What do you think?
Rate this book
در هرگز و همیشۀ انسان: از میراث عرفانی خواجه عبدالله انصاری
کتاب «در هرگز و هميشه انسان» با محوريت عارف نامی، خواجه عبدالله انصاری و تاثير وی بر ادب عرفانی نگاشته شده است. شيخالاسلام ابواسماعيل عبدالله بن ابی منصور محمد معروف به «پير هرات» و «پير انصار» و «خواجه عبدالله انصاری» و «انصاری هروی»، دانشمند و عارف بود. او از اعقاب ابوايوب انصاری است که صحابهی پيغمبر بود. مادرش از مردم بلخ بود و عبدالله خود در هرات متولد شد و از کودکی زبانی گويا و طبعی توانا داشت چنانکه شعر فارسی و عربی را نيکو می سرود و در جوانی در علوم ادبی و دينی و حفظ اشعار عرب مشهور بود و مخصوصا در حديث قوی بود و آمالی بسيار داشت و در فقه روش امام حنبل را پيروی می کرد. او در تصوف از استادان زيادی تعليم گرفت ودو بار به ديدار شيخ ابوالحسن خرقانی شتافت و اين ديدارها تاثير زيادی در روحيات و منش وی داشته است. محل اقامتش بيشتر در هرات بود و در آنجا تا پايان زندگانی به تعليم و ارشاد اشتغال داشت. انصاری شعر می سرود، اما بيشتر شهرت او به جهت رسالات و کتب مشهوری است که تاليف کرده و از آن جمله می توان به ترجمهی املاء طبقاتالصوفيهی سلمی به لهجه هروی و تفسير قرآن که اساس کار ميبدی در تاليف کشفالاسرار قرار گرفته است، اشاره کرد. از رسائل منثور او که به نثر مسجع نوشته مناجاتنامه، نصايح، زادالعارفين، کنزالسالکين، قلندرنامه، محبتنامه، هفتحصار، رسالهی دل و جان، رسالهی واردات و الهی نامه را می توان نام برد.
545 pages, Hardcover
First published January 1, 2015
42 people want to read
About the author
محمدرضا شفیعی کدکنی
76 books397 followersدکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر، پژوهشگر و استاد ادبیات، در سال ۱۳۱۸ در شهر کدکن چشم به جهان گشود. شفیعی کدکنی دورههای دبستان و دبیرستان را در مشهد گذراند، و چندی نیز به فراگیری زبان و ادبیات عرب، فقه، کلام و اصول سپری کرد. او مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات پارسی از دانشگاه فردوسی و مدرک دکتری را نیز در همین رشته از دانشگاه تهران گرفت. او اکنون استاد ادبیات دانشگاه تهران است.
Mohammad Reza Shafii Kadkani, known as Sereshk, was born in 1939 in Kadkan near Neishapur, Iran. His poems, reflecting Iran's social conditions during the 1940s and 1950s, are replete with memorable images and ironies. He has authored eight collections of poetry, eight books of research and criticism, two book-length translations from Arabic, one on Islamic mysticism from English. He has also published three scholarly editions of classical Persian literature. He is a professor of Persian literature at Tehran University.
- from Poetry Salzburg Review.
Mohammad Reza Shafii Kadkani, known as Sereshk, was born in 1939 in Kadkan near Neishapur, Iran. His poems, reflecting Iran's social conditions during the 1940s and 1950s, are replete with memorable images and ironies. He has authored eight collections of poetry, eight books of research and criticism, two book-length translations from Arabic, one on Islamic mysticism from English. He has also published three scholarly editions of classical Persian literature. He is a professor of Persian literature at Tehran University.
- from Poetry Salzburg Review.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 2 of 2 reviews
May 9, 2018
http://delsharm.blog.ir/1397/02/19/kh...
این کتاب از سلسله کتابهای «از میراث عرفانی» نوشتهٔ محمدرضا شفیعی کدکنی است. مانند دیگر کتابهای این مجموعه، نویسنده مقدمهای طولانی در مورد نحوهٔ پژوهشش نوشته و سپس آثار عارفِ مورد نظر را همراه با توضیحات در مورد واژههای دشوار و ارجاعات تاریخی آورده است. یکی از مصائب اصلی در تحقیق در مورد شیخ انصاری، رسالههای بیشمار منسوب به اوست [۱-۳] تا جایی که حتی بعضیها او را شیعهٔ دوازده امامی میدانند. مثلاً استاد مولایی در کتابی با عنوان «رسائل فارسی خواجه عبدالله» چندین رساله از او جمع کرده که اکثرشان، طبق تحقیق شفیعی، از او نیستند؛ «رسالهٔ مفصلهٔ هروی» از او نیست، نه در سیاق با گفتار شیخ انصاری یکی است نه در زبان. بماند این مطلب که در «کشفالاسرار» میبدی به اشتباه «پیر هروی» با شیخ انصاری اشتباه گرفته شده است. رسالهٔ «صد میدان» نیز تألیف او نیست ولی احتمالاً تحریر مجالس اوست که با تغییرات فاحش زبانی به دست ما رسیده است. همین طور، «محبتنامه» از او نیست. «رسالهٔ سؤال دل از جان» معلوم نیست که چگونه تدوین شده است ولی آنچه که مسلم است این است که بخش قابل ملاحظهای از آن گفتارهای انصاری است ولی صورت گفتار با لهجهٔ هروی ۳۰۰-۴۰۰ سال اختلاف دارد. «رسالهٔ ذکر» هم احتمالاً شامل کلامهای اوست ولی دچار تحولات زبانی شده است و زبانش به قرن نهم و دهم نزدیک شده است. در «رسالهٔ واردات» اندیشههایی وجود دارد که به صراحت خلاف عقاید انصاری است. «و من مقالاته فی الموعظه» به احتمال زیاد از شیخ است ولی «رسالهٔ بینام» کلاً تحریف است. «کنز السالکین یا زاد العارفین» نیز از او نیست. «رسالهٔ قلندرنامه» که کلاً شاهکار است، چون مفهوم «قلندر» قرنها بعد از خواجه عبدالله در میان اهل تصوف باب شده است. «الهینامه» با وجود بعضی تحریفها احتمالاً از خواجه است ولی «از مجموعهٔ ۷۸۸ هجری» کلاً غلط اندر غلط است، مثلاً جاهایی اشاره به «سنایی» شده حال آن که سنایی دو قرن بعد از خواجه عبدالله به دنیا آمده است!
در مورد کتابهای عربی خواجه، پدر روحانی فرانسوی «سرژ دوبوکوی» (۱۹۱۷-۲۰۰۵) تنها کسی است که به صورت مفصل تحقیق کرده است و ظاهراً «الأربعین فی دلایل التوحید» با توجه به سیاق کلام مانند مفاهیم تجسیم خدا اثرِ مسلم خواجه عبدالله است. هیچ شعر فارسیای که بشود نشانهای بر سروده شدن از خواجه عبدالله باشد وجود ندارد ولی شعر عرب بسیار داشته؛ جالب آن است که یکدفعه از قرن یازدهم سر و کلهٔ شعرهای فارسی خواجه عبدالله پیدا شده است. احتمال این مطلب وجود دارد که عبدالله نامی که از نوادگان انصاری بوده که شعر میگفته و قص علی هذا.
از همهٔ اینها جالبتر کشف شفیعی کدکنی در مورد رونوشت بودن (یعنی تقلب علمی) بخش زیادی از «کشف الأسرار» نوشتهٔ میبدی از تفسیر «ثعلبی» است و بخش بزرگ از باقیاش از تفسیری دیگر است [۴]، که البته در انتها صدای نالهٔ نویسنده از وضع وخیمتر پژوهش در رشتههای دانشگاهی امروز ایران درمیآید [۵]. چیزی که در این میان مرا مبهوت کرد، این است که وقتی صحبت از گردآورندهٔ کتاب کشف الأسرار، یعنی علی اصغر حکمت، وزیر فرهنگ وقت در زمان رضاخان و باعث و بانی کشف زورکی حجاب شد، نویسنده از او با عنوان «وزیر دانشپرور و دورانساز قرن ما» یاد میکند؛ بگذریم.
ساختارهای جالب دستوری در نوشتههای شیخ وجود دارد که شاید به ریشهٔ «هندی-اروپایی» بودن زبان فارسی برگردد. مثلاً جاهای بسیاری «می» استمراری از فعل فارسی گرفته (شبیه فعل کمکی در زبان انگلیسی) مثلاً «می لعنت فرست». جایی دیگر «گم» و «گمان» را شیخ انصاری در کنار هم آورده است که تا حالا به همخانواده بودن این دو فکر نکرده بودم.
و اما چند متن زیبا از این شیخ:
* جوینده گوینده است و یابنده خاموش. هر چه به زبان آمد به زیان آمد. فریاد از معرفتِ رسمی و عبارتِ عاریتی و عبادت عادتی و از حکمت تجربتی و از حقیقتِ حکایتی.
* حقیقت دریاست، شریعت کشتی، در دریا نشستی بیکشتی به چه پشتی؟ [توضیح من: نشاندهندهٔ التزام سخت او به شریعت است]
* الهی ما امروز گناه کردیم دوست تو محمد اندهگِن گشت و دشمن تو شیطان شاد شد. اگر فردا ما را عقوبت کنی باز دوست تو محمد اندوهگن گردد و دشمن تو شیطان شاد شود. الهی دو شادی به دشمن خود مده، دو اندوه بر دل دوست خود منه. والله اعلم. [توضیح من: مرا یاد استغاثههای مداحهای امروزی موقع خواندن دعای کمیل میاندازد!]
* آنچه حسین منصور گفت من گفتم. اما او آشکارا گفت و من نهفتم. زنده نشدم تا سوختم. دانی که این جامه نه من دوختم. [توضیح من: گویا به زبان بیزبانی میگوید که اعتقاد او به عنوان یک صوفیِ متشرع فرق زیادی با حلاج انا الحقگو ندارد]
* مرتعش گوید که هرگز خود را به باطن خاص ندیدم تا به ظاهر عام ندیدم. شیخ الإسلام گوید، رضی الله عنه: معنی آنست که حقیقت من درست نامد تا شریعت من صاف نشد. [توضیح من: تأکیدی دوباره بر شریعت در نگاه خواجه انصاری]
* شیخ الإسلام گفت: شما پندارید که حقیقت به کرامات درست میگردد، حقیقت دیدار است و یافته است و در خود پرسیدن است. حلاج گفته است که مقامات همه یک گام است. شیخ الإسلام گفت «آن گام تویی که از خود درگذشتی بدو رسیدی». [توضیح من: یاد ارجاع آقای خامنهای به کتاب «وقتی مهتاب گم شد» از شهید علی چیتچیان افتادم: اگر چنانچه از سیم خاردار میخواهی رد شوی، اول باید از سیم خاردار نفست عبور کنی.]
ارجاعات
۱. یکی از شگفتیهای تاریخ ادبیات فارسی این است که آنچه به نام خواجه عبدالله انصاری در میان مردم کتابخوان و بهخصوص عامهٔ اهل مطالعه شهرت دارد، از او نیست و آنچه از اوست شهرتِ چندانی ندارد. (ص ۱۷)
۲. اگر بر اغراق حمل نشود، میتوان گفت هر جا مناجاتگونهٔ عارفانهای در متنی صوفیانه دیده شده است، آن را به نام خواجهٔ انصاری ثبت کردهاند. تقریباً وجه جامع و عنصر مشترک تمام آثاری که به خواجه نسبت میدهند و قراین تاریخی و سبکشناسی و نسخهشناسی آن را رد میکند، وجود همین مناجاتگونهها است. (ص ۱۹)
۳. اگر خواجه عبدالله امروز زنده شود از نود و پنج درصدِ آنچه در فارسی به نام او شهرت دارد، تبری خواهد کرد، چه به اعتبار ساخت و صورت و چه به اعتبار جانب معنوی و مایگانی. درین گونه نوشتهها که گاه شعرهای فارسی سستِ ناتندرستی با تخلص «پیر انصار» و «پیر انصاری» در آنها آمده است، گوینده با زبانِ قرن دهم و یازدهم (یعنی زبان شش قرن بعد از خواجه عبدالله) و در حدی عامیانه، سخن میگوید. درین نوشتهها «شعر»هایی دیده میشود که «شاعر» فرق «ردیف» و «قافیه» را تشخیص نمیدهد و وزن عروضی را نمیشناسد. (ص ۴۱)
در ایران، وقتی کسی در کاری پیشگاهی یافت، مردم در طول زمان میکوشند که او را به سلیقهٔ خود و به اعتقادات خود درآورند، یعنی از او یک تن همعقیدهٔ خویش بسازند. خواجه عبدالله انصاری یک صوفی اهل سنت است و بر مذهب امام احمد بن حنبل و در شعری که به عربی سروده گفته است: «من همه عمر حنبلی زیستم و وصیت میکنم که همگان نیز مذهب حنبلی اختیار کنند.» اما ما ایرانیان به ویژه بعد از عصر ایلخانی و بیشتر صفوی، در طول زمان کوشیدهایم که از او یک شیعهٔ اثنیعشری -آن هم به سبک شاه اسماعیل صفوی- بسازیم. او، همچنین، در گفتار و نوشتارش به زبان هرویِ هزار سال پیش سخن میگفته است، ما کوشیدهایم او را به زبان عصر خودمان نزدیک کنیم. به همین دلیل در میان دهها نسخهای که از رسائل منسوب به او باقی مانده است کمترین نشانهای از آن زبان هروی دیرین دیده نمیشود. بگذریم از این که هفتاد درصد آنچه در زبان فارسی به او منسوب است، با هیچ سریشمی به او نمیچسبد، به جز طبقاتُ الصوفیه. (صص ۴۲-۴۳)
۴. شما هم باور نمیکنید که چنین انتحال بزرگی در تاریخ فرهنگ ایران و اسلام روی داده باشد و کسی تاکنون به آن توجه نشان نداده باشد. اگر به گفتار صاحبِ این یادداشت اطمینان ندارید میتوانید کشف الاسرار میبدی و الکشف و البیانِ ثعلبی را سوره به سوره و آیه به آیه مقایسه کنید تا به رأی العین ببیند که چه اتفاق عجیبی افتاده است. از عجایب نوادر حوادث فرهنگی ما یکی هم این است که بخش «النوبة الثالثه» کشفالاسرار میبدی، هم انتخال از یک کتاب فارسی است به نام روح الارواح تألیف سمعانی مروزی… امیدوارم ترجمهٔ کهنی از قرآن به دست نیاید که عیناً مطابقه کند با النوبة الأولی تفسیر میبدی تا هیچ یک از سه بخش تفسیر او، از انتحال برکنار نماند. اللهم اجعل عاقبة امرنا خیرا. (ص ۱۲۶)
۵. از آنجا که تفسیر ثعالبی میراث خراسان و فرهنگ ایران عصر اسلامی است شایسته است که هم ایرانیان خود به جبران این کوتاهی بپردازند و چندین رسالهٔ دکتری در حوزههای علوم قرآنی/رجالی و حتی ادبی و عرفانی درباهٔ این اثر نوشته شود آن هم در روزگاری که دانشگاههای ما گرفتار «قحطالرجال آبلیموی موضوع» برای رسالهها و پژوهشها هستند و اگر وزارت علوم سر سوزنی غیرت ملی و فهم فرهنگی داشت پنجاه درصد این رسالههای موجود را محو و نابود میکرد تا سندی از جهل استادان و مسئولان دانشگاهی در اختیار کسی باقی نماند. عمر جوانان ما در جستجوی چه موهوماتی، به عنوان رسالهٔ فوق لیسانس و دکتری هدر میرود خدا میداند و بس. از هر صد رسالهٔ دانشگاهی یکی به چاپ نمیرسد و در میان صد رساله که چاپ میشود، یک رساله به زحمت میتوان یافت که با معیارهای جهانی تحقیقات دانشگاهی انطباق داشته باشد. بگذریم. کاش وزارت علوم هیأتهای تخصصیای را مأمور میکرد که با قید قرعه (واقعاً قرعه و لاغیر) سالی یک تا دو رساله را از هر گروه دانشگاهی بررسی کنند و ببینند تا چه اندازه ارزش و اعتبار آکادمیک دارد. (صص ۱۴۰-۱۴۱)
این کتاب از سلسله کتابهای «از میراث عرفانی» نوشتهٔ محمدرضا شفیعی کدکنی است. مانند دیگر کتابهای این مجموعه، نویسنده مقدمهای طولانی در مورد نحوهٔ پژوهشش نوشته و سپس آثار عارفِ مورد نظر را همراه با توضیحات در مورد واژههای دشوار و ارجاعات تاریخی آورده است. یکی از مصائب اصلی در تحقیق در مورد شیخ انصاری، رسالههای بیشمار منسوب به اوست [۱-۳] تا جایی که حتی بعضیها او را شیعهٔ دوازده امامی میدانند. مثلاً استاد مولایی در کتابی با عنوان «رسائل فارسی خواجه عبدالله» چندین رساله از او جمع کرده که اکثرشان، طبق تحقیق شفیعی، از او نیستند؛ «رسالهٔ مفصلهٔ هروی» از او نیست، نه در سیاق با گفتار شیخ انصاری یکی است نه در زبان. بماند این مطلب که در «کشفالاسرار» میبدی به اشتباه «پیر هروی» با شیخ انصاری اشتباه گرفته شده است. رسالهٔ «صد میدان» نیز تألیف او نیست ولی احتمالاً تحریر مجالس اوست که با تغییرات فاحش زبانی به دست ما رسیده است. همین طور، «محبتنامه» از او نیست. «رسالهٔ سؤال دل از جان» معلوم نیست که چگونه تدوین شده است ولی آنچه که مسلم است این است که بخش قابل ملاحظهای از آن گفتارهای انصاری است ولی صورت گفتار با لهجهٔ هروی ۳۰۰-۴۰۰ سال اختلاف دارد. «رسالهٔ ذکر» هم احتمالاً شامل کلامهای اوست ولی دچار تحولات زبانی شده است و زبانش به قرن نهم و دهم نزدیک شده است. در «رسالهٔ واردات» اندیشههایی وجود دارد که به صراحت خلاف عقاید انصاری است. «و من مقالاته فی الموعظه» به احتمال زیاد از شیخ است ولی «رسالهٔ بینام» کلاً تحریف است. «کنز السالکین یا زاد العارفین» نیز از او نیست. «رسالهٔ قلندرنامه» که کلاً شاهکار است، چون مفهوم «قلندر» قرنها بعد از خواجه عبدالله در میان اهل تصوف باب شده است. «الهینامه» با وجود بعضی تحریفها احتمالاً از خواجه است ولی «از مجموعهٔ ۷۸۸ هجری» کلاً غلط اندر غلط است، مثلاً جاهایی اشاره به «سنایی» شده حال آن که سنایی دو قرن بعد از خواجه عبدالله به دنیا آمده است!
در مورد کتابهای عربی خواجه، پدر روحانی فرانسوی «سرژ دوبوکوی» (۱۹۱۷-۲۰۰۵) تنها کسی است که به صورت مفصل تحقیق کرده است و ظاهراً «الأربعین فی دلایل التوحید» با توجه به سیاق کلام مانند مفاهیم تجسیم خدا اثرِ مسلم خواجه عبدالله است. هیچ شعر فارسیای که بشود نشانهای بر سروده شدن از خواجه عبدالله باشد وجود ندارد ولی شعر عرب بسیار داشته؛ جالب آن است که یکدفعه از قرن یازدهم سر و کلهٔ شعرهای فارسی خواجه عبدالله پیدا شده است. احتمال این مطلب وجود دارد که عبدالله نامی که از نوادگان انصاری بوده که شعر میگفته و قص علی هذا.
از همهٔ اینها جالبتر کشف شفیعی کدکنی در مورد رونوشت بودن (یعنی تقلب علمی) بخش زیادی از «کشف الأسرار» نوشتهٔ میبدی از تفسیر «ثعلبی» است و بخش بزرگ از باقیاش از تفسیری دیگر است [۴]، که البته در انتها صدای نالهٔ نویسنده از وضع وخیمتر پژوهش در رشتههای دانشگاهی امروز ایران درمیآید [۵]. چیزی که در این میان مرا مبهوت کرد، این است که وقتی صحبت از گردآورندهٔ کتاب کشف الأسرار، یعنی علی اصغر حکمت، وزیر فرهنگ وقت در زمان رضاخان و باعث و بانی کشف زورکی حجاب شد، نویسنده از او با عنوان «وزیر دانشپرور و دورانساز قرن ما» یاد میکند؛ بگذریم.
ساختارهای جالب دستوری در نوشتههای شیخ وجود دارد که شاید به ریشهٔ «هندی-اروپایی» بودن زبان فارسی برگردد. مثلاً جاهای بسیاری «می» استمراری از فعل فارسی گرفته (شبیه فعل کمکی در زبان انگلیسی) مثلاً «می لعنت فرست». جایی دیگر «گم» و «گمان» را شیخ انصاری در کنار هم آورده است که تا حالا به همخانواده بودن این دو فکر نکرده بودم.
و اما چند متن زیبا از این شیخ:
* جوینده گوینده است و یابنده خاموش. هر چه به زبان آمد به زیان آمد. فریاد از معرفتِ رسمی و عبارتِ عاریتی و عبادت عادتی و از حکمت تجربتی و از حقیقتِ حکایتی.
* حقیقت دریاست، شریعت کشتی، در دریا نشستی بیکشتی به چه پشتی؟ [توضیح من: نشاندهندهٔ التزام سخت او به شریعت است]
* الهی ما امروز گناه کردیم دوست تو محمد اندهگِن گشت و دشمن تو شیطان شاد شد. اگر فردا ما را عقوبت کنی باز دوست تو محمد اندوهگن گردد و دشمن تو شیطان شاد شود. الهی دو شادی به دشمن خود مده، دو اندوه بر دل دوست خود منه. والله اعلم. [توضیح من: مرا یاد استغاثههای مداحهای امروزی موقع خواندن دعای کمیل میاندازد!]
* آنچه حسین منصور گفت من گفتم. اما او آشکارا گفت و من نهفتم. زنده نشدم تا سوختم. دانی که این جامه نه من دوختم. [توضیح من: گویا به زبان بیزبانی میگوید که اعتقاد او به عنوان یک صوفیِ متشرع فرق زیادی با حلاج انا الحقگو ندارد]
* مرتعش گوید که هرگز خود را به باطن خاص ندیدم تا به ظاهر عام ندیدم. شیخ الإسلام گوید، رضی الله عنه: معنی آنست که حقیقت من درست نامد تا شریعت من صاف نشد. [توضیح من: تأکیدی دوباره بر شریعت در نگاه خواجه انصاری]
* شیخ الإسلام گفت: شما پندارید که حقیقت به کرامات درست میگردد، حقیقت دیدار است و یافته است و در خود پرسیدن است. حلاج گفته است که مقامات همه یک گام است. شیخ الإسلام گفت «آن گام تویی که از خود درگذشتی بدو رسیدی». [توضیح من: یاد ارجاع آقای خامنهای به کتاب «وقتی مهتاب گم شد» از شهید علی چیتچیان افتادم: اگر چنانچه از سیم خاردار میخواهی رد شوی، اول باید از سیم خاردار نفست عبور کنی.]
ارجاعات
۱. یکی از شگفتیهای تاریخ ادبیات فارسی این است که آنچه به نام خواجه عبدالله انصاری در میان مردم کتابخوان و بهخصوص عامهٔ اهل مطالعه شهرت دارد، از او نیست و آنچه از اوست شهرتِ چندانی ندارد. (ص ۱۷)
۲. اگر بر اغراق حمل نشود، میتوان گفت هر جا مناجاتگونهٔ عارفانهای در متنی صوفیانه دیده شده است، آن را به نام خواجهٔ انصاری ثبت کردهاند. تقریباً وجه جامع و عنصر مشترک تمام آثاری که به خواجه نسبت میدهند و قراین تاریخی و سبکشناسی و نسخهشناسی آن را رد میکند، وجود همین مناجاتگونهها است. (ص ۱۹)
۳. اگر خواجه عبدالله امروز زنده شود از نود و پنج درصدِ آنچه در فارسی به نام او شهرت دارد، تبری خواهد کرد، چه به اعتبار ساخت و صورت و چه به اعتبار جانب معنوی و مایگانی. درین گونه نوشتهها که گاه شعرهای فارسی سستِ ناتندرستی با تخلص «پیر انصار» و «پیر انصاری» در آنها آمده است، گوینده با زبانِ قرن دهم و یازدهم (یعنی زبان شش قرن بعد از خواجه عبدالله) و در حدی عامیانه، سخن میگوید. درین نوشتهها «شعر»هایی دیده میشود که «شاعر» فرق «ردیف» و «قافیه» را تشخیص نمیدهد و وزن عروضی را نمیشناسد. (ص ۴۱)
در ایران، وقتی کسی در کاری پیشگاهی یافت، مردم در طول زمان میکوشند که او را به سلیقهٔ خود و به اعتقادات خود درآورند، یعنی از او یک تن همعقیدهٔ خویش بسازند. خواجه عبدالله انصاری یک صوفی اهل سنت است و بر مذهب امام احمد بن حنبل و در شعری که به عربی سروده گفته است: «من همه عمر حنبلی زیستم و وصیت میکنم که همگان نیز مذهب حنبلی اختیار کنند.» اما ما ایرانیان به ویژه بعد از عصر ایلخانی و بیشتر صفوی، در طول زمان کوشیدهایم که از او یک شیعهٔ اثنیعشری -آن هم به سبک شاه اسماعیل صفوی- بسازیم. او، همچنین، در گفتار و نوشتارش به زبان هرویِ هزار سال پیش سخن میگفته است، ما کوشیدهایم او را به زبان عصر خودمان نزدیک کنیم. به همین دلیل در میان دهها نسخهای که از رسائل منسوب به او باقی مانده است کمترین نشانهای از آن زبان هروی دیرین دیده نمیشود. بگذریم از این که هفتاد درصد آنچه در زبان فارسی به او منسوب است، با هیچ سریشمی به او نمیچسبد، به جز طبقاتُ الصوفیه. (صص ۴۲-۴۳)
۴. شما هم باور نمیکنید که چنین انتحال بزرگی در تاریخ فرهنگ ایران و اسلام روی داده باشد و کسی تاکنون به آن توجه نشان نداده باشد. اگر به گفتار صاحبِ این یادداشت اطمینان ندارید میتوانید کشف الاسرار میبدی و الکشف و البیانِ ثعلبی را سوره به سوره و آیه به آیه مقایسه کنید تا به رأی العین ببیند که چه اتفاق عجیبی افتاده است. از عجایب نوادر حوادث فرهنگی ما یکی هم این است که بخش «النوبة الثالثه» کشفالاسرار میبدی، هم انتخال از یک کتاب فارسی است به نام روح الارواح تألیف سمعانی مروزی… امیدوارم ترجمهٔ کهنی از قرآن به دست نیاید که عیناً مطابقه کند با النوبة الأولی تفسیر میبدی تا هیچ یک از سه بخش تفسیر او، از انتحال برکنار نماند. اللهم اجعل عاقبة امرنا خیرا. (ص ۱۲۶)
۵. از آنجا که تفسیر ثعالبی میراث خراسان و فرهنگ ایران عصر اسلامی است شایسته است که هم ایرانیان خود به جبران این کوتاهی بپردازند و چندین رسالهٔ دکتری در حوزههای علوم قرآنی/رجالی و حتی ادبی و عرفانی درباهٔ این اثر نوشته شود آن هم در روزگاری که دانشگاههای ما گرفتار «قحطالرجال آبلیموی موضوع» برای رسالهها و پژوهشها هستند و اگر وزارت علوم سر سوزنی غیرت ملی و فهم فرهنگی داشت پنجاه درصد این رسالههای موجود را محو و نابود میکرد تا سندی از جهل استادان و مسئولان دانشگاهی در اختیار کسی باقی نماند. عمر جوانان ما در جستجوی چه موهوماتی، به عنوان رسالهٔ فوق لیسانس و دکتری هدر میرود خدا میداند و بس. از هر صد رسالهٔ دانشگاهی یکی به چاپ نمیرسد و در میان صد رساله که چاپ میشود، یک رساله به زحمت میتوان یافت که با معیارهای جهانی تحقیقات دانشگاهی انطباق داشته باشد. بگذریم. کاش وزارت علوم هیأتهای تخصصیای را مأمور میکرد که با قید قرعه (واقعاً قرعه و لاغیر) سالی یک تا دو رساله را از هر گروه دانشگاهی بررسی کنند و ببینند تا چه اندازه ارزش و اعتبار آکادمیک دارد. (صص ۱۴۰-۱۴۱)
August 9, 2025
خواجه عبدالله انصاری، عارف و صوفی قرن پنجم هجری، از خاندان اعراب مهاجری است که در قهندزِ هرات متولّد شد (شفیعی کدکنی، ۱۳۹۴: ۲۷-۳۱). شاید بتوان جامعترین و محقّقانهترین اثر نگاشته شده پیرامون پیرِ هرات را متعلّق به دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی دانست. کتابی که نویسندۀ آن از نوشتهای کاملاً متفاوت خبر میدهد (همان: ۱۳).
شفیعی کدکنی در «در هرگز و همیشۀ انسان: از میراث عرفانی خواجه عبدالله انصاری» متذکّر شده است که از آثار عربی خواجه عبدالله میتوان به منازل السائرین، ذم الکلام و اهله، الاربعین فی دلائل التوحید، علل المقامات و پارهای از اشعار و مناجات اشاره کرد (همان: ۱۹). چنانکه معتقد است نودوپنج درصد از آثار فارسی منسوب به خواجه، متعلّق به او نیست (همان: ۴۱) و آنچه از آثار فارسی خواجه عبدالله انصاری در جهان نشر یافته است، بهجز طبقات الصوفیه، که شامل برخی از مناجاتنامهها و الهینامههای اوست، همگی آثاری منحولاند. کتاب طبقات الصوفیه نیز مجموعهای گردآوری شده از گفتارهای شفاهی اوست که دیگران ثبت و ضبط کردهاند (همان: ۳۵-۴۳).
چنانکه گذشت، آنچه بهعنوان رسائل فارسی خواجه عبدالله انصاری انتشار یافته است، ارتباطی به او ندارد (همان: ۱۷-۱۸) و مناجاتهای منتسب به وی، حتی رسالۀ صد میدان، نیز در زمرۀ آثار خواجه نیستند (همان: ۳۹-۶۹-۷۰).
محمدرضا شفیعی کدکنی در ادامۀ این کتاب، از تعصّب، مخالفت با حلاج، لعن مخالفان و حنبلی بودن خواجه عبدالله انصاری (همان: ۳۲-۳۳)، این شاگرد ابوالحسن خرقانی (همان: ۲۹)، سخن گفته است و شیعه تصوّر کردن او را موهوم شمرده و از زبان این زاهدِ صوفیمنش میآورد:
من همه عمر حنبلی زیستم و وصیّت میکنم که همگان نیز مذهب حنبلی اختیار کنند (همان: ۴۳).
منبع:
_ شفیعی کدکنی، محمدرضا، ۱۳۹۴، در هرگز و همیشۀ انسان: از میراث عرفانی خواجه عبدالله انصاری، تهران، سخن.
Displaying 1 - 2 of 2 reviews