Het lijkt steeds onmogelijker te worden om Rusland en zijn acties echt te begrijpen. Het hart van Rusland is de Wolga, 3500 kilometer lang, de bron van de ideeën en mythes die het land gevormd hebben tot wat het is: een imperiale macht die het uiteenvallen van zijn rijk in 1992 nog altijd niet accepteert. Om Rusland te ontrafelen reisde Michel Krielaars over en langs de Wolga op zoek naar juist die verhalen. De vreselijke rooftochten van Ivan de Verschrikkelijke spreken tot de verbeelding. Gehuld in zwarte pijen met hondenkoppen aan hun zadels gegespt trok zijn politieke politie te paard door het land, om plunderend en verkrachtend de adel in het gareel te houden. Het is geen toeval dat er parallellen zijn met Poetins schrikbewind. De wortels van het Rusland van nu liggen in het verleden.
Ik had hier toch wat meer van verwacht. De opzet die Krielaars heeft is mij duidelijk: de staat van het huidige Rusland verklaren doormiddel van de historische (onder)ontwikkeling van de Wolgaregio.
De verhoudingen van hoe Krielaars dit doet zijn naar mijn idee nogal wat scheef. De actualiteit is erg prominent aanwezig terwijl de verhalen van de Wolgaregio en haar (oorspronkelijke) bewoners (Tataren, Mari, Tsjoevasjen, etc.) af en toe aan bod komen met een interessante/vermakelijke anekdote. Van mij hadden deze verhalen wat meer in de spotlight mogen staan.
Al met al een prima boek voor de lezer die qua kennis en/of interesse over/voor Rusland nog een beetje in de verkennende fase zit. De levendige en geëngageerde schrijfwijze van Michel Krielaars maakt ook zeker een hoop goed.
Aan lezers die graag wat dieper in de geschiedenis van de Wolgaregio en haar volkeren willen duiken raad ik van harte Janet M. Hartley's "The Volga: A History of Russia's Greatest River" aan.
Wat een indringende geschiedenis van Rusland is dit. Wat een ellende en wat een parade aan schurkachtige vorsten en andere machthebbers passeert de revue. Michel Krielaars vertelt deze geschiedenis aan de hand van een reis van de bron van de Wolga tot aan de plek waar deze rivier in de Kaspische Zee uitmondt. Aanrader.
Dit boek viel me zwaar tegen. Het leukst en best zijn nog de schetsen van de bezoeken die Krielaars aflegt, en leuk is het gebruik van een oude Baedecker bij zijn reizen in deze eeuw. Maar de versimpelde manier waarop de huidige staat van het autoritaire Rusland wordt verklaard. De huidige mentaliteit komt voort uit de heerschappij van de Mongolen, worden de ‘opritsjniks’ van Ivan de Grote vergeleken met de FSB van Poetin, en het zou Krielaars niet verbazen als Merkel naar Bismarck had gekeken. Het boek is meer een opeenstapeling van losse verhalen dan een poging om de huidige situatie van Rusland uit het heden te verklaren zoals in het begin wordt beloofd.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.
Wie Rusland wil begrijpen, moet het water op. Dat is de premisse van Michel Krielaars in zijn nieuwste werk ‘Rivier van bloed’. De Wolga is niet zomaar een rivier; met haar 3.500 kilometer is het de langste van Europa en de onbetwiste ziel van het Russische rijk. Krielaars, voormalig correspondent en Ruslandkenner bij uitstek, neemt de lezer mee op een cruise die balanceert tussen toeristische melancholie en historische gruwel.
Het boek volgt de loop van de rivier: van de bescheiden bron in de Valdajmoerassen tot de uitmonding in de Kaspische Zee. Krielaars weeft zijn eigen reiservaringen — inclusief ontbijtjes met gerookte zalm, roerei en de onvermijdelijke vroege wodka — naadloos samen met diepe historische analyses.
De titel ‘Rivier van bloed’ is geen overdreven marketingterm. Krielaars legt haarscherp de link tussen het verleden en het heden. Hij trekt parallellen tussen de Opritsjnina (de bloedige geheime politie) van Ivan de Verschrikkelijke en het huidige bewind van Poetin. De boodschap is duidelijk: de drang naar een imperiale macht en het onderdrukken van de eigen bevolking zitten diep in de klei van de Wolga-oevers gebakken.
"Het hart van Rusland is de bron van de ideeën en mythes die het land gevormd hebben: een macht die het uiteenvallen van zijn rijk nog altijd niet accepteert."
“Iedereen die in de Sovjet-Unie geboren is, heeft vanaf zijn vroegste jeugd te horen gekregen dat hij of zij Lenin absolute dankbaarheid verschuldigd is. De dissident Vladimir Boekovski schreef over de door Lenin geschapen Sovjetmens: ‘Hij eist geen bijzondere vrijheden, leest geen verboden boeken, vraagt niet om naar het buitenland te mogen reizen, protesteert niet tegen de plaats en het tijdstip van zijn geboorte. Hij weet nog niet hoeveel hij te danken heeft aan de Sovjetstaat en de geliefde Partij; hij zou niet zo rustig in zijn wagentje op zijn fopspeen liggen sabbelen als zij niet onvermoeibaar voor hem zouden zorgen…’ “
Wat het boek bijzonder sterk maakt, is het menselijke aspect. Terwijl Krielaars in de bibliotheek van zijn geheugen duikt naar de wreedheden van Stalin, zingt hij op het dek traditionele liederen met zijn medepassagiers. Deze Russen kiezen vaak voor de stabiliteit van het nu boven de chaos van de jaren negentig, zelfs als dat betekent dat ze hun ogen sluiten voor de herhaling van de geschiedenis.
‘Rivier van bloed’ is veel meer dan een reisverslag. Het is een compacte, toegankelijke cultuurgeschiedenis die essentieel is voor iedereen die de huidige geopolitieke acties van het Kremlin wil duiden. Want de Russen die zelf wél nadenken, verzetten zich er meestal niet tegen omdat Poetin voor stabiliteit zorgt. Niemand wil de Boris Jeltsin-jaren terug, hij staat in Rusland bekend als 'de sloper van de Sovjet-Unie'. Krielaars schrijft met de autoriteit van een wetenschapper en de pen van een verhalenverteller.
‘Rivier van bloed’ is een uitstekende koppeling tussen literatuur, kunst en politiek. Het geeft bovendien context aan de huidige Russische expansiedrift. Voor de lezer die puur een vrolijk reisverhaal zoekt, kan de constante confrontatie met de bloedige historie zwaar vallen. Maar ja, dat is Rusland.
Michel Krielaars reist de Wolga af via riviercruise van Tver in het noorden tot Astrachan in het zuiden, en in elke stad of dorp duikt hij de geschiedenis in. Niet de droge geschiedenisboekversie, maar via de verhalen van gewone mensen die er wonen. Dat maakt het boek meteen een stuk persoonlijker.
Wat me het meest bijbleef is hoe anders Rusland eigenlijk is. Niet alleen politiek, maar ook in mentaliteit en beleving. de schrijver legt dat goed bloot zonder er een groot verhaal van te maken.
Wel een kleine waarschuwing: hij strooit vrijelijk met namen van schrijvers, historici en politici, waarvan de meeste mij volstrekt onbekend waren. Dat zorgt voor het nodige opzoekwerk. Daar moet je wel zin in hebben, anders haak je snel af.
De Wolga als rode draad werkt goed, het geeft het boek een fijne structuur zonder dat het als een reisgids aanvoelt. Al met al een aanrader voor iedereen die Rusland beter wil begrijpen.