هیچ مسلمانی در دنیای معاصر نمیتواند خود را از این پرسش دور بدارد که دینباوری با آزادی چه نسبتی دارد و آیا اسلام راههای اندیشیدن را مسدود و امکان انکار را از بشر سلب میکند؟ و آیا اسلام به جای ایمان در آزادی از ایمان در تحمیل دفاع میکند؟ این اثر درصدد بررسی آنست که کلام و فقه اسلامی در اینباره چه موضعی دارد
تا کنون با پرسشهایی از این دست مواجه شدهاید: تا کجا مجاز هستیم پرنده آزادی عقیده را پرواز دهیم؟! چه وزنههایی بر پای این پرنده سنگینی میکند؟! آیا دین و ملزومات آن یکی از این وزنههای سنگینی است که برای رهایی آزادی عقیده محدودیت ایجاد میکند یا حتی در مقابل میتواند تضمینی برای چنین آزادی محسوب شود؟! اسلام به عنوان آخرین دین الهی، جانب ایمان در آزادی را میگیرد یا از ایمان در تحمیل دفاع میکند؟! در گستره احکام متعدد در نسبت با آزادی و عقیده، مسلمانی که در طلب آزادی است چه باید بکند؟! کتاب "اندیشه و ایمان در آزادی" تلاش برای پاسخ به پرسشهایی از این دست است. در واقع عصاره کتاب فوق را میتوان در واکاوی چگونگی نسبت و رابطه آزادی فردی و به ویژه آزادی عقیده در یک ساختار دینی و ایمانی دانست. محمد سروش محلاتی میکوشد آزادی عقیده را از زوایای گوناگون به خصوص کلامی، فقهی، عرفانی و حقوقی مورد مداقه قرار دهد و در این رهگذر آرای متفکرین گذشته و نظریات انتقادی امروزین را بررسی و ارزیابی کند. مسلمانِ امروزین با چالشهایی از دیروز و پرسشهایی از امروز مواجه است که نسبت آزادی عقیده با آنان را در میان احکام متعدد جستوجو میکند؛ احکامی همانند: جهاد ابتدایی به منزله دعوت به اسلام، کیفر مرتدان و محدودیتهای موجود برای کتاب ضلال، اصرار بر تدین کارگزاران اصلی حکومت، دخالت دولت در مسائل اعتقادی و... بدین ترتیب اثر فوق جایگاه ویژهای در ترسیم آزادی عقیده از منظر اسلام دارد و این تصویر را در کشاکشِ تضادِ ربوبیت تشریعی و جوهره لیبرالیسم پدید میآورد.