

หลังจากนั้นได้เป็นอาจารย์ประจำภาควิชามานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และได้ศึกษาต่อระดับปริญญาเอกจนสำเร็จการศึกษาด้วยวิทยานิพนธ์เรื่อง Structural Violence and Homelessness: Searching for Happiness on the Streets of Manila, Philippines (2015) จากมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน-เมดิสัน

Reviews

[Nhischarnun Nunthadsirisorn · Rating 5 out of 5]

ไม่กี่เล่มหรอกที่เราจะกดดาวให้ห้าดวง
นี่ไม่ใช่นิยายหรือเรื่องสั้นที่ทำให้เราประทับใจอย่างสุดๆ เป็นข้อเขียนเล่าเรื่องธรรมดาด้วยภาษาธรรมดาอย่างยิ่ง แต่เรื่องที่นำมาเล่ากว่าจะได้มาต้องลงพื้นที่ไปใช้ชีวิตร่วมกับคนไร้บ้านอยู่นานนับปี เราให้ค่าของการได้มาซึ่งเรื่องเล่าเหล่านั้น

การที่ สนพ. ออกแบบให้ภาพประกอบปกปิดตัวตนของคนไร้บ้านก็ถือได้ว่าทำได้ดี เป็นการนึกถึงจริยธรรมทางการวิจัยและการเผยแพร่ข้อมูล

ในเล่มนี้เราคิดว่าหลายๆ เรื่อง มันทำให้เรากลับมานั่งนึกว่า ไอ้ที่เราพยายามสร้างตัวละครพิเศษ รันทด หรือพิสดารนานาประการนั้น ในความเป็นจริงแล้ว ผู้คนไร้บ้านในฟิลิปปินส์ก็เป็นตัวละครที่น่าสนใจมาก

การที่เคยได้ไปฟิลิปปินส์มาก่อน เมื่ออ่านบางตอนก็ทำให้วนนึกถึงบางโลเกชั่นที่อาจจะใช่หรือคคล้ายกับที่บุญเลิศเล่า

เวลาอ่านเรื่องนี้ อ่านได้ต่อเนื่อง วางไม่ลง เหมือนอ่านบันทึกของใครสักคนอยู่ แต่ก็เป็นบันทึกที่ไม่ได้เขียนไว้เพื่ออ่านคนเดียว ตอนที่บุน หรือบุญเลิศ เขาวิเคราะห์อย่างค่อนข้างวิชาการก็ไม่ถือว่าหนักไปสำหรับคนปกติ

สรุปแล้วเราชอบเล่มนี้มาก ถ้าซื้อเองก็จะต้องเก็บขึ้นชั้นไม่ขายต่อแน่นอน

แต่บังเอิญเล่มนี้ยืมเพื่อนที่เรียนประวัติศาสตร์ฟิลิปปินส์มาอ่าน หุหุ

ใครสนใจเชิงมานุษยวิทยา ขอแนะนำเล่มนี้เลยจ้า

ป.ล. ในด้านรูปเล่ม ไม่ติงอะไรเลย ยกเว้น ขนาดอักษรเนื้อใน ตัวเล็กกระจ้อยมาก ถ้าปรับใหญ่ขึ้นมาอีกนิดนะแหล่มเลย

[gam s (Haveyouread.bkk) · Rating 4 out of 5]

★★★★ สี่ดาวเต็มไม่หัก

ชอบๆๆๆ ดีแบบม้วนเดียวจบ ตรึงความสนใจเราตั้งแต่หน้าแรกถึงหน้าสุดท้าย อาจจะเพราะเขียนจากประสบการณ์โดยตรงของอ.จริงๆ มันเลยดูธรรมดา แต่จริงใจ อ่านลื่นไหลมาก มันคือเสี้ยวงานวิชาการที่แปลงมาเป็นคอลัมน์ในนิตยสาร ที่อ่านๆไปมันก็ยังได้กลิ่นอายความเป็นวิชาการอยู่ดีในแบบแปลกๆ

เล่มนี้เป็นเสี้ยวหนึ่งของวิทยานิพนธ์ของ อ.บุญเลิศ ว่าด้วยเรื่องของคนไร้บ้านในฟิลิปปินส์ ในความเป็นนักวิชาการที่อยากเก็บข้อมูลเชิงลึก แกเลยไปใช้ชีวิตแบบคนไร้บ้านแบบ95%ที่มะนิลาอยู่ 16 เดือน (ที่เรียกว่า 95% เพราะจริงๆแกก็ยังมีตังเก็บไว้ และมีห้องเช่าไว้เก็บของโน่นนี่ที่สามารถกลับไปได้ ซึ่งแกมักจะกลับทุกๆวันอาทิตย์) เรื่องราวแบ่งเป็นบทสั้นๆตามวิถีชีวิตของเพื่อนๆในกลุ่มคนไร้บ้านที่ อ.รู้จัก แบ่งโฟกัสไปบทละคน ก่อนหน้านี้ได้ตีพิมพ์เป็นบทความทยอยลงนิตยาสาร WAY เมื่อประมาณสิบปีที่แล้ว

อ่านๆแล้วมันก็ทั้งลึกและไม่ลึก (อาจจะต้องอ่านวิทยานิพนธ์ฉบับเต็ม อันนี้เหมือนย่อยจนจางมากแล้วสำหรับบุคคลทั่วไป) คิดตามได้เองหลายส่วน เช่นปัญหาด้านศาสนาที่ทำให้ไม่มีการคุมกำเนิดหรือหย่าร้าง ประเทศโคตรจะ humans of late capitalism คือการที่พ่อแม่ต้องไปแบกจ๊อบต่างเมืองต่างประเทศจนไม่มีเวลาเลี้ยงลูก ทิ้งไว้กับญาติที่ตจว. เกิดเป็นปัญหาสังคมใดๆ ไหนละประเด็นวัฒนธรรมแก๊งอันธพาล ปัญหายาเสพติด ฯลฯ แต่ขอยกจุดที่เราสนใจสักสองประเด็นละกัน — ประเด็นแรกคือข้อถกเถียงเรื่อง homeless vs houseless เพราะถึงแม้คนเหล่านี้จะไม่มีบ้านอยู่แต่เหมือนเขาก็สร้างคอมมูนิตี้และความสัมพันธ์แน่นแฟ้นระหว่างกันราวกับเป็นครอบครัวได้ เรานึกถึงหนังเรื่อง Nomadland ที่มีอะไรซุกซ่อนอยู่ในมิติปัญหาทางสังคม แบบว่าเขาดูแลกันเองมันก็ดี แต่แค่เพราะเขาอยู่ได้ ก็ไม่ได้แปลว่ารัฐควรจะละเลยคนกลุ่มนี้สักหน่อย โดยเฉพาะในแง่ของสวัสดิการ และสิทธิการรักษาพยาบาล

ประเด็นที่สองคือหัวข้อการศึกษาของ อ. ที่มีหัวข้อย่อยว่า "Searching for hapiness --" ล้ำลึกมาก ความสุขของคนไร้บ้านหน้าตาเป็นไงไม่รู้ แต่ที่รู้คือชีวิตพวกเขามันคือการตามหาความสุขในเงื่อนไขทางสังคมที่จำกัดจำเขี่ยสุดๆ เรานึกไปถึงวาทกรรมรอยยิ้มคนจน ที่ว่าเงินไม่ใช่ทุกอย่าง คนจนพอเพียงร่ำรวยความสุขกว่าคนรวย (หรืออะไรประมาณนั้น) แต่มันคือความสุขจริงๆ หรือความชินชาตามอัตภาพกันแน่ อย่ามาทำโรแมนติไซส์ ถามจริงๆใครอยากจะคุ้ยขยะกิน หรือนอนข้างถนน

เราชอบตอนท้ายๆที่เหมือนแกจะมา "ถอดบทเรียน" เรื่องราวทั้งหมดที่ได้เรียนรู้มา ก่อนจะชี้ถึงความเป็น us and them ที่ถึงแม้ อ.จะเข้าใจเขา แต่ในมิติสังคมวัฒนธรรม อ.ยังเป็นคนนอก อย่าว่าแต่เป็นคนฟิลิปปินส์เลย คนไร้บ้านก็ไม่ได้เป็น ตอนที่ อ. เขียนว่าโมโหคนฟิลิปปินส์ที่อวยคนขาวทั้งๆที่เขาเป็น colonizer มันก็เหมือนตอนจบหักมุมของหนังสารคดีดีๆสักเรื่อง ที่เหมือนหักเราออกจากภวังค์ เพราะจริงๆแล้ว เขาก็คือ นศ.ปริญญาเอกจากอเมริกา ที่กำลังใช้เลนส์ปัญญาชนมองคนรากหญ้าอยู่

-- ซึ่งก็ไม่ได้ผิด คือมันก็สะท้อนตัวเราที่เป็นคนอ่านด้วยเหมือนกัน เราก็มองสถานการณ์ได้แค่ในข้อจำกัดที่ชีวิตเราสั่งสมประสบการณ์มา ตอนที่ อ.ยกเรื่อง symbolic violence ของ Pierre Bordieu กับ structural violence ขึ้นมาก็รู้สึกสะท้อนใจ .. อยากรู้เหมือนกันว่านักวิชาการจะสามารถทำอะไรได้มากกว่านี้มั้ย ในแง่ของปากท้อง ความเป็นอยู่ นโยบาย .. เราศึกษาเสร็จแล้วจะไปยังไงต่อวะ

สุดท้ายนี้ เออ นับถือที่อ.บุญรอดก็ยอมรับความเบียวของตัวเอง ตอนที่เล่าว่าเคยคิดว่าการเลือกเป็นคนไร้บ้าน = การต่อต้านระบบทุนนิยมรูปแบบหนึ่ง 🌚 ถ้าเลือกได้ มันจะมีคนเลือกมากินห่อเปี๊ยะนกนกจากกองขยะ หรือ pagpag ขยะสดผัดแห้ง เพื่อต่อต้านระบอบจริงๆใช่มั้ยหรอ ฝากไว้ให้คิด ....

เอาเป็นว่า อ่านแล้วได้อะไรกลับไปคิดเยอะมาก จุดที่ติดนิดเดียวคือพอเอาบทความมารวมเล่ม อยากให้มีการ edit ให้ transition มันไร้รอยต่อกว่านี้ เพราะศัพท์บางคำก็อธิบายซ้ำเดิมทั้งๆที่กล่าวถึงไปเมื่อบทก่อนหน้า มันเลยดูไม่เป็นเรื่องเดียวกัน แต่ใดๆคืออ่านง่ายมาก เราหยิบมาฟื่ดเดียวอ่านจบเลย ต้องลอง

[Wannida · Rating 4 out of 5]

ข้อเขียนเรื่องคนไร้บ้านของอาจารย์บุญเลิศเราเป็นแฟนคลับมานาน ยังชอบและชื่นชมเหมือนเดิม และแน่นอนเล่มนี้ไม่ทำให้ผิดหวัง
อ่านได้เรื่อยๆ เห็นภาพ และก็สะเทือนใจเป็นระยะๆ อยากทำงานเขียนงานศึกษางานวิจัยให้ได้แบบนี้บ้าง นอกจากได้เรื่องแล้ว เราก็ว่าเราได้แนวทางการเขียนอีกอย่างนึง
แต่ที่ให้ 4 ดาว เพราะขัดใจขนาดตัวหนังสือในเล่ม ตัวเล็กมาก อ่านแล้วเจ็บตา (แก่แล้ว ฮือ) และอีกอย่างนึงที่เราค่อนข้างมีปัญหา(อยู่คนเดียวไหมนะ) คือ เราไม่โอเคกับการทำภาพประกอบในเล่ม การนำภาพถ่ายมา และลงสีเพื่อปิดหน้าคนไร้บ้าน เหลือไว้แค่หน้าของผู้เขียนคนเดียว ความรู้สึกของเรา-คนอ่าน คนเห็นรูปเหล่านั้นคือ มันลดทอนความเป็นคนอย่างร้ายกาจ เค้าเป็นคนไร้บ้านอยู่แล้ว แค่สถานะเขาอย่างเดียวก็เศร้าแล้ว เราเข้าใจว่าน่าจะด้วยเหตุผลเรื่องจริยธรรมการวิจัย แน่นอน มันเปิดหน้าไม่ได้ แต่การที่คุณยิ่งไปละเลงสีลงหน้าเขา ปิดหน้าเขา และมันก็กลายเป็นงานศิลปะภาพประกอบ คือมันก็สวย แต่เราว่ามันทำให้เห็นว่า เขาเป็นคนไม่เท่ากับเรา อย่างน้อย ก็ไม่เท่ากับคนเขียน (ที่เปิดหน้าได้) ? สำหรับเรานะ มันสวยแหละ แต่มันเศร้าอ่ะ ไม่รู้ว่าที่อื่นทำหนังสือแล้วแก้ปัญหากรณีนี้ยังไง แต่เราว่าอย่างน้อย เป็นวาดภาพประกอบเหมือนกันหมดก็ยังดีกว่าไหม?

[Winai Nadee · Rating 5 out of 5]

Brief but intensive from fieldwork research.

[GG · Rating 5 out of 5]

ถือเป็นงานเขียนที่สร้างแรงบันดาลใจให้กับนักวิชาการ นักเรียน นักศึกษา รวมถึงผู้อ่านอื่นๆ ที่สนใจเรื่องราวปัญหาสังคม แต่ไม่ได้เอาตัวเข้าไปอยู่ท่ามกลางสิ่งที่ตัวเองศึกษาอย่างจริงจัง ขอบคุณอาจารย์บุญเลิศที่ได้เผยแพร่งานชิ้นนี้ในรูปแบบที่อ่านง่าย เข้าถึงทุกคนด้วย ทำให้งานนี้ไม่เป็นงานวิจัยหรือวิทยานิพนธ์ที่ขึ้นหิ้งหรือไม่มีคนสนใจจนไม่เกิดการต่อยอด หรือสร้างความตระหนักรู้ของสังคมได้

สายสตรีทเป็นการสรุปเนื้อหาวิทยานิพนธ์ของอ.บุญเลิศ ซึ่งเคยเป็นบทความที่เคยลงไว้ใน Waymagazine.org มาก่อน ในการทำวิทยานิพนธ์ครั้งนี้อาจารย์ได้ใช้เวลาศึกษางานวิชาการ เรียนภาษา และพาตัวเองไปลงพื้นที่จริง 14 เดือน ได้เห็นปัญหาจริง และสัมผัสทุกความรู้สึกและทุกเรื่องราวของคนไร้บ้านในฟิลิปปินส์ แต่ละตอนมีเนื้อหาที่น่าสนใจแตกต่างกันไป เพราะชีวิตของคนไร้บ้านแต่ละคนมีเบื้องลึกเบื้องหลังที่แตกต่างกัน

เมื่อเราอ่านหนังสือเล่มนี้ เราจะได้เห็นความเป็นปัจเจกบุคคลของคนไร้บ้านที่มักจะถูกตีคลุมเป็นกลุ่มก้อนเดียวกันมากขึ้น ได้เห็นสาเหตุ ปัญหา การจัดการของภาครัฐ ภาคเอกชน องค์กรอิสระ รวมถึงเห็นเห็นหัวใจของพวกเขาได้มากขึ้น คิดว่าจะลองหางานชิ้นอื่นของอาจารย์มาอ่านต่อค่ะ

[View Janthakan]

ทำให้เห็นมุมมองใหม่เกี่ยวกับคนไร้บ้าน ในช่วงท้าย ๆ ที่คุณบุญเลิศให้ข้อสังเกตถึงสาเหตุโดยเฉพาะโครงสร้างทางสังคมและระบบการจ้างงานที่กดขี่ที่ขับให้คนไม่มีทางเลือกพอที่จะก่อร้างสร้างตัว
คุณบุญเลิศจับเอาประสบการณ์ของคนไร้บ้านแต่ละคนที่ได้ไปคลุกคลีและใช้ชีวิตด้วยมาเขียนซึ่งเราคิดว่าเป็นสิ่งที่เปิดโลกเรา และทำให้เราได้เรียนรู้ความหลากหลายของคนและสังคมเพิ่มขึ้น

[Nats Lakkatham · Rating 4 out of 5]

- เป็นหนังสือความเรียงอ่านง่าย
- เป็นหนังสือมานุษยวิทยาที่สนุก เห็นภาพชัดเจน อินไปกับเรื่องราว
- สะท้อนให้เห็นว่าความเป็นอยู่ของคนไร้บ้านมีทั้งดีและแย่
- มีสังคม/วัฒนธรรมที่ไม่แตกต่างอะไรจากคนทั่วไป ต่างกันแค่ไม่มีบ้านเท่านั้น
- สังคมไม่ได้แย่ แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะดี เป็นไปได้ควรมีทางเลือกที่ดีกว่านี้
- คนไร้บ้าน เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่ถูกละเลย ต้องได้รับการแก้ไขกับกลุ่มชายขอบพวกนี้

[นีน · Rating 4 out of 5]

เล่มบาง และตัวหนังสือเล็กมาก การแบ่งหัวข้อแบ่งเป็นตามชีวิตของแต่ละคน เล่มนี้เนื้อหาเกี่ยวกับคนไร้บ้านน้อยกว่าที่ไทย แต่เข้าใจความเป็นมา และสภาพชีวิตมากขึ้น อาจารย์บุญเลิศลุงทุนลงแรงเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งกีบคนไร้บ้าน ประทับใจมากๆ

[Metee Jong · Rating 5 out of 5]

มีความเป็นเรื่องราวอ่านสนุก ในความโหดร้ายของสังคม ทำให้เราได้เห็นกระบวนการเป็นคนไร้บ้านทีละน้อยและเข้าใจกลุ่มคนเหล่านี้ได้มากขึ้น มีแง่มุมชวนอมยิ้มสอดแทรก แต่ในขณะเดียวกันก็รู้สึกขื่นใจกับวังเวียนปัญหาสังคมที่ยังไม่เห็นหนทางแก้ไข หากภาครัฐยังนิ่งดูดาย

[Yoyo poomyeah · Rating 4 out of 5]

ความเรียงสำรวจชีวิต ความคิด ความรู้สึกนึกฝันของคนไร้บ้านในมะนิลา กลุ่มคนที่เราพบเห็นพวกเขาบ่อยครั้ง แต่ไม่เคยมีโอกาสรับฟัง ซึ่งเล่มนี้ถ่ายทอดออกมาได้อย่างตื่นตา จับใจ

[Thanida · Rating 3 out of 5]

3.5 (-) เพราะอ่านบ้านที่กลับไม่ได้ก่อนเล่มนี้ เล่มนี้หลากหลาย ไม่หนัก และสะทิอนสังคมบางๆ ให้อ่านง่าย

[HAGAO · Rating 4 out of 5]

เขียนเล่าประสบการณ์ออกมาได้ดีครับ

มองเห็นถึงความอยุติธรรมและระบบแย่ๆ ในสังคมได้เลย

[REMEMI3ER · Rating 5 out of 5]

เป็นหนังสือที่อาจารย์บุญเลิศได้บันทึกเรื่องราวของคนไร้บ้านในมะนิลาเพื่อเขียนวิทยานิพนธ์ปริญญาเอก แต่สิ่งที่ได้กลับมามันไม่ใช่แค่ข้อมูลเพื่อศึกษา หากแต่เป็นความรู้สึกที่ลึกลงไปของมนุษย์ มิตรภาพที่เขาได้จากคนไร้บ้าน จะมีสักกี่คนกันที่หาข้อมูลเขียนวิทยานิพนธ์โดยการพาตัวเองไปอยู่กับผู้คนและสถานที่นั้นจริงๆตามสิ่งที่กำลังศึกษาอยู่ อ.บุญเลิศ วิเศษปรีชา ทำแบบนั้น เขาเป็นนักมานุษยวิทยาที่เรานับถือจากหัวใจเลย ไม่ใช่แค่เขียนวิทยานิพนธ์แล้วจบไป แต่เขารู้สึกถึงมันมากกว่านั้น คือความเข้าใจมนุษย์จริงๆ