حلاج در هاله ای از تقدس و تکفیر

کتابخانه ی دانشنامه ی جهان اسلام #13

by محمدهانی ملازاده

سال نشر: 1389

از سری "کتابخانه ی دانشنامه ی جهان اسلام" که در آن برخی مدخل های "دانشنامه ی جهان اسلام" به صورت مستقل چاپ می شوند

104 pages, Unknown Binding

Published January 1, 2010

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 2 out of 5]

نمره ی واقعی: دو و نیم

مهمترین ویژگی این کتاب - یا در واقع این مدخل از دانشنامه ی جهان اسلام - چنانکه از هر مدخل دیگری باید انتظار داشت، اختصار آن است. نویسنده بدون اطاله ی کلام و بدون استفاده از ساخت های زبانی طولانی کوشیده است با کمترین جملات، همراه با بیشترین ارجاع، زندگی و باورهای حلاج را به تصویر کشد

به نظرم جذاب ترین بخش این کتاب روند محاکمه ی حلاج است. البته این بخش به اقتضای مدخل بودن نوشتار مختصر است اما همین نوشته ی مختصر هم برای فهمیدن سیر ماجرا و اتهامات و محکومیت های حلاج مفید است. برای من بخش امامیه و حلاج هم اطلاعات تازه ای داشت - هر چند مختصر بود. باقی بخش ها هم کم و بیش جذابیت هایی داشت اما به هر حال نوشته ای تحقیقاتی و قوی نبود. به نظرم نسبت حلاج با آموزه های شیعی و سیاست علویان در این نوشته گنگ مانده بود و باید جای دیگر مفصلش را خواند

نویسنده در این نوشتار اصلا در قامت طرفدار و شیفته ی حلاج ظاهر نشده اما واقعیت آن است که از آن طرف بام افتاده - یعنی از در مخالفت پنهانی درآمده - و خواننده در نهایت تصویرش از حلاج بیشتر منفی است. اما به هر حال حتی اگر نگاه کلی مطلوبمان نباشد اطلاعات و اشارات، هر چند مختصر، راهگشا هستند

به نظرم بخشی که به شدت جایش خالی است بررسی تاریخ تحقیق و تتبع در مورد حلاج و کتابشناسی توضیحی آثار مرتبط است. به نظرم ضروری بود که من خواننده می فهمیدم در طول این سال های اخیر چه کارهایی در مورد حلاج انجام شده و چه رویکردهایی در قبال او اتخاذ شده است

کتاب نه فصل دارد: 1) سوانح حیات؛ 2) آشوب بغداد (محاکمه و قتل حلاج)؛ 3) خوارق عادت حلاج؛ 4) مذهب حلاج؛ 5) حلاج و صوفیه؛ 6) حلاج و امامیه؛ 7) شطحیات و آرای حلاج؛ 8) آثار حلاج؛ 9) حلاج در ادب فارسی

* نگاهی فهرست وار به بعضی مطالب کتاب



الف. معتبرترین گزارش زندگی حلاج را خطیب بغدادی از قول فرزند سوم حلاج آورده است

ب. حلاج در سنت حنبلیان تحصیل کرده بود. بعدتر نزد سهل تستری رفت و عبادت های طاقت فرسای بعدی او متأثر از سهل بود

پ. با زنی از خاندانی شیعی ازدواج کرد

ت. آن هنگام که به قم سفر کرد مخالفت شدید علمای امامیه را مقابل دعوت های خود دید - ظاهرا ادعای بابیت داشته

ث. برای دعوت غیرمسلمانان به هند و ترکستان و ... سفر می کند

ج. بعد از سومین حج خود دگرگونی ای در رویکرد سیاسی و اجتماعی او روی می دهد؛ گویی در بغداد هدایت معنوی مردمان برای براندازی بنی عباس را برعهده می گیرد. از طرف دیگر در همین دوران جسارت های دینی اش شدت می گیرد - گفته می شود از هندیان، قرامطه، علویان و ... در این موضوعات تأثیر پذیرفته است. ظاهرا از نظر سیاسی حنبلیان حامیان او هستند

چ. این همه در زمانه ی آشفته ی مقتدر عباسی رخ می دهد. مقتدر دارای گرایش های شیعی است و ابن فرات وزیر او هم به شدت این تمایل را دارا است. آشوب حلاج و پیروانش شکست می خورد و این فرات حلاج را تحت مراقبت قرار می دهد

ح. شطحیات حلاج موجب فتوای تکفیر ابن داوود اصفهانی - پیشوای ظاهریون - می شود اما از آن طرف ابن سریج از حلاج حمایت می کند. برخی می گویند پیروان امامیه که خود نفوذی در دستگاه قضای آن روزگار بغداد نداشتند، با حمایت هایی که از ظاهریون می کردند، از طریق آنها نظرات خود را در محاکم، من جمله در مورد حلاج، اعمال می کردند

خ. در پی این اتهامات و تکفیرها حلاج می گریزد و دو سال زندگی مخفیانه در پیش می گیرد. اما سرانجام محل اختفایش پیدا و به اتهام قرمطی بودن ( در واقع قول به حلول و اتحاد ) دستگیر می شود. محکومیت او این است که اولا در شهر بگردانندش و رسوایش کنند و ثانیا زندانی گردد - حلاج در این آوارگی ها همراه با ابن فاتک خادم وفادار خود است

د. بعد از مدتی به دلیل طرفدارانی که در دربار دارد به خانه ای در کنار زندان منتقل می شود و در آنجا حق دیدار با کسان را هم می یابد

ذ. حامد بن عباس که به مقام وزارت می رسد با حلاج دشمنی سیاسی دارد. او مقدمات محاکمه ی بعدی حلاج را فراهم می کند. محاکمه ای که هفت ماه به طول می انجامد و در این مدت حلاج در زندان انفرادی نگه داری می شود. ابن عباس که در پی فراهم آوردن مدارک برای محکومیت اوست تلاش فراوانی می کند، در نهایت نامه های حلاج کار دست او می دهند و او خود نیز می پذیرد که این نامه ها از اوست. او در این نامه ها سخنانی دارد که متضمن ادعای الوهیت هستند

ر. در نهایت محاکمه ی نهایی به ریاست فردی مالکی تشکیل می شود. احتمالا ابن عباس در گزینش فردی مالکی تعمد داشته است زیرا مالکیان توبه ی زندیق را نمی پذیرفتند. از اموری که حلاج را گرفتار کرد، سخنی است که به بعضی از یاران گفته بود، مبنی بر اسقاط حج - یعنی لازم نیست حج بروند به جایش فلان کار را بکنند کافی است. همین ها به محکومیت او به مرگ منجر می شود. ابن عباس از بسیاری از علما و حتی صوفیان نامه مبنی بر نادرستی عقاید حلاج می گیرد

ز. او را با شکنجه های بسیار می کشند - ابتدا او را هزار ضربه ی شلاق می زنند، بعد اعضایش را می برند و ... . همین مطلب از نگاه نویسنده نشان از این دارد که اصل مطلب صرفا دینی نبود و پای دشمنی های سیاسی در میان است

ژ. بعد از قتل او کتب حلاج ممنوع می شوند و نسخه های آنها نابود می گردد. از این آثار صرفا کتاب طواسین باقی مانده است

س. تا یک قرن از قتل حلاج منابع صوفیه در مورد او سکوت می کنند. سلمی نخستین فردی است که با نگاهی معتدل باب گفتگو از او را باز می کند. از اینجا روندی آغاز می شود که در نهایت در قرن ششم حلاج به مقام "شهید عشق الهی" می رسد. دیگر پس از این همه سال، دشمنی های سیاسی یکسره فراموش شده اند

ش. محوری ترین آراء حلاج اینهایند: 1) شطح أنا الحق؛ 2) دفاع از ابلیس؛ 3) نظریه ی عشق الهی - یعنی اینکه عشق یکی از صفات ذات خدا است