Η πρώτη συνολική έκδοση του Παπαδιαμάντη έγινε μετά τον πόλεμο από τον Βαλέτα (1954). Τώρα που γράφεται ο πρόλογος αυτός, χωρίς να έχουμε ακόμα πατήσει τα κατώφλια του εικοστού πρώτου αιώνα, οι εκδόσεις του Παπαδιαμάντη είναι δυσαρίθμητες -εδώ αλήθεψε η πρόβλεψη του Νιρβάνα. Δεν έχουμε όμως ακόμα τη "μνημειώδη εθνική" ή "κλασική", και μια προσεχτική μελέτη των κριτικών υπομνημάτων αυτής εδώ της έκδοσης θα δείξει πως ο λόγος τούτος δεν είναι υπερβολικός ή άδικος.
Πρέπει να δηλωθεί από την αρχή και με έμφαση πώς ποτέ δε θα είμαστε σε θέση να έχουμε μια πλήρη και ακριβή έκδοση του Παπαδιαμάντη. Η πληρότητα και η ακρίβεια είναι δύο αρετές που εξασφαλίζονται, όταν ο ίδιος ο συγγραφές φροντίζει για την έκδοση, ή, τουλάχιστο, όταν έχει διασωθεί όλο το αρχείο του. Είπαμε όμως πως ο Παπαδιαμάντης πέθανε, προτού να δει τυπωμένο έστω και ένα μικρό τόμο με τα διηγήματά του. Από το άλλο μέρος, το αρχείο του, το οποίο και όσο ήταν, έχει οριστικά σκορπιστεί και κατά το μεγαλύτερο μέρος χαθεί.
Αν λοιπόν έτσι είναι τα πράγματα και αν η αδυναμία μας να έχουμε το κείμενο του Παπαδιαμάντη όπως βγήκε από το χέρι του εξαγγέλεται προκαταβολικά, τί μπορούμε -και τί πρέπει- να προσδοκούμε από μια έκδοση του, που λαβαίνει το θάρρος να αυτοχαρακτηρίζεται κριτική; Μόνο τούτου: τη μεγαλύτερη, κατά το δυνατό, προσέγγιση στην απόλυτη πληρότητα και ακρίβεια.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΜΟΥ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΗΛΙΟΝΗΣ ~ ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΨΩΜΟ ~ Η ΧΗΡΑ ΠΑΠΑΔΙΑ ~ Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΒΑΠΤΙΣΤΙΚΗ ~ ΥΠΗΡΕΤΡΑ ~ Ο ΣΗΜΑΔΙΑΚΟΣ ~ Η ΣΤΑΧΤΟΜΑΖΩΧΤΡΑ ~ ΕΞΟΧΙΚΗ ΛΑΜΠΡΗ ~ Η ΧΤΥΠΗΜΕΝΗ ~ Ο ΠΑΝΤΑΡΩΤΑΣ ~ Η ΜΑΥΡΟΜΑΝΤΗΛΟΥ ~ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΣΧΑΛΙΑ ~ ΠΑΣΧΑ ΡΩΜΕΙΚΟ ~ ΘΕΡΟΣ - ΕΡΟΣ ~ ΦΤΩΧΟΣ ΑΓΙΟΣ ~ ΜΙΑ ΨΥΧΗ ~ Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣ ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ ~ Ο ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ ~ ΣΤΟ ΧΡΙΣΤΟ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ~ ΑΠΟΚΡΙΑΤΙΚΗ ΝΥΧΤΙΑ ~ Ο ΚΑΛΟΓΕΡΟΣ ~ ΣΤΗΝ ΑΓΙ-ΑΝΑΣΤΑΣΑ ~ Η ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΑ ~ ΟΛΟΓΥΡΑ ΣΤΗ ΛΙΜΝΗ ~ ΟΙ ΧΑΛΑΣΟΧΩΡΗΔΕΣ ~ Ο ΤΥΦΛΟΣΥΡΤΗΣ ~ ΟΙ ΕΛΑΦΡΟΙΣΚΙΩΤΟΙ ~ ΝΑΥΑΓΙΩΝ ΝΑΥΑΓΙΑ ~ ΛΑΜΠΡΙΑΤΙΚΟΣ ΨΑΛΤΗΣ ~ ΒΑΡΔΙΑΝΟΣ ΣΤΑ ΣΠΟΡΚΑ ~ ΤΗΣ ΚΟΚΚΩΝΑΣ ΤΟ ΣΠΙΤΙ
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (English: Alexandros Papadiamantis) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογοτέχνες, συγγραφέας διηγημάτων και μυθιστορημάτων που έχει αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ελληνική λογοτεχνία. Γεννήθηκε στη Σκιάθο και καταγόταν από ιερατική οικογένεια, γεγονός που επηρέασε βαθιά τόσο την προσωπικότητά του όσο και το συγγραφικό του έργο, καθώς η θρησκευτική παιδεία και η στενή σύνδεση με την τοπική παράδοση διαπνέουν τα περισσότερα κείμενά του. Από νεαρή ηλικία έδειξε έντονο ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία και τη γλώσσα, ενώ η εκπαίδευσή του στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών προσέφερε στη γραφή του θεολογικές και φιλοσοφικές βάσεις που διαφαίνονται σε πολλά από τα έργα του, ιδιαίτερα στην εξερεύνηση της ανθρώπινης ψυχής και των ηθικών διλημμάτων των χαρακτήρων του. Παρά τη φιλοδοξία του να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία, η ζωή του χαρακτηρίστηκε από φτώχεια και μοναξιά, με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες, γεγονός που τον κράτησε απομονωμένο από την αθηναϊκή κοινωνική και πολιτιστική ζωή, ενώ ταυτόχρονα τον βοήθησε να παρατηρεί με λεπτομέρεια και στοχασμό τη ζωή του τόπου του και τις κοινωνικές ανισότητες. Η πρώτη του εμφάνιση στη λογοτεχνία έγινε το 1879 με το διήγημα "Η Χειρονομία", και από τότε συνεργάστηκε με πολλά έντυπα, δημοσιεύοντας πλήθος διηγημάτων, άρθρων και κριτικών κειμένων. Η γραφή του Παπαδιαμάντη ξεχωρίζει για τη χρήση του δημοτικού λόγου σε συνδυασμό με καθαρεύουσα, δημιουργώντας έναν ιδιότυπο λογοτεχνικό ύφος που αποτυπώνει με ζωντάνια και λυρικότητα τις εικόνες της ελληνικής επαρχίας, των παραδόσεων, των ανθρώπων και της φύσης. Στο σύνολο του έργου του, η θρησκευτικότητα και ο ηθικός προβληματισμός συνυφαίνονται με κοινωνική κριτική και παρατήρηση της καθημερινότητας, δίνοντας βάθος στους χαρακτήρες του και δημιουργώντας έναν κόσμο γεμάτο ψυχική ένταση και ατμόσφαιρα. Το πιο γνωστό μυθιστόρημά του, "Η Φόνισσα", θεωρείται κορυφαίο δείγμα της ελληνικής λογοτεχνίας, καθώς μέσα από την ιστορία μιας γυναίκας που καταφεύγει στη φρίκη και την κοινωνική απομόνωση, ο Παπαδιαμάντης εξερευνά θέματα όπως η αδικία, η καταπίεση των γυναικών και η κοινωνική ανισότητα. Άλλα έργα του, όπως το "Γυφτοπούλα", "Αι Αδελφαί", "Η Κυρία Δήμα", "Ο Χριστός" και δεκάδες ακόμη διηγήματα, παρουσιάζουν ποικιλία θεμάτων, από την καθημερινή ζωή των Σκιαθιτών και των κατοίκων των νησιών, μέχρι την εξερεύνηση ψυχολογικών και ηθικών ζητημάτων, αποδεικνύοντας την ευρύτητα της σκέψης και της παρατήρησης του συγγραφέα. Παρά την αναγνώριση που απέκτησε μετά τον θάνατό του, κατά τη διάρκεια της ζωής του παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό απομονωμένος και δεν απολάμβανε οικονομικής άνεσης. Η αφοσίωση του στην τέχνη της γραφής ήταν τέτοια που αφιέρωσε όλη του τη ζωή σε αυτή, αποτυπώνοντας την ψυχή και τα ήθη της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα με μοναδική λεπτομέρεια. Ο Παπαδιαμάντης πέθανε το 1911, αφήνοντας πίσω του μια ανεκτίμητη λογοτεχνική κληρονομιά που συνεχίζει να μελετάται και να αγαπιέται σε όλο τον ελληνόφωνο κόσμο, ενώ η επιρροή του παραμένει ορατή σε γενιές συγγραφέων και αναγνωστών που αναζητούν την αυθεντική εικόνα της ελληνικής ζωής και κουλτούρας μέσα από τη λογοτεχνία. Οι αναλυτές του έργου του επισημαίνουν την ικανότητά του να συνδυάζει την ακριβή περιγραφή της φύσης, την παρατήρηση της καθημερινότητας και την εξερεύνηση ηθικών ζητημάτων, δημιουργώντας ένα σύμπαν που παραμένει ζωντανό και διαχρονικό, με επίκεντρο την ανθρώπινη ψυχή και την ελληνική παράδοση, ενώ ταυτόχρονα η προσωπική του βιογραφία και οι περιορισμοί της ζωής του προσδίδουν στην αφήγηση μια βαθιά αίσθηση αυθεντικότητας και αφοσίωσης στην τέχνη.
Η απαγωγή μιας νεαρής γυναίκας στη διάρκεια της τουρκοκρατίας από έναν Τούρκο δίνει την αφορμή στον ξακουστό κλέφτη Χρῆστο Μηλιόνη για να δράσει ενάντια στις τουρκικές αρχές που αρνούνται να αποδώσουν δικαιοσύνη. Περιπετειώδες και συναρπαστικό διήγημα που μας μεταφέρει με πολύ ωραίο τρόπο το κλίμα της εποχής και τη νοοτροπία των ανθρώπων της και από τους δύο μεριές. Εξαιρετικό!
Τὸ Χριστόψωμο
Ένα πολύ μικρό διήγημα με το κλασικό θέμα της Ελληνίδας πεθεράς που δεν συμπαθεί την νύφη της καθώς δεν ανταποκρίνεται στον παραδοσιακό της ρόλο. Μία ενδιαφέρουσα ιστορία, ένα σχόλιο πάνω στην πίεση που ασκούνταν στις γυναίκες της εποχής, μερικές ωραίες εικόνες μέσα σε ελάχιστες σελίδες.
Ἡ Χήρα παπαδιά
Σύντομο και εύθυμο ηθογραφικό διήγημα για τον έρωτα ενός νέου για μία όμορφη νεαρή χήρα παπαδιά.
Ἡ Τελευταία βαπτιστική
Η ιστορία μιας καλής γυναίκας που βάφτισε 40 παιδιά γιατί θεωρούσαν ότι είχε την τύχη να "της ζούνε" αυτά τα παιδιά. Το 40ο βαφτιστήρι της, όμως, ήταν τελικά το τελευταίο της. Ένα διήγημα που καταγράφει μία από τις παλιές προλήψεις μαζί με κάποια πασχαλινά έθιμα, με πρωταγωνίστρια μία ακόμα από τις καλές λαϊκές γυναίκες στο έργο του συγγραφέα.
Ὑπηρέτρα
Ένα όμορφο μικρό ναυτικό διήγημα με φόντο την παραμονή των Χριστουγέννων και τα παλιά θρησκευτικά έθιμα εκείνης της ημέρας.
Ὁ Σημαδιακός
Ένα νοσταλγικό και χαριτωμένο διήγημα για τις ημέρες των φώτων, τα έθιμά τους και δύο έξυπνα παιδιά που βγάζουν το χαρτζιλίκι τους.
Ἡ Σταχομαζώχτρα
Μία ηλικιωμένη γυναίκα, χτυπημένη από τη μοίρα, με πολλές υποχρεώσεις περιμένει να περάσει όχι ιδιαίτερα καλά τα Χριστούγεννα αλλά αυτή είναι μία μέρα που μπορεί να γίνουν θαύματα. Λίγο μελαγχολικό αλλά όμορφο και αισιόδοξο διήγημα.
Ἐξοχικὴ Λαμπρή
Ένα εύθυμο και ιδιαίτερης λαογραφικής αξίας διήγημα για έναν παπά σε μία περίεργη λειτουργία της Κυριακής του Πάσχα.
Ἡ Χτυπημένη
Περίεργο διήγημα με μεταφυσικούς υπαινιγμούς για μία άρρωστη γυναίκα και την πεθερά της που την υπεραγαπά και προσπαθεί να τη θεραπεύσει. Αυτή η αγάπη της, όμως, δεν αποδεικνύεται τόσο ευεργετική.
Ὁ Πανταρώτας
Εύθυμο, ευχάριστος και ειρωνικό ναυτικό διήγημα για τον ιδιοκτήτη ενός πλοιαρίου με μεγάλη ικανότητα στη θαλασσοπορία και στο ξεγέλασμα τον των αρχών.
Ἡ Μαυρομαντηλού
Η ιστορία ενός φιλότιμου ψαρά που έχει πάρα πολλές υποχρεώσεις αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να βοηθάει τους συνανθρώπους του στα δύσκολα. Πολύ όμορφα γραμμένο θαλασσινό διήγημα με πρωταγωνιστή έναν χαρακτηριστικό ήρωα του συγγραφέα.
Θέρος-Ἔρος
Ένα από τα πιο αισθησιακά διηγήματα του συγγραφέα, με την πραγματική έννοια της λέξης. Η άνοιξη στο αποκορύφωμα της και η περιγραφή της γεμίζει τον αναγνώστη με τα χρώματα και τα αρώματα της εποχής και η προσωποποίηση της, μία πανέμορφη κόρη, συμπληρώνει ιδανικά την εικόνα. Κάπου εκεί γύρω που βρίσκεται και ο κραταιός έρωτας και όλα μπαίνουν στη θέση τους, λίγο πριν την αλλαγή της εποχής.
Φτωχὸς Ἅγιος
Η ιστορία ενός διαφορετικού Αγίου μέσα από τη νησιωτική παράδοση, μία συναρπαστική μεσαιωνική περιπέτεια με αδίστακτους κουρσάρους και αναπάντεχους ήρωες. Εκπληκτικός και εδώ ο τρόπος που ο συγγραφέας μας μεταφέρει στο παρελθόν.
Μιὰ ψυχή
Πολύ όμορφο και μελαγχολικό διήγημα για τα παλιά έθιμα της κηδείας και τις αντιδράσεις των απλών ανθρώπων στο θάνατο, με τους απαραίτητους μεταφυσικούς υπαινιγμούς.
Ὁ Πολιτισμὸς εἰς τὸ χωρίον
Ένα διήγημα για τις γυναίκες που αγωνιούν για τα παιδιά τους την ώρα που οι άντρες δεν μπορούν να καταλάβουν αυτή την αγωνία, που το χιόνι που πέφτει την εκφράζει απόλυτα.
Ὁ Ἀμερικάνος
Η Επιστροφή από την ξενιτιά την χαρούμενη ημέρα των Χριστουγέννων μετά από τόσα χρόνια, με πολλά να έχουν αλλάξει αλλά με μερικά σημαντικά πράγματα να μένουν σταθερά.
Στὸ Χριστὸ στὸ Κάστρο
Ένα ιδιαίτερα κατανυκτικό διήγημα για μία χριστουγεννιάτικη λειτουργία στην εκκλησία ενός εγκαταλελειμμένου κάστρου μετά από ένα μικρό θαλασσινό ταξίδι, σε αντίξοες συνθήκες, υπό το φως φεγγαριού και την καθοδήγηση του θρησκευτικού συναισθήματος που δημιουργεί καλή διάθεση. ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στα καλύτερα του.
Ἀποκριάτικη νυχτιά
Ερωτικά παιχνίδια με φόντο τις διασκεδάσεις της αποκριάς σε ένα διήγημα γραμμένο με περιπαικτικό τρόπο.
Ὁ Καλόγερος
Ηθογραφικό και ιδιαίτερα διαφωτιστικό διήγημα για έναν καλόγερο μου έρχεται σε επαφή με τους πειρασμούς του κοσμικού βίου και τους ανθρώπων που έχουν την τάση να κριτικάρουν αυτά που δεν καταλαβαίνουν.
Στὴν Ἁγι-Ἀναστασά
Αναστάσιμη λειτουργία σε έναν εγκαταλελειμμένο ναό, συνηθισμένο θέμα για τον συγγραφέα που σε αυτό το διήγημα αναδεικνύει την ομορφιά ενός τέτοιου εγχειρήματος.
Ἡ Βλαχοπούλα
Ένα από τα πολλά βάσανα των γυναικών ήταν το κακόβουλο κουτσομπολιό που σε αυτό το διήγημα γίνεται εμπόδιο για μία όμορφη και δυναμική γυναίκα σε ένα χωριό και έχει φυσικά την κατανόηση του συγγραφέα.
Ὁλόγυρα στὴ λίμνη
Ένα μαγευτικό νοσταλγικό διήγημα γεμάτο εικόνες και παιδικές αναμνήσεις από έναν τόπο γεμάτο ομορφιά, τους ανθρώπους του, τις δραστηριότητές τους και φυσικά από το απαραίτητο άπιαστο αντικείμενο του πόθου.
Οἱ Χαλασωχώρηδες
Μία απολαυστική σατιρική μάτια στον τρόπο που διεξάγονταν οι εκλογές στην επαρχία εκείνη την εποχή, με τους πολιτευτές που χρησιμοποιούσαν ευφάνταστους τρόπους για να κερδίσουν ψήφους.
Ὁ Τυφλοσύρτης
Ενδιαφέρουσα καταγραφή του τρόπου που αντιμετωπίζονταν οι άτακτοι μαθητές που προσπαθούσαν να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις του δασκάλου τους με πλάγια μέσα.
Οἱ Ἐλαφροΐσκιωτοι
Ένα ατμοσφαιρικό διήγημα που ξεκινάει με τις μικρές γυναικείες δεισιδαιμονίες για να καταλήξει στην πραγματική μαγεία μιας κατανυκτικής ορθόδοξης αγρυπνίας.
Ναυαγίων ναυάγια
Ένα ναυάγιο γίνεται αφορμή για μία αφήγηση για τα μυστήρια της θάλασσας σε ένα όμορφα γραμμένο μικρο διήγημα.
Λαμπριάτικος Ψάλτης
Μία επεισοδιακή νυχτερινή αναστάσιμη λειτουργία που στο τέλος έχει καλή και κατανυκτική κατάληξη.
Βαρδιάνος στὰ σπόρκα
Ένα μεγάλο διήγημα που περιγράφει με γλαφυρό τρόπο την αντιμετώπιση μιας επιδημίας χολέρας και την αναστάτωση που προκαλεί σε μία νησιωτική περιοχή.
Τῆς Κοκκώνας τὸ σπίτι
Νυχτερινή περιπέτεια σε ένα εγκαταλελειμμένο και ίσως στοιχειωμένο σπίτι.
Ο πρώτος τόμος είχε την λιτή δροσιά των περιπετειωδών μυθιστορημάτων, ο δεύτερος αρχίζει να διαμορφώνει το χαρακτηριστικό του βυζαντινό στιλ, με τις περίτεχνα ψυχογραφημένες ιστορίες, άλλες τραγικές (σαν την Τελευταία βαπτιστική), άλλες αναλυτικές της ελληνικής κοινωνίας που δεν λέει να αλλάξει στα χρόνια (Οι Χαλασοχώρηδες)... Ο τόμος είναι μεγάλος, αλλά ποτέ αρκετός για να χορτάσει η ψυχή την ομορφιά της γραφής.