بیگمان شادروان سیدحسن تقیزاده در زمینه مطالعات و تحقیقات مانیشناسی نیز از پیشگامان به شمار میآید. مجموعه یادداشتهای بازمانده از ایشان دربارۀ مانی نشان میدهد که نه تنها تحقیقات و مطالعات اروپاییها را که مجموع آنها (سی و هشت کتاب و مقاله) میشود با دقت مطالعه و بررسی و به زبان فارسی برگردانیده است بلکه منابع فارسی و عربی را بررسی و نقد و یادداشت کرده است. پیش ازین حاصل مطالعات و تحقیقات او زیر عنوان مانی و دین او بدون یادداشتها، استنباطها و ملاحظات دیگر انتشار یافته بود که در زبان فارسی در روزگار خود از منابع مهم مانیشناسی به شمار میآمد.
انتشارات توس ضمن یاد و گرامی داشت تلاشهای استاد ایرج افشار که یادداشت و مقالات و دستنوشتههای شادروان تقیزاده را با امانت کامل نگهداری و چاپ کرد، افتخار دارد که در مجلد دوم مجموعه مقالات تقیزاده، تمام یادداشتها و استنباطها و نتیجهگیریهای او را همراه با ترجمه آثار غربی، یکجا به علاقهمندان عرضه میدارد.
بررسی و مطالعه دراین یادداشتها و توجه به روش کار و دقتهای شادروان تقیزاده، در این زمینه و زمینههای دیگر هنوز که هنوز است راهگشا و راهنمای خوبی برای تحقیق و پژوهش و حتی نگارش تاریخچه تحقیقات و پژوهشها به روش جدید تواند بود.
TAQIZADEH (Taqizāda), SAYYED ḤASAN (b. Tabriz, 30 Ramażān 1295/27 September 1878; d. Tehran, 8 Bahman 1348/28 January 1970), distinguished statesman, constitutionalist, and scholar.
(Persian: سیدحسن تقیزاده)
He was an influential Iranian politician and diplomat, of Azeri origin, during the Qajar dynasty under the reign of Mohammad Ali Shah, as well as the Pahlavi dynasty under the reign of Reza Shah and Mohammad Reza Shah. Although in the modern political history Taqizadeh is known as a secular politician, who believed that "outwardly and inwardly, in body and in spirit, Iran must become Europeanized", he came from a traditional Islamic Sayyed-family (descendant of Muhammad). His father, Sayyed Taqi, was a clergyman and when Sayyed Hasan became a mullah, it seemed likely that he would follow in his father's footsteps. From an early age Taqizadeh showed interest in enlightened ideas and the Western concept of constitutionalism. This interest can be traced back to the socio-political sphere in which Taqizadeh became an adult. He grew up in Tabriz, the capital city of East Azerbaijan province, which was the gateway to the modern and progressive ideas coming from Russia and especially Western Europe. In the time of World War I, World War II and after, Taqizadeh was the most influential person in Iran who support intress of German Empire against Russia and Britain.
بعد از نزدیک به هفتاد سال، همچنان پژوهشی معتبر. اصل کتاب شامل دو سخنرانی تقیزاده در انجمن ایرانشناسیست؛ یکی دربارهی زندگی مانی و دیگری دربارهی عقاید و دین او. این نسخه که به کوشش ایرج افشار منتشر شده همچنین شامل سخنرانی تقیزاده در دانشگاه کلمبیا دربارهی مانیست؛ به اضافهی یادداشتهایی که تقیزاده حین تحقیق دربارهی مانی گرد آورده بود و از او به جا مانده است. هرچند تقیزاده خودش را در زمینهی مانیشناسی متفنن و آماتور معرفی میکند، واقعیت این است که او سهمی در مطالعات مانیشناسی دارد و پژوهشهایش در این حوزه در ژورنالهای معتبر فرنگی منتشر شده و مورد استفادهی پژوهشگران غربی قرار گرفته است. کتاب پر است از بحثهای بسیار جذاب تقیزاده: از جمله بحث او در این مورد که مانی به زبان فارسی (میانه) مسلط بوده یا نه؛ و یا تذکرش در مورد یک اشتباه محاسباتی در رابطه با آسمانهای دهگانه در یکی از کتابهای مانوی. تقیزاده اگرچه، به عنوان پژوهشگری عقلگرا و مدرن، عقاید مانوی را سرشار از افسانه و داستانهای موهومی و خرافهآمیز توصیف میکند، ولی خود مانی را انسانی عجیب و دارای قوهی نبوغ میداند و به عنوان پیامبری ایرانی برایش احترام قایل است. او تاکید میکند که این دین مطالب خوب و عالی هم دارد و به خصوص جنبههای اخلاقی تعالیم مانی را ستایش میکند. او اضافه میکند که اگر اصول اعتقادی مانویت همانقدر خرافی بود که در ظاهر به نظر میرسد، دانشمندان بزرگی چون ابن مقفع و محمد بن زکریای رازی مجذوب این دین نمیشدند. در ضمن خطی که مانی اختراع کرد-با تغییراتی که در خط سریانی داد و اضافه کردن حروف مصوت به آن-و باعث شد نوشتن زبانهای ایرانی با استفاده از آن دقیقتر شود، به نظر تقیزاده کمک بزرگی به فهم امروز ما از زبانهای قدیم ایرانی کرده است.0 مانی هستهی اصلی دینش را از عقاید بابلی گرفت و لایهی بزرگی از مسیحیت گنوسی و لایهی کوچکتری از ادیان ایرانی به آن اضافه کرد و با ابتکار خودش، منظومهای بزرگ و بسیار پیچیده و تو در تو ساخت. دستگاه فکری-دینی مانی به قدری پیچیده است که خود او مجموعه تصاویری را ضمیمهی کتابهایش کرد که بیانکنندهی مطالب کتابها بودند و برای کمک به فهم آنها طراحی شده بودند (به خاطر همین تصاویر است که مانی را نقاش میدانستند). تقیزاده هم در جایی، هنگام توضیح عقاید مانوی، از عبارت "تا آنجا که من فهمیدهام" استفاده میکند. و البته او این پیچیدگی را یکی از دلایلی میداند که در نهایت به انقراض مانویت انجامید. چرا که مردم عادی توانایی فهم آن را نداشتند، در قیاس با مسیحیت و اسلام و بودایی که دینهای سادهتری بودند. مانویت بعدها خودش تاثیر بزرگی بر فرقههای مسیحی گنوسی گذاشت. سنت آگوستین، متکلم و متفکر بزرگ مسیحی، پیش از گراییدن به مسیحیت، سالها مانوی بود. رد تاثیر مانویت را تا دوران جدید هم، در فرقههای باطنی شیعه، میتوان دنبال کرد.0 مانی فرزند پدر و مادری ایرانی، ولی متولد و بزرگشدهی بابل بود. مانی اسمی ایرانی نیست بلکه آرامیست. مانی هرچند با بعضی از پادشاهان ساسانی روابط خوبی داشت، سرانجام مانند همتایش باب (سید علیمحمد شیرازی) کشته شد. او هشت کتاب داشته که هفت تای آنها به زبان سریانی و یکی به زبان فارسی میانه بوده است.0