در جست‌وجوی معنای زندگی: گفت‌وگو با اندیشه‌ورزان اروپایی

by خسرو ناقد (Editor, Translator)

آيا چيستي معناي زندگي و بود و نبود ما در اين جهان، مسئله‌اي حياتي است كه يافتن پاسخي براي آن به‌راستي به زندگي معنايي مي‌بخشد؟ آيا حتي مي‌توان تا آن‌جا پيش رفت و مدعي شد كه آدمي زيستن راستين را آغاز نخواهد كرد، پيش از آن‌كه به معناي زندگي پي برده باشد؟ يا آن‌كه اين پرسش‌ها تنها ذهن كساني را به خود مشغول مي‌دارد كه زندگيشان خالي از معناست و با پيش كشيدن اين پرسش‌ها، مي‌كوشند پاسخي براي بي معنايي و بيهودگي زندگي خود بيابند؟ مگر نه اين است كه زندگي ما بر اثر عوامل پيش‌بيني ناپذير بيروني، هرلحظه و به ناگاه، مي‌تواند پايان گيرد. پس مي‌توان گفت كه...
کسانی که طرف گفتگو واقع شده‌اند به ترتیب عبارتند از: هانا آرنت (1906-1975)، کارل پوپر (1902-1994)، آرتور کوستلر (1905-1983)، لِشِک کولاکوفسکی (1927-2009)، هانس گئورگ گادامر (1900-2002)، هربرت مارکوزه (1898-1979)، یورگن هابرماس(1929- )، ماکس هورکهایمر (1895-1973)، مارتین هایدگر (1889-1976) و هانس یوناس (1903-1993).

400 pages, Hardcover

Published January 1, 2015

About the author

خسرو ناقد، فرهنگ‌نگار، نویسنده و مترجم ایرانی ساکن آلمان در سال ۱۳۲۹ خورشیدی در شیراز به دنیا آمد.
او تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را تا اخذ دیپلم دبیرستان در شیراز گذراند. سپس به مدت دو سال به عنوان "سپاهی ترویج و آبادانی" در روستاها کهکیلویه و بویراحمد دوران سپاهیگری را سپری کرد. زندگی در میان روستاییان و عشایر این منطقه که اغلب لُر و ترک هستند و همچنین آشنایی نزدیک با آداب و رسوم آنان، برای ناقد چنان جذاب و پُرماجرا بود که او از این دوره به عنوان یکی از خاطره‌انگیزترین دوران زندگی‌اش یاد می‌کند.
ناقد پس از پایان دوران سپاهیگری، مدت زمانی کوتاه در شرکت سیمان فارس و خوزستان به کار اشتغال داشت و سپس در سال ۱۳۵۲ (۱۹۷۳ میلادی) به منظور ادامه تحصیل در اروپا، ایران را ترک کرد.
او ابتدا به شهر دانشگاهی لئوبن در اتریش رفت و دوره یکساله کالج پیش‌دانشگاهی را در این شهر گذراند و به تحصیل در رشته مهندسی معدن و سنگ‌شناسی پرداخت. چند ترم و واحد درسی را نیز در این رشته گذراند، اما به دلیل عدم علاقه‌، ادامه تحصیل در این رشته را ناتمام گذاشت.
در سال ۱۹۷۷ میلادی به آلمان رفت و در رشته معماری به تحصیل مشغول شد. در اثنای تحصیل در این رشته بود که مطالعات و فعالیت‌های فرهنگی و ادبی خود را گسترش داد و مقاله‌های فرهنگی و ترجمه‌های او از متون ادبی و فلسفی در نشریات گوناگون انتشار یافت. از آنجمله ترجمه "مصاحبه با کارل پوپر" که در سال ۱۳۶۹ در انتشارات پَر (واشنگتن) منتشر شد.
ناقد در روزهای اول پیروزی انقلاب به ایران بازگشت و تا سه ماه نخست حمله عراق به ایران نیز با همکاری گروهی از دوستان خود در شهر زادگاهش شیراز به یاری هموطنان جنگ‌زده که از جنوب کشور آمده بودند شتافت. وی پس از چند ماه اقامت در ایران، برای اتمام تحصیلات دانشگاهی به آلمان مراجعت کرد.
در این دوره بود که به گردآوری و استخراج لغات و تهیه و تنظیم مواد خام برای تألیف فرهنگ زبان آلمانی به فارسی علاقه‌مند شد. گرچه این کار برای او در آغاز تنها به منظور رفع نیازمندی‌هایش در ترجمه متون آلمانی خلاصه می‌شد، اما به تدریج گردآوری و فیش‌برداری و تنظیم واژه‌ها را به طور منظم و هدفمند پیگیری کرد.
دلبستگی ناقد به زبان و ادبیات فارسی و آلمانی و تصمیم به تألیف فرهنگ زبان موجب شد که او به حوزه‌ی مطالعاتی و پژوهشی زبان و ادبیات آلمانی و در نهایت به کار حرفه‌ای فرهنگ‌نویسی و ترجمه روی آورد. انتشار رباعیات خیام به زبانهای فارسی و آلمانی توسط ناشری آلمانی در سال ۱۹۹۲ از نخستین فعالیت‌های فرهنگی او در این دوره به شمار می‌آید.
در سال ۲۰۰۲ میلادی، نخستین فرهنگِ زب

Reviews

[محمد یوسفی‌شیرازی · Rating 2 out of 5]

این اثر دربرگیرنده‌ی گفت‌وگوهایی است با شماری از اندیشه‌وران بنام غربی که خسرو ناقد آن‌ها را هوشمندانه گزینش و هنرمندانه به‌فارسی ترجمه کرده است. این اندیشه‌وران به‌ترتیب عبارت‌اند از: هانا آرنت، کارل ریموند پوپر، آرتور کوستلر، لشک کولاکوفسکی، گئورگ گادامر، هربرت مارکوزه، یورگن هابرماس، ماکس هورکهایمر، مارتین هایدگر، هانس یوناس.

اما در مواجهه با این اثر، آنچه بیش از همه به چشم می‌آید، بی‌ارتباطی عنوان کتاب است با محتوای آن. واقعیت این است که محتوای کتاب، به‌رغم اینکه عبارت «معنای زندگی» روی جلد اثر حک شده، کمتر نسبتی دارد با آنچه در بحث‌های مربوط به معنای زندگی به میان می‌آید؛ یعنی موضوع‌هایی نظیر چیستی جهان، کیستی انسان، غایت خلقت، تنهایی بشر، مرگ، خدا. درواقع، بیشترِ این گفت‌وگوها حول محور اندیشه‌های خاصِ عمدتاً سیاسی و بعضاً فلسفیِ این صاحب‌نظران می‌گردد و در کنار مرور بخش‌هایی از زندگی آن‌ها، دیدگاه‌های ایشان درباره‌ی اندیشه‌های مارکس و جنبش سوسیالیسیم بیش از همه برجستگی یافته است. این دیدگاه‌ها و اندیشه‌ها البته در جای خود بسیار خواندنی و شایسته‌ی اعتنا است؛ ولی گنجاندن آن‌ها زیر عنوان «معنای زندگی» کاری است که مخاطب را یکسره به اشتباه می‌اندازد.

افزون‌براین، صحبت‌های به‌میان‌آمده در دست‌کم بعضی از گفت‌وگوها چنان نخبگانی و پیشرفته است که به نظر می‌رسد مخاطبِ کمترآشنا نمی‌تواند چندان بهره‌ای از آن برگیرد. به‌عبارتی، ظاهراً محتوای این مصاحبه‌ها بیشتر به کار کسانی می‌آید که از قبل تا حدودی از دیدگاه‌های این اندیشه‌ورزان اطلاعی کسب کرده‌اند و می‌خواهند معلومات خود را دراین‌زمینه عمیق‌تر کنند.

با همه‌ی این‌ها، گفت‌وگوها اکثراً پرکشش و نکته‌دار است؛ اما سوای مصاحبه‌ی پایانی، می‌شود گفت هرچه از آغاز کتاب به پایان نزدیک‌تر می‌شویم، از جاذبه‌ی مصاحبه‌ها کاسته می‌شود. خواندنی‌ترین و جالب‌ترین گفت‌وگوی این مجموعه از دید من، گفت‌وگو با کارل پوپر بود. بعد از آن، مجذوب گفته‌های آرتور کوستلر و لشک کولاکوفسکی شدم و سرانجام مصاحبه‌ی هانس یوناس به دلم نشست. بااین‌حال، از کلی‌گویی‌هایی که در مصاحبه با هایدگر به میان آمده بود، چیز چندانی دستگیرم نشد و صحبت‌های هابرماس نیز برایم سخت نامفهوم و بی‌فایده بود. نمونه‌ای از این پریشان‌گفته‌های هابرماس را در این سطرها می‌توان به‌وضوح دید:

پیدا است که هریک از برداشت‌ها و نظریه‌هایی که من منتشر کرده‌ام، می‌تواند نادرست باشد؛ اما شما با تأکید بر «همه‌ی آنچه تاکنون اندیشیده و نوشته‌ام»، پیوستگی پایه‌های اصلی شیوه‌ی تفکر را هدف قرار می‌دهید. ما به‌عنوان فیلسوف در پیوند با بستر اصلی امور تعیین‌کننده می‌اندیشیم که به‌طور ضمنی موجد یکپارچگی‌اند. خوشبختانه این امر در تمام جزئیات آشکارشده‌اش می‌تواند نادرست از کار درآید. ولی در جریان تصحیح خطاها و در فرایند یادگیری، زمینه‌ی شهودی کنونی نیز مانند تپه‌ای از سنگ‌ریزه جابه‌جا می‌شود؛ به‌شرطی که ما خطاهای خود را تصحیح و از آن‌ها بیاموزیم. اما این مجموعه از برداشت‌ها و شناخت‌های پایه‌ای، فی‌نفسه نمی‌تواند نادرست باشد؛ زیرا در کلیت خود نمی‌تواند موضوع گزاره‌های خطاپذیر قرار بگیرد (۲۵۶).

نکته‌ی نهایی برمی‌گردد به کیفیتِ خوبِ ترجمه و کیفیتِ ناخوبِ ویرایش کتاب. ترجمه‌ی خسرو ناقد در غالب قسمت‌ها بسیار شیوا و هموار است؛ ولی سهو و خطاهای نسبتاً پرشمارِ حروف‌چینی از لطف اثر کاسته است. تعداد این‌قبیل سهوها به‌حدی است که گویی پیش از چاپ، کتاب از زیر چشم هیچ ویراستار یا نمونه‌خوانی نگذشته است.

از میان بخش‌های خواندنی و به‌یادمادنیِ کتاب، بی‌مناسبت نیست گفته‌هایی از هانس یوناس را در اینجا نقل کنم. سخنان او مربوط می‌شود به بحران‌های زیست‌محیطی‌ای که انسان در دوره‌ی مدرن به‌دست خود ساخته است؛ بحران‌هایی که از دست‌گشودن وحشیانه‌ی انسان به طبیعت برخاسته است:

هرکه شخصاً و به‌طور مستقیم در معرض تهدید قرار نداشته باشد، به‌تدریج توانایی تصمیم‌گیری در جهت تجدیدنظری واقعی در سبک و شیوه‌ی زندگی خود را از دست می‌دهد. درمورد تهدیدهای فوری و بلافاصله اما وضع به‌گونه‌ای دیگر است؛ چه به‌لحاظ فردی و چه به‌صورت گروهی. وقتی طغیانِ آتش‌فشان آغاز می‌شود، آدمی خودبه‌خود دچار وحشت می‌شود. در مواقعی که انسان مستقیماً با تهدیدی روبه‌رو می‌شود، بلافاصله عکس‌العمل نشان می‌دهد. این واکنش گاه عقلانی و گاه غیرعقلانی است. اما در آنچه مربوط به آینده‌ای دور می‌شود، ظاهراً انسان‌ها به‌سادگی در رفتار خود تغییری نمی‌دهند؛ به‌ویژه اگر این تهدیدها بلافاصله متوجه آن‌ها نباشد، بلکه متوجه نسل‌های آینده باشد. (۳۶۴)
احتمالاً انسان‌ها بدون ضربه‌های هشداردهنده‌ی جدی و واکنش‌های دردناکی که طبیعتِ زخم‌خورده گه‌گاه نشان می‌دهد، به عقل نمی‌آیند. شاید وضع باید بسیار بدتر و وخیم‌تر شود تا انسان‌ها از نشئه‌ی روزافزون ارضای نیازهای تصنعی خود به هوش بیایند و به وضعیتی بازگردند که بقا و ادامه‌ی حیات آن‌ها با محیط‌زیست موردنیازشان سازگاری داشته باشد. (۳۶۵)

کتاب‌نامه: در جست‌وجوی معنای زندگی: گفت‌وگو با اندیشه‌ورزان اروپایی، ترجمه و تدوین خسرو ناقد، چ۱، تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۹۵.

[Zohreh Samiei · Rating 4 out of 5]

باری، همه ی ما در بیان دانش خود کودکان فعالی هستیم.
كارل ريموند پوپر

[M · Rating 1 out of 5]

.گفتگوهایی که با آرنت و کوستلر شده بود را بیشتر پسندیدم
درصحبت های آرتور کوستلر نکته ای آمده بود که برایم جالب بود وی می گوید ریشه در جایی داشتن یک استعاره است، من بر این باورم که نشانه ی آن که آدمی به جایی تعلق دارد داشتن غم غربت و احساس دلتنگی برای وطن
.است

[Hesam Zaka Khosravi · Rating 4 out of 5]

این کتاب بسیار مهم و قابل بررسی و تحلیل است. خسرو ناقد دست به تدوین و ترجمه‌ی گفت‌وگوهایی از چند اندیشه‌ورز مهم اروپایی زده. متفکرانی چون: آرنت، پوپر، کوستلر، هَیدِگر و ...
محور گفت‌وگوها لزوما در باب معنای زندگی نمی‌چرخه. سوالات حول موضوعات مختلف انجام می‌گیرد و در یک بزنگاهی هر کدام، معنایی را برای زندگی تعریف می‌کند.
این کتاب تلخ و گزنده‌س. بخش گفت‌وگوی «ماکس هورکهایمر» رو خیلی دوست داشتم. قسمتی از گفت‌وگو رو صفحه بعد می‌تونید بخونید.


هورکهایمر: جهان پدیدار است. آن‌گونه که ما جهان را می‌شناسیم، مطلق نیست، بلکه محصول نظام عملکرد عقلی ماست. به هر حال جهان هر چه هست غایت نیست.

اشپیگل: پس چه‌ چیز غایت است؟

هورکهایمر: دین به ما تعلیم می‌دهد که خدایی قادر و رئوف وجود دارد. این اصل ایمانی با در نظر گرفتن فجایعی که قرن‌هاست در کره خاکی روی می‌دهد چندان پذیرفتنی نیست.

اشپیگل: و بعد؟

هورکهایمر: من بر این باورم که الاهیات باید بازسازی شود. بر وجود خدای قادر مطلق یقینی حاصل نیست. باری، با در نظر گرفتن فجایعی که در این جهان می‌گذرد، نمی‌توانیم به وجود خدای قادر مطلق یقین داشته باشیم.

اشپیگل: پس چه چیز برای ما باقی می‌ماند:

هورکهایمر: امید و آرزو

اشپیگل: امید و آرزو به چه‌ چیز:

هورکهایمر: امید و آرزو به آن‌که بی‌عدالتی در دنیا پایدار نماند؛ و آن‌که بی‌عدالتی نتواند حرف آخر را بزند. این امید و آرزو جزوی از وجود انسان اندیشمند واقعی است.

[Negar · Rating 4 out of 5]

گفت و گوهای جالبی با فلاسفه در دغدغه های اساسی آنها. بسیار آموختم و لذت بردم.
درباره هانس یوناس بسیار متاسف شدم که کتابهایی از او به فارسی در بازار موجود نیست صحبت ها و نگرشش بسیار خاص و مهم و حیاتی بود .
گفت و گو ها با هایدگر ، آرنت،کولاکوفسکی، پوپر و دیگران...💎