Paradox Rey

La vida fantástica #3

by Pío Baroja

La ciudad de Bu-Tata, con su tiovivo en medio de la plaza y los caballitos de madera girando desesperadamente sin descanso, lo mismo que los hombres, sin objeto, sin fin, constituyen la imagen cabal de esa amarga farsa de la existencia que es, en definitiva, Paradox, Rey.

Con elementos propios de la novela de aventuras, de la novela utópica y hasta del cuento filosófico, en Paradox, Rey ha construido Pío Baroja un universo novelesco absolutamente original. Como en una gran feria carnavalesca, el lector contempla aquí una utopía que, no por pintoresca, deja de resultar aleccionadora.

Genres: Spanish Literature

216 pages, Paperback

Published January 1, 1980

About the author

Pío Baroja y Nessi (1872-1956) nació en San Sebastián y vivió durante casi toda su vida en Madrid, donde estudió Medicina. Su ejercicio como médico fue breve, en Cestona. Volvió a Madrid, donde entró en contacto con Azorín y Maeztu, que le llevaron a entregarse a la literatura, su gran vocación.
Publicó sus primeros libros en 1900 tras una serie de colaboraciones en diarios y revistas. Siguió una etapa de intensa labor que conjugó con viajes por España y Europa. En 1911 publicó El árbol de la ciencia. Hasta entonces había publicado ya, además de cuentos, artículos y ensayos, diecisiete novelas que constituyen lo más importante de su producción. Su fama se consolidó y su vida se consagró a escribir, volviéndose cada vez más sedentaria. En 1935 ingresó en la Real Academia. Durante la Guerra Civil pasó a Francia, pero en 1940 se instaló de nuevo en Madrid. Murió en 1956.
Pío Baroja fue el más importante novelista contemporáneo por sus extraordinarias dotes de narrador. Su influencia posterior ha sido enorme y los novelistas de la posguerra siempre le reconocieron como su maestro. Fue un escritor fecundísimo. Sus novelas son más de sesenta. Él mismo agrupó muchas de sus novelas en trilogías (34), pero estas clasificaciones, con alguna excepción, frecuentemente carecen de relación entre las obras que las integran. Hay que destacar las distintas trilogías:

- «Tierra vasca», formada por La casa de Aizgorri (1900), El nayorazgo de Labraz (1903) y Zalacaín, el aventurero (1909). Esta última es un ejemplo de la novela de acción de Baroja. Narra, animada y ágilmente, la vida del vasco Martín Zalacaín: su infancia y aprendizaje para la vida, las trepidantes aventuras de contrabandista, su antagonismo con Carlos Ohando, el amor y la muerte trágica, todavía joven, y el halo de héroe popular creado en torno suyo.
- «La lucha por la vida»: La busca (1904), Mala hierba (1904) y Aurora roja (1905). La primera es para muchos la obra más intensa del autor: cuenta la historia de un muchacho, Manuel, que, venido de un pueblo a Madrid, va pasando por diversos ambientes y oficios hasta terminar en los suburbios de la ciudad, entre mendigos, golfos y vagos, al borde de la delincuencia. Baroja, con intención social testimonial, pinta descarnada y sombríamente, las clases medias bajas y, particularmente, los estratos más miserables de la sociedad madrileña de finales y comienzos de siglo: cuadros de ambiente, tipos de toda calaña —pícaros, prostitutas, criminales, proletarios— , la mendicidad y la miseria; y en medio, Manuel, que por su falta de voluntad y por la total desorganización social, se va degradando cada vez más, aunque no definitivamente, en la difícil lucha por la vida.
- «La raza», a la que pertenecen El árbol de la ciencia, La dama errante y La ciudad de la niebla. El árbol de la ciencia es una novela típicamente noventayochista, en cuanto que refleja la crisis existencialista vital del inadaptado protagonista, Andrés Hurtado, sus disquisiciones pesimistas, las dolorosas experiencias que le conducen al suicidio, le dan pie a Baroja para realizar una feroz crítica de la sociedad española de su tiempo. En esta novela hay abundantes aspectos de la vida del propio Baroja.

Además escribió cuentos, novelas cortas, libros de viajes, biografías, ensayos… Resultan también destacables sus memorias, tituladas Desde la última vuelta del camino, siete volúmenes que constituyen un importante testimonio de la personalidad del autor y un excepcional panorama de toda una época.

Reviews

[Eliasdgian · Rating 4 out of 5]

Αν και θυμίζει ναυτική περιπέτεια, ‘Ο Παραδόξ Βασιλιάς’ είναι μια ανελέητη σάτιρα. Μια παρωδία των κακώς κειμένων της εποχής (1906), ένας προβληματισμός πάνω στα περισσότερα από τα ζητήματα που τότε ακόμη θεωρούνταν φλέγοντα (αποικιοκρατία, μιλιταρισμός, βασιλεία, επαναπατρισμός των Εβραίων).

Σκωπτικός, οξυδερκής και παρατηρητικός, ο Ισπανός/Βάσκος Πίο Μπαρόχα, πέραν του απολαυστικού αυτού μυθιστορήματος, έγραψε άλλα εκατό (!) περίπου, τα περισσότερα από τα οποία κυκλοφόρησαν με τη μορφή τριλογιών. Παρότι θεωρείται εξέχουσα μορφή των ισπανικών γραμμάτων (ένας από τους παγκόσμιας ακτινοβολίας συγγραφείς της γενιάς του 1898 στην Ισπανία), στη γλώσσα μας έχουν μεταφραστεί τρία μόνο έργα του: ‘Το κακό χορτάρι’, ‘Η αναζήτηση’ (αμφότερα από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος Σ.Ι.) κι ‘Ο Παραδόξ βασιλιάς’. Αλλά, ποιος είναι στ’ αλήθεια ο Παραδόξ βασιλιάς; Και ποιο είναι το βασίλειό του;

Η ιστορία έχει περίπου ως εξής: Ήδη από τέλη του 19ου αιώνα το σιωνιστικό κίνημα απαιτούσε τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου εβραϊκού κράτους. Οι μεν παραδοσιακοί ήθελαν να αγοράσουν την Παλαιστίνη και να εγκαταστήσουν εκεί το εβραϊκό έθνος με πρωτεύουσα την Ιερουσαλήμ. Οι δε μοντερνιστές έβρισκαν πιο πρακτική και λιγότερο δαπανηρή την ίδρυση ενός νέου εβραϊκού έθνους στην Αφρική. Ενθουσιώδης οπαδός της ιδρύσεως της ισραηλινής πατρίδας στην Αφρική είναι ένας επιφανής τραπεζίτης στο Λονδίνο, ο οποίος θα χρηματοδοτήσει μια αποστολή επιστημόνων, φυσιολόγων και ερευνητών στην Αφρική, με σκοπό την εγκατάστασή τους εκεί. Ανάμεσά τους, ο Σιλβέστρος Παραδόξ, φυσικός επιστήμονας.

Η αποστολή αποβιβάζεται σε κάποια αφιλόξενη ακτή της Αφρικής, όπου άγριοι ‘νέγροι’ (!) συλλαμβάνουν την ομάδα των επιστημόνων και, δεμένους πισθάγκωνα, τους οδηγούν έναντι του Πρωθυπουργού και του Βασιλιά τους, στην πόλη του Μπού – Τατά, πρωτεύουσα του βασιλείου της Ουγκάνκα. Ο Παραδόξ και οι σύντροφοί του θα αποδράσουν, θα οχυρωθούν μερικά μίλια πιο πέρα, όπου θα αντιμετωπίσουν επιτυχώς την επίθεση των ιθαγενών. Επίθεση, όμως, δέχεται και η πόλη του Μπού – Τατά, η οποία, προκειμένου να αμυνθεί αποτελεσματικά έναντι των εισβολέων, απευθύνεται στους λευκούς. Εκείνοι αποφασίζουν να βοηθήσουν, και, μέσα από ένα σπάνιας σύλληψης οχυρωματικό έργο, θα προστατέψουν πράγματι την πόλη και τους κατοίκους της. Πλέον, όλοι στην Μπού - Τατά εμπιστεύονται τους λευκούς, τόσο, που, όταν αποφασίζουν και βγάζουν από τη μέση τον βασιλιά Κιρί, έναν τύραννο που καταδυνάστευε τον λαό, απευθύνονται (ξανά) σε αυτούς: «Θέλουμε έναν βασιλιά δίκηο και καλό. Σας ζητούμε να μας τον υποδείξετε… Ο λαός δεν μπορεί να περιμένει πολύν καιρό χωρίς βασιλιά. Θα τσακωθούν ετούτοι με κείνους και θα ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος».

Ο βασιλιάς πέθανε, ζήτω ο βασιλιάς! Ο φυσικός επιστήμονας Σιλβέστρος Παραδόξ ανακηρύσσεται νέος βασιλιάς του Βασιλείου της Ουγκάνκα. Ο Παραδόξ βασιλιάς!

Γραμμένο σχεδόν αποκλειστικά υπό μορφή διαλόγου, το μυθιστόρημα αυτό του Π. Μπαρόχα μιλάει τη γλώσσα της αλήθειας. Με κοφτές ατάκες, που όσο πιο λακωνικά είναι διατυπωμένες, τόσο μεγαλύτερο βάθος έχουν, λέγονται πράγματα αληθινά βαθυστόχαστα, όπως η αποστροφή του Παραδόξ στον ‘υπουργό’ του, αμέσως μόλις ανακηρύσσεται βασιλιάς: «Ο λαός είναι πάντα ηλίθιος. Χρειάζεται κάτι απάνω του, να τον βαραίνει» ή η συνειδητοποίηση του homo homini lupus: «Ποια ηθική πρόοδος; Η ηθική δεν είναι άλλο από το προσωπείο που μ’ αυτό μασκαρεύονται τα ένστικτα. Άνθρωποι και λαοί είναι ανήθικοι πάντα σαν γίνονται δυνατοί… Τα ισχυρά έθνη διασχίζουν λίμνες από αίμα για να ικανοποιήσουν τις ορέξεις τους… τα ίδια κάνουν κ’ οι άνθρωποι».

Χαίρομαι που ανακάλυψα τον Βασιλιά Παραδόξ, και, μεταξύ μας, χαίρομαι ακόμη περισσότερο που, για να διαβάσω αυτό το βιβλίο, έπρεπε πρώτα να διαχωρίσω τις άκοπες σελίδες του! Αληθινή απόλαυση (οι περισσότεροι εδώ μέσα, υποθέτω, καταλαβαίνουν)!

[Kabuto · Rating 4 out of 5]

que raro francia arruinandolo todo

[Jordi · Rating 3 out of 5]

Una especie de obra de teatro muy narrativa con un paseo por África explicado muy por encima que constituye una parodia no exenta de ciertas verdades acerca de la colonización. Un libro quizás algo simplista pero ágil y divertido. Recomendable!

[Judy · Rating 4 out of 5]

"Destruir es cambiar; nada mas. En la destruccion esta la necesidad de la creacion. En las descruccion esta el pensamiento de lo que anhela llegar a ser." p. 149
"Destruir es cambiar; destruir es transformer."
"Destruir es cambiar. No, algo mas. Destruir es crear."

[Juan Nadal · Rating 4 out of 5]

Relato parodiando las novelas de aventuras y utópicas. Tiene algunos momentos graciosos (y otros tan racistas y machistas como lo era la época). Fácil de leer. Con una fuerte crítica al proyecto civilizatorio europeo en su propia época (1906), te destroza el final.

[Manuel · Rating 5 out of 5]

Sátira filosófica, social y política muy entretenida de leer. Fantástica galería de personajes, estereotipos de las diferentes nacionalidades y posiciones filosóficas.

[Kennis Negron · Rating 3 out of 5]

I read this for a Spanish course I took in college. A very interesting story of utopia.