پوپولیسم ایرانی تحلیل کیفیت حکمرانی محمود احمدی‌نژاد

by علی سرزعیم

این کتاب بصیرت‌های فراوانی برای همه گروه‌هایی که به تحولات دوران معاصر ایران علاقه‌مند هستند در خود جای داده است. آنچه این کتاب را خواندنی می‌کند، جابه‌جایی مکرر تحلیل‌گر از سطوح خرد و حتی فردی تا سطوح بسیار کلان و ملی است. به همین علت، خواننده در هیچ مرحله‌ای از خواندن کتاب خسته نمی‌شود.

Genres: Economics, Politics

402 pages, Paperback

First published January 1, 2017

Reviews

[Amir · Rating 4 out of 5]

کتاب در حد چهار ستاره نیست؛ اما یک علت بزرگ داره چهار ستاره خوردنش. کتاب اولین در نوع خودشه. تلاش کرده دست بذاره رو دوره‌ی ریاست جمهوری یکی از جنجالی‌ترین شخصیت‌های سیاسی ایران و اون دوره رو از نظر سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بررسی کنه. نفس این کار هم شجاعت می‌خواد و هم تخصص. نویسنده شجاعت داره اما خب انتظاری هم نیست که بتونه از پس تحلیل‌های سیاسی یا فرهنگی بربیاد. چون تخصص نویسنده در اقتصاده. نویسنده در مجموع سعی کرده نگاه منصفانه‌ای به موضوع داشته باشه. با لحاظ این نگاه نویسنده از نفس ایده‌ی هدفمندی یارانه‌ها (و نه از نحوه‌ی اجرای اون) دفاع می‌کنه و مدیریت سوختی کشور رو موفق می‌دونه. در تبلیغات و مناظره هم سوژه‌اش رو موفق می‌دونه. اما جز این درباره بقیه مسایل نگاه انتقادی داره
.
امیدوارم برای بقیه دوره‌های ریاست جمهوری هم جمع‌بندی داشته باشیم؛ البته این بار با حضور گروه نویسندگان و متخصصان
.

[Mostafa Bushehri · Rating 4 out of 5]

شاید تاکنون بارها و بارها جملاتی از قبیل؛ احمدی‌نژاد بد یا خوب بود، احمدی‌نژاد در دولت اولش خوب بود و در دولت دوم بد یا بالعکس شنیده باشید یا اینکه احمدی‌نژاد خدمت بسیار یا تخریب بسیار کرد و الخ. احتملا این حرف‌ها با توجه به یک عملکرد و همینطور نه از دید همه جانبه گفته میشود. اما شاید تاکنون تحلیلی علمی و آکادمیک و همینطور بی‌طرفانه نسبت به نقد دولت وی نشنیده باشید.
بدون شک تحلیل عملکرد دوره 8ساله یک دولت نیاز به نگارش هزاران صفحه ای و تحلیل های بسیار دارد اما در این برهوت و بیابانِ نگارش، این کتاب به مانند جویی روان در وسط یک بیابان است.
قطعا احمدی نژاد رفت اما باید از بازگشت احمدی نژادیسم ترسید. تنها با کسب آگاهی و آگاه کردن اطرافیان میتوان از بازگشت این پدیده جلوگیری کرد.
این کتاب آگاهی لازم را نسبت به عملکرد دولت وی خواهد داد و خواندنش برای تک تک ایرانی‌ها و افرادی که دغدغه سیاسی و اقتصادی و توسعه دارند لازم است. سبک نگارش کتاب طوری است که برای افرادی که با مسائل اقتصادی و سیاسی آشنایی زیادی ندارند نیز قابل فهم و درک است
در آخر امیدوارم از این دست کتاب ها برای تمام دولت های پس از انقلاب و یا حتی پیش از انقلاب نیز نگاشته شود که قطعا پر از درس و تجربه برای آیندگان خواهد بود.
نداشتن فهرست اعلام و همینطور عدم ذکر منبع برخی آمارها باعث شد که به جای 5امتیاز به آن 4 امتیاز دهم.

[Masoud · Rating 3 out of 5]

اگر هدف این کتاب را تحلیل کیفی حکومت محمود احمدی نژاد بدانیم، در این زمینه به نسبت موفق عمل کرده است. با این وجود، خواننده انتظار دارد برای تحلیل بهتر، داده های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بیشتری دریافت کند تا خود به وسیله ی این داده ها توان تحلیل مستقل از کتاب را پیدا کند. متاسفانه از این دست آمار در کتاب بسیار کم دیده می شود. قسمت هایی از کتاب کلی گویی و تکرار مکررات بوده و قابل حذف می باشد. بخش آخر کتاب که در آن حاکمان پوپولیست در سطح جهان را بررسی می کند از نظر مرجع بشدت ضعیف می باشد(مرجع بخش عمده آن ویکیپدیا می باشد!) و در مجموع از نظر مرجع دهی کار قدرتمندی از آب درنیامده است. با توجه به تلاش انفرادی نویسنده و اولین پژوهش صورت گرفته در این زمینه، ارزش یک بار خواندن را دارد.

[Shervinrmz · Rating 5 out of 5]

دلیل اصلی که باعث میشه به این کتاب امتیاز کامل بدم، اولین بودنشه
امیدوارم این حرکت دکتر سرزعیم، ادامه‌دار باشه و علاوه بر دولت روحانی، در خصوص دولت‌های قبل‌تر از احمدی‌نژاد هم شاهد چاپ کتابی به این شکل باشیم.
در این کتاب قرار نیست با تمام استدلال‌های نویسنده موافق باشیم، اما انصافا یک تحلیل جامع و کامل در تمامی حوزه‌ها شکل گرفته که مرورش بعد از حدودا 8 سال در فضای کنونی کشور، خیلی خیلی می‌تونه مفید باشه.
همه ما، با هر گرایش فکری و سیاسی، احتمالا بارها شده که از دولت محمود احمدی نژاد بد گفتیم یا حتی دفاع کردیم. فکر می کنم مطالعه این کتاب کمک می کنه که با عدالت و علم بیشتری به آنچه 8 سال در این کشور گذشت، فکر کنیم.

[Nebonid Namroud · Rating 4 out of 5]

یکی از بهترین کتاب هایی که در تحلیل دوره پادشاهی محمود احمدی نژاد مطالعه کردم. مطالب کاملا مستند و تحلیل ها کاملا بی طرفانه ارائه شده است.

[علیرضا ملوندی · Rating 1 out of 5]

یک کتاب ژورنالیستی ضعیف

[امیرمحمد حیدری · Rating 1 out of 5]

اتلاف وقت و انرژی

[Fateme Maleki · Rating 4 out of 5]

کاش برای همه ادوار ریاست جمهوری تدوین و تنظیم بشه اثری تحلیلی و البته فراگیرتر. با تشکر از آقای مؤلف!

[Sepehr Keshanchi · Rating 4 out of 5]

چیزی در حدود یک دهه از دوران عجیب و سرنوشت ساز دولت احمدی نژاد گذشته و بی شک با هر نگاه اجتماعی و سلیقه سیاسی ، تاثیرات این دوره از تاریخ معاصر ایران بسیار ملموس و تاثیر گذار بود و در آینده هم دارای اثرات فراوانی خواهد بود . برای کسی مثل من که دقیقا از در حدود یک دهه تلاش کردم با مطالعه و کسب تجارب اجتماعی به تحلیل های دقیق تر و پخته تری از جامعه شناسی سیاسی ایران برسم ، این کتاب یک نقطه عطف بود . شاید بزرگترین و مهمترین نکته ای که شخصاً بعد از این کتاب حس میکنم این باشه که فراتر از تمام احساسات اجتماعی که در این یک دهه داشتم و طبعا به عنوان یکی از مخالفان جدی تفکر احمدی نژادی ، امروز و علی الخصوص بعد از مطالعه این کتاب و تحلیل های عمیق و جذابش ، به درک جدیدی از اشتباهات بدنه سیاسی عمومی ( غیر نخبه) و بخش های عادی جامعه رسیدم که شاید فراتر از تصمیمات و استراتژی های حاکمیتی در بروز دوران خسارت بار احمدی نژاد نقش داشت . اینکه پوپولیسم چرا و چگونه در این دوران شکل گرفت و از اون مهمتر اینکه لزوما جریان عوام گرایی مختص به طبقات پایین و فرودست جامعه نیست ، نکته مغفول و بسیار مهم بود که این کتاب به خوبی روی اون تمرکز کرده . در پایان ضمن توصیه جدی به مطالعه این کتاب بخش هایی رو به سلیقه خودم از متن کتاب اضافه میکنم تا با فضای نوشتاری و تحلیل کتاب بیشتر آشنا بشیم :


اسماعیل احمدی مقدم - رئیس وقت نیروی انتظامی - در گفت گویی عنوان کرده است : آن سالها به من میگفت اگر آن دو هزار نفر را بیرون بریزیم ، بالا شهری ها ، دانشگاهی ها و تریبون دارها همیشه از این حرف ها میزنند ، باید ببینیم مردم چه می گویند ، از دور دوم به بعد میگفت رای در روستا و شهرستان است ، ولی آنکه اثر میگذارد و بوق و بلندگودارد در تهران است . از او (احمدی نژاد ) پرسیدم چرا شما این قدر تغییر کرده و دنبال هنرپیشه یا فلانی راه افتاده ای ؟ چرا خطت را عوض کردی ؟ گفت رای را آنها می دهند ، ولی کشور را اینها اداره می کنند و اداره کشور دست اینهاست . نمی توانیم اینها را نادیده بگیریم ، باید این طرف را هم در نظر بگیریم . در واقع تغییر راهبردی داشت . می خواست این شکاف را ترمیم کند ، ولی کسی این را از ایشان نمی پذیرفت و دیگر تمام شده بود .

در دوره احمدی نژاد دست کم بخشی از طبقه متوسط تحصیل کرده این حس را داشت که در حاکمیت نماینده ندارد و صدایشان در حاکمیت شنیده نمیشود . هم اکنون این خطرنیز اضافه شده است که فقرا و طبقه پایین جامعه جس کنند در میان مسئولان صدای آنان شنیده نمی شود و کسی مطالبات شان را نمایندگی نمیکند . این امر زمینه ساز ظهور یک پوپولیست در ایران است . این تهدید می تواند دولت ها را مجبور کند بیش ار حد به مطالبات اقشار ضعیف توجه کنند و این خود زمینه گرفتار شدن کشور به پوپولیسم را فراهم می کند .

از دید اینجانب ، خطر بزرگ و اصلی احمدی نژادیسم یا عوام گرایی در حکمرانی است. جامعه ایران کماکان مستعد عرضه افرادی است که همان چارچوب های فکری و اشتباهات تحلیلی احمدی نژاد را دارند . احمدی نژاد های آینده دیگر لزوماً حزب اللهی نیستند ، بلکه ممکن است کروات بزنند و حتی مدتی ساکن غرب بوده باشند. احمدی نژادهای آینده همه کسانی هستند که برداشت های ساده انگارانه از مسائل و مشکلات کشور دارند و در ذهن خود راهکارهای ابداعی و من درآوردی برای اداره کشور می پرورند . همه کسانی که تصور میکنند مشکل توسعه نیافتگی صرفاً معلول نخواستن و نبود عزم توسعه در مسئولان یا فساد حاکمان است ، گرفتار احمدی نژادگرایی هستند و اگر به عرصه سیاست و مدیریت عمومی جامعه وارد شوند می توانند خطری برای آینده کشور باشند .

[Kosar mohammadnejad · Rating 3 out of 5]

«جامعه توده ای مطلوب عوام گرایان(پوپولیستها) است ...مردمی محصور که بتوان انان را به راحتی به این سو و ان سو کشاند .این مردم را چون توده بی شکلی هستند که می توان شکل داد .مردم چون به اطلاعات تخصصی دسترسی ندارند معمولا اهل انتقاد جدی نیستند بیشتر مطیع اند و حداکثر نقدی سطحی میکنند .این اعتقاد به مردم در نقطه مقابل مخالفت با نخبه گان تا حد نخبه ستیزی است .نخبگان اهل چون و چرا هستند و بیش از انکه اهل شنیدن صرف و شعار دادن باشند اهل گفتگو و بخث و جدلهای دوطرفه اند. نخبگان منفعلانه نمی نشینند تا دیدگاه هایی از بالا به انان القا شود بلکه فعالانه دیدگاه های عرضه شده را به چالش میکشند. این یکی از علتهایی است که نخبگان منفور عوام گرایان هستند.از دیگر ویژگیهای مهم پوپولیسم نگاه منفی به نهادهای مدرنیته از قبیل احزاب بوروکراسی رسانه ها و انجمن های جامعه مدنی است که مردم را از حالت توده ای خارج میکنند .پوپولیستها این نهادها را فاسد و الت دست نخبگان قدرت و ثروت قلمداد میکنند ویژگی دیگر ان اتکا به فرد کاریزماتیک که نقطه ضعف ان هم هست چون پایدار نیست...
در مقابل دولتهای دیکتاتوری پایدار یا ماندگار و انواع دموکراسی ها که دولت برای تامین مالی نیازمند جامعه است ، دولت رانتی قرار دارد که به نوعی از رانت دسترسی دارند که معمولا درامد هنگفت ناشی از صادرات منابع طبیعی مثل نفت و گاز و الماس و طلاست . این درامد شدید موجب میشود دولت برای تامین منابع خود نه تنها به جامعه وابسته نباشد بلکه جامعه را به خود وابسته کند. قدرت اقتصادی دولت تصمیم کننده قدرت سیاسی و بقای ان میشود در دولت های دیگر قدرت اقتصادی در دست مردم است و قدرت سیاسی در دست حکومت و برای تامین مالی دولت نوعی قرارداد نانوشته بین مردم و حکومت بسته میشود که دولت تامین کننده امنیت و خدمات و جامعه تامین کننده مالیست . اما در دولت رانتی شرکتهای خصوصی به دنبال تامین کالاهای مورد نیاز دولت هستند تا درامد خود را تامین کنند. دولت با ایجاد مشاغل برای مردم انها را محافظه کار و امکان اعتراض را از انها میگیرد !»

«از نظر توده مردم رییس جمهوری خوب است که با تقاضای تخصیص اعتبار موافقت کند و رییس جمهوری که بخواهد برای به نظم دراوردن حساب مالی دولت به بسیاری از مطالبات پاسخ منفی دهد رییس جمهوری خوب نخواهد بود دقیقا همین فرهنگ رایج میان توده مردم است که مسئولان کشور را به سمت عوام گرایی سوق مسدهد »
«تورم وقتی رخ می دهد که قیمت اکثر کالاهاو خدمات در اقتصاد باهم افزایش یایند این پدیده نیز بیشتر نشانه یک عارضه مهم در نظام اقتصادی است (مثل تب که نشانه بیماریست و نه تشخیص بیماری) این عارضه که دولت بیش از توانش متعهد شده و برای جبران کسری بودجه به استقراض از بانک مرکزی یا همان چاپ پول بدون پشتوانه متوسل شده است . در نتیجه این عارضه پول بیشتر از حجم کالاها و خدمات در اقتصاد است و رشد حجم پول با رشد تولید در اقتصاد متناسب نبودند. دولت عوام گرا به جای اینکه ریشه مشکل را که همان تمنای کنترل نشده محبوبیت است بخشکاند به دنبال کنترل دستوری قیمتها یعنی پرداختن به علامت بیماری میرود»ً

«اگر با مسامحه تحلیل طبقاتی را بپذیریم میتوان گفت از فردای انتخابات ۸۴ دولت احمدی نژاد با همراهی و مشارکت بخش های دیگر حاکمیت سیاستهایی را اجرا کرد که با خواست طبقه متوسط و اقشار تحصیل کرده سازگار نبود. همانگونه که جناح راست و خاستگاه اجتماعی ان نمیخواست زیر بار پیام دوم خرداد برود، طبقه متوسط نیز نمیتوانست زیر بار پیام انتخابات ۸۴ برود .طبقه متوسط شاید از جهتی در این امر محق تر بود چراکه فضای انتخابات سال ۷۶ موضوعات سیاسی و فرهنگی بود اما اقتصاد با اوردن بحثهایی مثل پول نفت سر سفره مردم و مبارزه با فساد فحوای اصلی انتخابات ۸۴ بود ...در ابتدا واکنش طبقه‌ متوسط مدنی و متمدنانه بود (با روزنامه ها و تریبونها) و نقطه امیدشان این بود که در انتخابات ۸۸ ثمره این مقاومت را بچینند اما شکست در ان مهر تاییدی بود بر ظرفیت پایین نهادهای حکومتی در شنیدن صدای بخشی از جامعه ... اعتراض خیابانی وقتی اتفاق افتاد که بخشی از مردم از سازوکار قانونی نا امید شدند شمارش ارا اخرین مرحله از رقابت سیاسی است ولی تنها مرحله از رقابت سیاسی نیست رقابت سیاسی از ازادی مطبوعات و ازادی تبلیغ و سخنرانی علیه سیاستهای دولت و ازادی احزاب اغاز میشود و در ایام انتخابات نتیجه ان فعالیت سیاسی برداشت میشود . محروم کردن احزاب متمایل به از طبقه متوسط از فعالیت حزبی و رسانه ای موجب میشود از دید طبقه‌متوسط نتایج انتخابات نامشروع تلقی شود»

«اثرات کوتاه مدت طرح هدفمندی یارانه ها روی فقر و نابرابری بسیار جالب توجه بود .با اجرای این طرح برای نخستین بار در دوره احمدی نژاد شاخص های اجتماعی مربوط به عدالت نشان داد که وضع فقر و نابرابری بهبود قابل توجهی یافته است.این نمونه بسیار مهمی است.که اقدامات قبلی احمدی نژاد که همه بر اساس تصورات شخص او بوده نتوانسته بود بر شاخص های کلان فقر و نابرابری اثرات بزرگی بگذارد اما سیاست هدفمندی(نقدی کردن ) یارانه ها که دارای پشتوانه کارشناسی بود اثرات محسوسی بر روی این شاخص ها بر جای گذاشت ..»

«روشنفکران نویسندگان و دانشگاهیان باید بیاموزند که جامعه ایران مستعد گرفتار شدن به پوپولیسم است و اگر انان به وظیفه خود که همان نقد باورهای رایج و معمول نزد عموم مردم است اقدام نکنند باید با پیامدهای این امر مواجه شوند !تصور اینکه چون شکاف دولت ملت فعال شده پس نباید سخنی گفت که به زیان ملت و به نفع دولت تمام شود اشتباهی مهلک است که باعث تحکیم باورهای غلط و شکل گیری رفتارهای اجتماعی نادرست میشود .هنوز برای جامعه ما این امر که سطح زندگی یک سیاستمدار چگونه است عامل مهم تری است تا اینکه تخصص او چقدر است و چه اندازه می تواند مجموعه زیر مدیریت خود را ارتقا بخشد. جامعه ما باید بیاموزد مسئله اصلی کشور فساد یا پاکدستی افراد نیست بلکه توانایی اداره نهادهای عمومیست که اتفاقا ذاتیو حتی تجربی نیست بلکه نتیجه تمرین و اموزش است .درس دیگری که جامعه باید بیاموزد این است که میان ویژگی های شخصیتی مدیران و عملکردشان باید تمایز قائل شد .میتوان مسئولی را به لحاظ فردی نپسندید اما عملکرد او را درست و قابل دفاع دید و برعکس!
باید به کسانی که از بازگشت احمدی نژاد میترسند گفت که خطری که جامعه مارا تهدید میکند نه احمدی نژاد که احمدی نژادیسم است ! احمدی نژاد های اینده ممکن است لزوما حزب اللهی نباشند بلکه ممکن است کراوات بزنند و حتی مدتی ساکن غرب بوده باشند . انها همه کسانی اند که برداشتهای ساده انگارانه از مسائل دارند... »