Mij krijgen ze niet levend: de zelfmoorden van mei 1940

by Lucas Ligtenberg

In mei 1940 werd Nederland overspoeld door een golf van zelfmoorden. Honderden mannen, vrouwen, echtparen, vluchtelingen, joden, militairen, hoogleraren, directeuren, artsen, winkeljuffrouwen en kantoorbedienden besloten een toekomst onder Duits bewind niet af te wachten en maakten een eind aan hun leven. Hele gezinnen sloegen, soms strak georkestreerd, de hand aan zichzelf.

Menno ter Braak had zijn zelfmoord al in 1933 bij zijn vrouw aangekondigd, maar toen hij op de dag van de capitulatie de daad bij het woord voegde, was hij niet de eerste en zeker niet de enige. Ook de arts Eduard Wiener, zijn vrouw en hun jongste zoon pleegden zelfmoord. Hun oudste zoon bedankte, want hij was verliefd. En zo waren er bijna vierhonderd mensen die in mei 1940 een einde aan hun leven maakten. Daarnaast waren er velen, onder wie Jacques Presser en Alfred Mozer, die een poging ondernamen. Willem Bonger, Emanuel Boekman, de buren van Loe de Jong – de grootste zelfmoordgolf in de Nederlandse geschiedenis is niet onbekend, maar in historisch onderzoek wel altijd onderbelicht gebleven. Wie waren deze mensen? Wat bewoog hen? Wie lieten ze achter?

In Mij krijgen ze niet levend heeft Lucas Ligtenberg de zelfmoordepidemie van mei 1940 voor het eerst systematisch onderzocht. Zijn boek maakt nog eens pijnlijk duidelijk hoe groot de chaos en paniek waren na de Duitse inval, hoe kolossaal de angst en ontreddering. Ligtenberg spoorde in de archieven driekwart van de gevallen op, las politieverslagen en afscheidsbrieven en praatte met nabestaanden. Zijn aangrijpende boek werpt licht op een kant van de oorlog die weinigen kennen: bij aanvang vonden deze mensen een zelfgekozen einde

272 pages, Paperback

First published May 11, 2017

About the author

Lucas Ligtenberg is neerlandicus en journalist. Hij was jarenlang correspondent voor NRC Handelsblad in New York en publiceerde eerder onder meer De nieuwe wereld van Peter Stuyvesant.

Reviews

[Miriam]

Ik had verwacht een overkoepelend boek te lezen over de zelfmoorden in mei 1940, maar het bleken afzonderlijke hoofdstukken te zijn met beschrijvingen van het leven en de achtergrond van de mensen die zelfmoord pleegden. Toch interessant.

[Hannah]

In mei 1940 pleegden volgens de statistieken in Nederland zo'n 388 mensen zelfmoord. Ligtenberg heeft zich ten doel gesteld hun namen en verhalen te verzamelen en heeft het resultaat van zijn zeer grondige onderzoek opgetekend in dit boek.


In de eerste helft van het boek wordt per hoofdstuk het verhaal van een enkeling of een gezin verteld, dat besloot uit het leven te stappen. Hij vertelt hoe hun leven er tot dan toe ongeveer uitzag en wat hun overwegingen konden zijn geweest, en ook hoe het tot einde brengen van hun leven verliep, voor zover daar informatie over te vinden is geweest.

De tweede helft van het boek bevat een lijst met de mensen die in mei 1940 zelfdoding pleegden, de mensen die daar een poging toe deden en een register met alle namen. Van elk staat er kort bij wat hij verder over de betreffende persoon heeft kunnen vinden.


Dit boek geeft, misschien beter dan onze geschiedenisboeken kunnen, een beeld van de impact die de capitulatie en de Duitse inval hadden op de mensen in Nederland. De heftige gebeurtenissen zijn intens en droevig om te lezen, maar getuigen ook van een kracht. Deze mensen besloten niet af te wachten tot een ander een beslissing over hun leven zou nemen, maar deden dat zelf.

Wellicht de zwaarse verhalen vond ik daarom die van de mensen die een poging deden tot zelfdoding, hierin niet slaagden, maar zo'n 3 jaar later alsnog stierven in Auschwitz of Sobibor. Het boek roept existentiële vragen op, die in die tijd ongetwijfeld ook speelden. Was het verstandig om voor zelfdoding te kiezen? Is een zelfdoding in een familie ook moord? Wanneer is het misschien ook een vorm van euthanasie?
Zoals een 'Emma' in haar afscheidsbrief schreef;

"Soms is 't moeilijker te leven dan te sterven. Zoo is 't nu."

Ongetwijfeld een waardevol naslagwerk, en een inkijk in Nederland aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Zet je aan het denken.

[Jenny]

Wat fijn om een boek te vinden dat meer vertelt over een onderwerp waar niet zoveel over bekend is. Ik vind het altijd fascinerend om iets nieuws over de Tweede Wereldoorlog te ontdekken. Dit boek valt daar zeker onder, dus ik wil graag Anita (mijn zus) bedanken dat ze me dit boek aangeraden heeft.

Het eerste gedeelte van het boek, waarin duidelijk de motivatie van mensen om zelfmoord te plegen aan het begin van de Tweede Wereldoorlog uiteen wordt gezet, is zeer duidelijk. Ik vond het wel storend dat de schrijver hier een aantal maal in herhaling valt en dat je als lezer daardoor twee, drie of in sommige gevallen vier keer dezelfde informatie leest.

In het deel van het boek waar de mislukte zelfmoordpogingen worden opgesomd, vond ik het heel confronterend om bij de plek van overlijden Auschwitz, Sobibor, Bergen-Belsen en Mauthausen te zien staan. Dat maakte allerlei ethische vragen in mij los.

Al met al is dit boek zeker een aanrader voor mensen die meer over de Tweede Wereldoorlog willen weten. Het heeft voor mij ook een duidelijk sfeerbeelden geschetst van de meidagen in 1940, nog niet eerder had ik me daarin verdiept.

[Kristina]

In elk hoofdstuk van dit boek wordt een kort schets van het leven en de dood van een persoon of gezin gegeven die in mei 1940 in Nederland zelfmoord pleegde vanwege de capitulatie van Nederland. Het is een heel interessant boek dat een goed beeld geeft van de omstandigheden van die tijd. Het is ook best moeilijk om te lezen omdat je als lezer in elk hoofdstuk met veel verdriet geconfronteerd werd.

[Kyra]

Indrukwekkend om te lezen en om het aantal zelfmoorden te zien in die tijd.