De erfenis van Adriaan

by Johan Lock

Een opmerking van zijn bijna volwassen zoon over het bestaan van God, zet de schrijver aan het denken over zijn verleden en het verleden van zijn ouders. In de deels autobiografische roman De erfenis van Adriaan onderzoekt Lock aan de hand van zijn alter ego Laurens hoe zijn ouders halverwege de jaren vijftig samen met vijf andere echtparen een verbond aangingen met God en met elkaar: een verbond van onvoorwaardelijke trouw.

Het groepje pioniers groeit uit tot een Pinkstergemeente van honderden broeders en zusters die al hun tijd, geld, liefde en trouw erin investeren. Laurens, het jongste
kind van de verbondsgezinnen, doet dat ook. Hoewel hij doorlopend overweegt om de cocon van hun kerk te verlaten, weegt de verantwoordelijkheid voor het geestelijk erfgoed van zijn familie toch te zwaar. Dan, onverwacht, wordt de mythische illusie van het verbond bruut doorbroken.

384 pages, Paperback

Published October 1, 2017

Reviews

[Ingrid · Rating 5 out of 5]

Mooi geschreven met wrange humor. Vanaf de eerste bladzij werd ik in het verhaal getrokken. Ik ben min of meer bij toeval bij dit boek terecht gekomen. Het werd me aangereikt door een vriendin die deze manier van geloven van nabij heeft meegemaakt. Het is een beklemmende getuigenis, het verdriet van de ontworteling is te voelen als alles drijfzand blijkt. Onderdrukking en overheersing, daar draaide het om.

[Gusta · Rating 4 out of 5]

Indrukwekkend en erg de moeite waard om te lezen. Een aanrader vanwege het onderwerp en ook de manier waarop de schrijver het verwoordt. En wel verdrietig. Geen boek als je een ‘happy end’ wilt, al wil ik ook niet beweren dat het misschien juist wel een ‘happy end’ is.

[Sebastian · Rating 5 out of 5]

Bijzonder en beklemmend boek over het leven van de pinkstergemeenschap en hoe misbruik gemaakt kan worden in de naam van god. Bijzonder boek wat zeer de moeite waard was.

[Arie Kok · Rating 4 out of 5]

Meeslepend verhaal over opgang, blinken en verzinken van geestelijk leiderschap in een Rotterdamse pinkstergemeente. Hoewel Lock er jarenlang nauw bij betrokken is geweest, familie was van de oprichter en met veel pijn vertrokken is, proef je nergens in het verhaal bitterheid en houdt hij het op een subtiele manier bij zichzelf. Een pijnlijk eerlijk boek.

[Frank Kool · Rating 5 out of 5]

"En toch is het een wonderlijk verschijnsel: al dat rotsvaste geloven dat ineens tot een einde komt. Alsof het niet meer voorstelt dan een tijdelijks aberratie, net zo vluchtig als elke andere mode. Je zou toch zweren dat daaronder nog iets anders schuilt? Iets wat zich niet laat benoemen en desondanks, en onafhankelijk van uiterlijke verschijningsvormen, in ons bekluift en zich vroeg of laat weer zal doen gelden."
Proloog, p. 7

De Erfenis van Adriaan is een boek wat zich op meerdere niveaus laat lezen. Het meest voor de handliggend als memoires over hoe een kleine gemeenschap van strenggelovigen bij elkaar kwam en weer uit elkaar viel, als een diepgravend onderzoek naar wat mensen bij elkaar brengt en weer met elkaar doet breken, maar ook als een zoektocht naar de vraag over wie we zijn en wat we aan de volgende generatie(s) doorgeven.

In dat laatste opzicht is het opmerkelijk dat de schrijver een gespleten bewustzijn op papier heeft gezet, namelijk die van een auteur die enerzijds glashelder over is over het feit dat dit zijn eigen familiegeschiedenis is en die zich tegelijkertijd in zijn eigen eerstepersoonsvertelling laat vervangen door een alter ego genaamd Laurens. (Wellicht is het geen toeval dat ‘Johan’ afgeleid is van het Hebreeuws voor ‘God is genadig’ terwijl ‘Laurens’ kan worden geïnterpreteerd als ‘de overwinnar’). Voer voor psychologen misschien, maar het is hoe dan ook een klein maar veelzeggend detail die hint naar een ervaring die veel ex-gelovigen kennen, namelijk dat na het verlies van God ook het bestaan van ons eigen subject op het spel staat.

Maar goed, misschien is dat te veel tussen de regels lezen. Waar overigens meer dan genoeg gebeurt. Enige Bijbelkennis komt hierbij van pas: hoewel verwijzingen naar minder bekende Bijbelverhalen vaak van context worden voorzien is er genoeg te ontdekken voor mensen die het Boek met enige aandacht hebben gelezen. “Het Woord is steen geworden” lezen bijvoorbeeld we als de titulaire theologische tiran een pand aanschaft voor zijn gemeente, een spitsvondige toespeling die zich echter alleen laat waarderen als je de openingsverzen van het Evangelie van Johannes paraat hebt.

Het taalgebruik is statig en staat zoals gezegd bol van Bijbelse verwijzingen, maar deze stijl kwam – in ieder geval op mij – nergens pretentieus of onnodig over. Sterker nog, het vult de vertelling perfect aan door je onder te dompelen in de beleving van mensen die zichzelf zien als hen die misschien wel in de wereld zijn maar niet van de wereld zijn. En dat is juist de ervaringskloof die voortdurend overbrugt moet worden: dat wat voor de één vanzelfsprekend is voor de ander stapelkrankzinnig of zelfs letterlijk ondenkbaar is.

De auteur doet tevens meer dan alleen maar leunen op wijsheid en proza uit het verleden en bewijst herhaaldelijk zelf in staat te zijn tot mooie taalkunstjes. Zo verwoordt hij de psychologische chaos van zijn geloofstwijfels in een sociaal afbrokkelende kerk op de volgende, prikkelende wijze: ”Ik ben een gedrochtelijk, net niet passend puzzelstukje dat zich tot in het diepst van zijn kartonnen ziel verbonden voelt met een puzzel waarvan het voortbestaan door de eigen samenstellende delen wordt bedreigd.”
Dodelijk doeltreffend is ook de schrijnende samenvatting van wat de erfenis van Adriaan inhoudt: “Wanneer de mensen je later vragen wat die vader van jou voor een man was, dan is dit alles wat je ze moet vertellen: mijn vader was een jongetje dat wilde voetballen, en dat hebben ze hem afgepakt.”

Met hetzelfde gemak bewandelt de auteur de tegenovergestelde weg: wanneer niet het grote in het klein, maar het kleine in het groot wordt weerspiegeld. Zo pent hij even later vijf bladzijden vol over wat een pietluttige verspreking, die van een enkele misplaatste klemtoon, bij hem teweeg brengt. Dat deze diepteverkenning van begin tot eind blijft boeien is teken van groot schrijversvakmanschap en deed mij denken aan hoe mijn scriptiebegeleider Henk Oosterling ooit de kern van ware filosofie samenvatte: “Filosofie is dat je een uur lang kan praten over een drol, maar dan wel zinvol kan praten over een drol.”

De megalomane Adriaan heeft in zijn misplaatste geloofsdrift honderden mensen meegesleurd in een decennialange maalstroom van ellende en psychologische terreur, maar als het een sprankje hoop aan de horizon mag heten: het heeft in ieder geval een schitterend boek opgeleverd.

[Lex Bijlsma · Rating 4 out of 5]

Iedereen maakt zich dezer dagen zorgen over de opkomst van informatiebubbels. Door de werking van de algoritmen waardoor Facebook en soortgelijke platforms worden gestuurd, krijg je in toenemende mate berichten te zien die lijken op de onderwerpen waarvoor je eerder belangstelling hebt getoond. De invloed van kranten en lineaire televisie neemt af ten gunste van een gepersonaliseerd nieuwsdieet waaruit alles wat je individuele wereldbeeld kan doen wankelen is weggefilterd. Het begrip publieke opinie is achterhaald: er zijn alleen nog groepjes van gelijkgezinden, druk bezig elkaar te feliciteren en de buitenwereld te verketteren.

In De erfenis van Adriaan toont Johan Lock een vergelijkbare ontwikkeling, maar dan lang voor het ontstaan van de sociale media. Het boek beschrijft de groei en uiteindelijke ineenstorting van een zelfgemaakt kerkgenootschap, opgericht onder leiding van de charismatische Adriaan uit de titel. Het onderscheidt zich van de gevestigde kerken doordat tijdens de bijeenkomsten alle plechtigheid wordt gemeden en alleen vrolijke muziek klinkt. Een belangrijke rol wordt gespeeld door visioenen, waarin daartoe begaafde gemeenteleden rechtstreeks van God aanwijzingen over het te voeren beleid ontvangen. Deze directe instructies van hogerhand maken verdere discussie onmogelijk: wie toch vraagtekens plaatst bij de richting waarin het kerkgenootschap zich ontwikkelt, wordt meteen uit de groep gezet en ook in het dagelijks leven door de gemeenteleden als lucht behandeld.

Van de wereld buiten de kerk vernemen de aanhangers niets. Verjaardagen, uitstapjes, oudejaarsavond met familie: alle activiteiten buiten het religieus verbond worden gemeden. Belangstelling voor het wereldnieuws is verdacht. Een vijftienjarige jongen wordt het ouderlijk huis uitgezet omdat hij niet wil ophouden met voetballen. Enige twijfels roept dit alles wel op:
‘Wij zijn ook Bibelebontse mensen geworden,’ zegt Lotte vanuit het niets. Ik draai mijn hoofd, zodat ik haar kan aankijken. ‘We bezoeken Bibelebontse samenkomsten in onze Bibelebontse kerk, gaan om met Bibelebontse vrienden, voeden onze zonen op tot Bibelebontse gelovigen, eten Bibelebonts brood en drinken Bibelebontse wijn. Wie we zelf zijn, weet ik niet meer.’
Maar alle twijfel wordt weggeredeneerd met een curieus argument:
‘Een dergelijke overgave is zo ongewoon en onverstandig dat ik begrijp dat dit de juiste weg moet zijn.’
En dissidenten worden met pek en veren besmeurd, dat houdt het nemen van afstand ook tegen.

Pas na de dood van de tirannieke voorganger komen de onthullingen over seksuele en financiële schandalen naar buiten, net als bij afgezette dictators in de derde wereld. Daarna valt de groep snel uiteen, niet zonder bij de aanhangers een gevoel van gemis achter te laten.

Johan Lock beschrijft dit alles in een ademloze reportagestijl. De ontwikkelingen worden getoond aan de hand van exemplarische scènes, alle in de eerste persoon en de tegenwoordige tijd gesteld. Dat werkt in het algemeen goed, behalve als er tussen opeenvolgende fragmenten veel tijd verstreken is en dat duidelijk gemaakt moet worden met tussenzinnetjes als ‘Op het moment dat ik de middelbare school in Vlaardingen begin te bezoeken, komen mijn zondagsschooljaren ten einde.’ Vroeger lieten filmregisseurs bij zo’n overgang een kalender zien waar in hoog tempo bladen vanaf vielen. De stijl gaat echt wringen als Lock noodgedwongen sleutelgebeurtenissen beschrijft waar hij niet bij geweest is en destijds ook geen kennis van droeg. Misschien is het om dergelijke fragmenten enige plausibiliteit te geven dat het hele verhaal wordt gepresenteerd als een monoloog, jaren na dato uitgesproken tegen de zoon van de hoofdpersoon. Maar past een mondelinge uitleg over de familiegeschiedenis wel in deze stijl? Ik kan me niet voorstellen dat ik ooit tegen mijn zoon in de tegenwoordige tijd de mededeling dat ik elf jaar oud ben uitspreek.

‘Over een uur vertrekt de boot die ons terugbrengt naar Laveno’, staat op bladzijde 1. Daarna volgt een monoloog van 382 bladzijden. Die boot zullen ze wel gemist hebben.

[Heleen · Rating 4 out of 5]

Geweldig boek! Al langer wachtte ik op de 'charismatische variant' van 'Knielen op een bed violen' en hier is het.

Dit boek zou iedere oudste van een evangelische/pinkster/charismatische gemeente moeten lezen. Als reminder, hoe mis het kán gaan, of misschien al is.

[KarinJST · Rating 4 out of 5]

Moet ik nog goed uitschrijven.
In eerste instantie; herkenbaar. Akelig eng af en toe. Soms vermakelijk want hilarische beschrijvingen zoals ik ze ken van Adrian Plass. Helaas geen goed einde.

[Michiel · Rating 4 out of 5]

Wat een verhaal. Redelijk extreem en toch ook herkenbaar. Oudsten die altijd gelijk hebben, geen transparantie, angst voor dingen die onbekend zijn. Raar wereldje, die kerken.