کتاب «خانه در ایران» با نام کامل «آثار خانه در ایران از نوسنگی تا ساسانی به روایت گنجینه خاک» در سال ۸۴ توسط وزارت مسکن و شهرسازی منتشر شد. این کتاب با بررسی ۲۳ محوطه باستانی در ایران تلاش میکرد تصویری از سیر تحول خانه در ایران از هزاره ششم پیش از میلاد تا سال ۶۰۰ میلادی به دست دهد. بهمن ادیبزاده از مؤلفان این کتاب در خرداد ماه ۸۵ در گفتگو با کتاب هفته اعلام کرد که تیم اجرایی خانه در ایران در نظر دارد جلد دوم این کتاب را نیز که به خانه در ایران در دوران پس از اسلام میپردازد، منتشر کند. اما با گذشت حدود یکسال هنوز از انتشار این جلد خبری نیست. با دکتر بهمن ادیب زاده دربارهٔ اهداف انتشار جلد اول و موانع انتشار جلد دوم خانه در ایران گفت و گوی کوتاهی انجام دادهایم که میخوانید.
کتابخانه در ایران با چه هدفی منتشر شد؟
- این کتاب پژوهشی بنیادی در جهت شناخت هویت خانه ایرانی و درک آثار زندگی در فلات ایران در ۲۳ محوطه باستانی از دوران نوسنگی تا سنه ۶۰۰ میلادی است که با برخی سوالهای اساسی آغاز شد. این سؤال برای ما مطرح بود که آیا میتوانیم به یاری آنچه در دل خاک است تصویری از سرآغاز خانه در ایران پیدا کنیم و آیا بین خانههای نخستین و امروزی میتوان ارتباطی پیدا کرد؟
این کتاب تا چه حد در شناخت سیر تکامل خانه در ایران مؤثر است؟ - با توجه به اینکه هر چیزی که امروز میسازیم متکی بر شناخت گذشته و توانمندیهای نیاکان ما در اجرای آن بودهاست، بررسی سیر تحول خانه میتواند بسیار نافع قرار گیرد. ضمن اینکه در آثار بررسی شده میتوانیم رگههای فطری سکونت انسان بر روی کره زمین را شناسایی کنیم. برای ادامه زندگی بر روی کره زمین ناچار هستیم به گذشتههای خود برگردیم تا به ریشههای اصلی سکونت دست پیدا کنیم.
آیا در آثار باستانی باقی مانده، ردی از آغاز ساخته شدن خانه در ایران به دست آوردهاید؟
- اطلاعات به دست آمده نشان میدهد که ایرانیان از ابتدای سکونت در این سرزمین به مبانی معتقد بودهاند و بر اساس آن ساخت و ساز میکردهاند. در این مبانی زمین، آب و درخت محترم بودهاست و برای طبیعت و نور خورشید احترام قائل بودهاند. امروز که علم جدید به نظریه تعامل با اکوسیستم رسیده، این عقاید دوباره مطرح شدهاست. به عنوان مثال تمام مصالحی که مردم ایران در گذشته استفاده میکردند، قابلیت بازگشت به طبیعت را دارد. ارزیابی اولیه مهندسی جدید هم این است که بعد از تمام شدن عمر مفید یک بنا، مصالح آن به چه نحوی به طبیعت برمیگردد یا برای مرمت آنچه میتوان کرد. اینها سوالات اساسی است که در معماری گذشته ایران مورد توجه قرار میگرفت اما ساختمانهایی که امروز در تهران ساخته میشود، بدون فکر به آینده و زمان مرمت یا تخریب ساخته میشود.
سال گذشته در مصاحبه با کتاب هفته اعلام کرده بودید که کتابخانه در دوران اسلامی را نیز منتشر خواهید کرد. کار انتشار این کتاب به کجا رسید؟
- انتشار خانه در ایران دوران اسلامی در شرایط فعلی معماری در کشور ایران بسیار ضروری است اما متأسفانه با بی مهری وزارت مسکن و شهرسازی روبرو هستیم. ۸ ماه است که قرارداد کار بر روی این پروژه را فرستادهایم اما تا کنون هیچ پاسخی دریافت نکردهایم. مسائلی از این دست سبب دلسردی محققان کشور میشود. جلد دوم کتاب که از سال ۶۰۰ میلادی تا امروز را در بر میگیرد، باید منتشر شود تا دو کتاب در کنار هم بتوانند حرف اساسی بزنند. کار بر روی جلد نخست برای هیئت علمی، ۱۲ سال به طول انجامید و در این مدت ۴ وزیر مسکن عوض شدند اما ما به هر صورتی که ممکن بود، وظیفه خود را انجام دادیم و کتابی را منتشر کردیم که در دنیا نمونه آن یافت نمیشود.
اینکه یک گروه دانشگاهی با ۱۲ سال دود چراغ خوردن توانستهاست سیر تکامل خانه را در ایران ثبت کند، باعث غرور ملی و یک سند تاریخی برای کشور است؛ بنابراین نباید انتشار جلد دوم کتاب با بی مهری مواجه شود. در اوائل کار برخی ناشران خارجی پیشنهاد انتشار این کتاب را به من دادند اما شرمم آمد یک ناشر خارجی کتابی را که به هویت فرهنگی ما میپردازد منتشر کند. اگر این کتاب دربارهٔ معماری امروز خانه در ایران بود، اشکالی نداشت که مهر یک ناشر خارجی را بر پیشانی داشته باشد اما کتابی که ریشههای هویت خانه در ایران را بررسی کردهاست، در شان آن نیست که به جز ایرانی ناشری دیگر داشته باشد.