بلوهر و بوذاسف

by شیخ صدوق (روایت), ملامحمد باقر مجلسی (روایت), سید ابوطالب میرعابدینی (بررسی)

ای عزیز ، این قصه شریفه که بر حکم ظریفه و امثال وافیه مشتمل است و گنجی است از گنجهای حکمت ربانی ، اگر در مواعظ و حکمتهای آن نیکو تامل و تدبر کنی و به دیده بصیرت در آن نظر نمائی برای قطع محبت دنیا و رفع علایق آن و دانستن معایب آن کافی است
حکمتی است که حکیمان الهی برای مردم بیان می فرموده اند.این قسم حکمتها و سخنان حق بوده است که موجب نجات از عقوبات و فوز به مثوبات و زهد دنیا و رغبت به آخرت می شده است
چنانچه حق تعالی لقمان را به حکمت وصف فرموده و از حکمتهای او که نقل نموده معنی حکمت ظاهر میشود که چیست ؟
فقیه محمدباقر مجلسی

145 pages, Paperback

Reviews

[فؤاد · Rating 4 out of 5]

تصور کنید شیخ صدوق، که یکی از بزرگ‌ترین علمای شیعه است و یکی از چهار کتاب اصلی حدیثی شیعه رو نوشته، حدیثی نقل کرده از محمد بن زکریای رازی، که یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان بی‌دین زمان خودش بوده و کتاب‌هایی در رد ادیان و کتب آسمانی داشته. بعد تصور کنید هشتصد سال بعد علامه مجلسی که باز نمایندهٔ شیعه و شیعه‌گریه، این حدیث رو ترجمه کرده و راجع بهش نوشته:

ای عزیز، این قصهٔ شریفه که بر حِکَم ظریفه و اَمثال وافیه مشتمل است و گنجی است از گنج‌های حکمت ربانی... حکمتی است که حکیمان الهی برای مردم بیان می‌فرموده‌اند. این قسم حکمت‌ها و سخنان حق بوده است که موجب زهد دنیا و رغبت به آخرت می‌شده است.

این کتاب، ترجمهٔ همین حدیث طولانیه.
وقتی کتاب رو می‌خونی، یه دفعه جا می‌خوری: ماجرای شاهزاده‌ای هندی، که پدرش غرق نعماتش کرده و دستور اکید داده که هیچ صحبت و نشانی از بیماری و پیری و مرگ در قصرهای متعدد پسرش وجود نداشته باشه، و پسر تا بزرگسالی از این امور بی‌خبره، تا روزی که برای تفریح از قصر درمیاد و با یک جذامی، یک پیرمرد و یک مرده مواجه میشه و برای اولین بار می‌فهمه دنیا دار رنجه، و از قصرها و نعمات بی‌کران فرار می‌کنه و دنبال راه رهایی می‌ره، به درختی می‌رسه و زیر اون درخت به زندگی‌های گذشته و آینده علم پیدا می‌کنه، بعد دوباره به قصر پدرش بر می‌گرده تا پدرش رو به آیین خودش دعوت کنه. این قصه، کلمه به کلمه، قصهٔ زندگی بوداست، همون کسی که در ایران باستان بوذاسف نام داشت که تحریف لغت هندی «بودی‌ساتوا»ست، لقب بودا قبل از بودا شدن.

حیرون می‌مونی چطور شده که این قصه دو نفر از بزرگ‌ترین علمای دینی رو فریب داده و به یک کتاب حدیثی راه پیدا کرده؟ قصهٔ مردی که خدا رو در رستگاری انسان بی‌تأثیر می‌دونه، مردی که روح و شخصیت رو یک توهم می‌دونه، مردی که می‌گه بر فرض وجود بهشت، این مکان از سعادت خالی و از رنج سرشاره، و سعادت حقیقی نه در بهشت، بلکه در رسیدن به فنا و نیستی یا «نیروانا»ست. بعد که قصه رو می‌خونی، متوجه زیرکی ناقل ناقلای قصه میشی: این ناقل ناقلا، اومده و به جای «سامسارا» از واژهٔ دنیا استفاده کرده و به جای «نیروانا» از واژهٔ آخرت، دو واژهٔ اسلامی، و همین دو عالم دینی بزرگ رو فریب داده که فکر کنن این قصه داره از بی‌وفایی و بی‌ارزشی دنیای فانی میگه و مخاطب رو به آخرت باقی دعوت می‌کنه، در حالی که با کمی دقت معلوم می‌شه آخرت این قصه جز در نام هیچ شباهتی به آخرت اسلامی نداره، و هیچ صحبتی از داوری و بهشت و دوزخ نیست، بلکه آخرت مساوی حقیقت و معرفت به پوچی دنیاست.

این کاری نیست که بودایی‌ها فقط در عالم اسلامی کرده باشن. آیین بودایی به هر سرزمینی راه پیدا می‌کرد، به جای تلاش برای نفی و انکار دین بومی اون سرزمین، خودش رو به شکل اون دین در می‌آورد و بدون افتادن در دام بحث‌های کلامی بیهوده پیام فلسفی و اخلاقی خودش رو در ضمن اساطیر بومی آشنا برای مردم بیان می‌کرد.

اما داستان بودای هندی چطور به ایران بعد از اسلام رسیده؟ حقیقت اینه که این داستان راه درازی طی نکرده. قبل از اسلام در شرق ایران حکومتی پدید اومد به نام دولت «کوشانی». این دولت که خیلی از شهرهای شرقی ایرانی، مثل بلخ و کابل و سمرقند و بخارا رو در تصرف خودش داشت، بودایی بود و در تمام منطقهٔ تحت حکومت خودش آیین بودا رو گسترش داد. به طوری که این شهرها تا قرن‌ها بعد از نابودی کوشانی‌ها همچنان بودایی بودن و یکی دو قرن بعد از اسلام کم کم آثار بودایی از این شهرها محو شد. بنا به مقدمهٔ کتاب، داستان بودا اولین بار در زمان ساسانیان توسط برزویهٔ طبیب یا بزرگمهر حکیم به زبان پهلوی ترجمه شد و بعد از اسلام به عربی برگشت. و از همین طریق به کتاب حدیثی شیعه راه پیدا کرد. باز به گفتهٔ مقدمهٔ کتاب این داستان همین جا متوقف نشد و از زبان عربی به زبان‌های مسیحی ترجمه شد و راه خودش رو به اروپای قرون وسطا هم باز کرد، اما مترجم‌های مسیحی تحریف بزرگی در داستان کردن و سفر شاهزاده بوذاسف در جستجوی حقیقت رو به سفری در جستجوی مسیح تبدیل کردن. در این نسخهٔ مُحَرَّف، بودا در پایان راه مسیحی معتقدی می‌شه.

حالا سؤال مهم اینجاست: اگر این داستان و مضامین بودایی، در همون قرون اولیهٔ اسلامی در بین مسلمانان رایج و شناخته شده بوده، آیا محتمل نیست که بعضی از این مضامین مثل پوچی و بی‌ارزشی دنیا از آیین بودایی به اسلام راه پیدا کرده باشه؟ هم مصحح کتاب و هم دکتر یحیی یثربی متخصص عرفان اسلامی، معتقدن که صوفی‌گری اسلامی، ریشه در زهد و رهبانیت بودایی داره، به خصوص که منشأ صوفی‌گری در شرق ایرانه، همون منطقه‌ای که تا اوایل تسلط اسلام مرکز آیین بودایی بوده.

[Maria · Rating 1 out of 5]

این کتاب که اصل آن هندی ست، روایت سرگذشت و زندگینامه ی بودا ست که در دوره انوشیروان ساسانی توسط برزویه پزشک از سانسکریت به پهلوی برگردانده شده است..شوربختانه نسخه ی پهلوی آن از بین رفته و از آنجایی که این حکایت بسیار مورد پسند اعراب قرار گرفته، در آغاز دوره اسلامی با تحریف و تغییر بسیار و با گرفتن رنگ و بوی دینی و مذهبی و یکی دانسته شدن بودا با برخی از پیامبران، به عربی برگردانده شده است و در همان سال های نخست پس از اسلام با روایتی دیگر به یونانی ترجمه شده و سپس به صورت داستانی دینی به عالم مسیحیت راه یافته و به همین شکل با کسب شهرت و مقبولیتی روزافزون به بسیاری از زبان های دیگر هم نقل شده است.
این نسخه توسط محمدباقر مجلسی از نسخه ی عربی ابن بابویه معروف به شیخ صدوق به فارسی برگردانده شده است که طی 24 حکایت اخلاقی به روایت زندگی بودا میپردازد...بوذاسف یا همان بودا شاهزاده ایست که با حکیم فرزانه ای به نام بلوهر آشنا شده و درسهای بسیاری از وی می آموزد و با ارتباط حاصل نمودن با فرشتگان و خداوند آنان، بسیاری از اسرار بر وی آشکار شده سپس به پیامبری برگزیده و به هدایت مردم میپردازد..آثار تحریف و تغییراتی که در آن بوجود آمده(در مقایسه با زندگی حقیقی بودا) کاملا مشهود است.

[Yasi tamjidi · Rating 3 out of 5]

کتاب بلوهر و بوذاسف به بیان داستان زندگی بودا پرداخته. بوذاسف همان بوداست و بلوهر نام زاهدیست که به دربار بودا راه پیدا می‌کند و برایش از آیینشان حرف می‌زند.
کتاب، برعکس اسم نامأنوسش نثر ساده و روانی دارد و متنش قابل فهم است. قطر آن هم بسیار کم است.۱۴۲ صفحه با قطعی کوچک. با این حال متن گیرایی جالبی داشت. خصوصا در ابتدای داستان، برای من که آشنایی چندانی با بودا و زندگی او نداشتم همه چیز تازه و شگفت انگیز به نظر می‌رسید. هرچند رو به انتهای کتاب مطالب تقریبا تکراری شده و همان مباحث قبلی در قالب‌های متفاوت دوباره بازگو می‌شدند.
چیزی که از دین بودا در این کتاب به نمایش گذاشته می‌شود به شدت شبیه دین اسلام است، که نمی‌دانم آیا حقیقت است یا نتیجه تحریف مترجم.
و اندیشه اصلی‌ای که کتاب حول آن می‌چرخد و با استفاده از آن آیینش را به بودا می‌شناساند مرگ و قیامت است. در تمام مثال‌ها و روشنگری‌ها هدف اصلی فهمیدن عمیق این مطلب است که انسان‌ها روزی می‌میرند و وابستگی دنیوی هیچ سودی ندارد. و دعوت به توجه به معنویت از دریچه‌ی مرگ صورت می‌گیرد. البته سایر نکات دینی هم ذکر شده اند ولی اندیشه غالب ترس از مرگ و نیستیست.
به همین دلیل از جایی به بعد کتاب کسل کننده می‌شود،
نکته‌ی جالب دیگر کتاب ساختار مشابه‌اش با هزار و یک شب است و هرچند کوتاه، اما به تعداد فراوان در طول کتاب داستان در داخل داستان مطرح می‌شود. که تلاش جالبی برای تقلید از هزار و یک شب برای مقاصد مذهبی به نظر می‌رسید. درکل کتاب برای کسی که به بودا و یا بودا از دریچه مسلمانان در زمان قدیم علاقه داشته باشد قاعداتا جالب توجه است.

[Zahra Dashti · Rating 4 out of 5]

کتاب بلوهر و بوذاسف، داستان زندگی بودا (بوذاسف) از قبل از تولدش، یعنی با تاریخچه مختصری از زندگی و حکومت پدرش قبل از تولد او آغاز می شه، بخشی به دوران کودکی و جوانی بودا می پردازه اما عمده کتاب به مکالمات بلوهر (که نوعی مرشد و راهنمای بوذاسف به طریق حق و دل بریدن از دنیا بوده) و بوذاسف می پردازه. این مکالمات که غالبا به شکل پرسش و پاسخ هستند، پر از حکایات تمثیلی هستند که بلوهر، در پاسخ سوالات بوذاسف، برای درک بیشتر و رسوندن عمق مطلب می زنه. حکایاتی که جالب و خواندنی هستند و بعضی شون اونقدر مشهور هستند که حتما اونها رو شنیدید. داستان، در انتها به سفر بوذاسف و بیداری و اشراق در زیر درخت ختم می شه و بعد از اون خیلی سریع و مختصر، مابقی ماجرای زندگی بودا، پس از بیداری از جمع کردن پیروان تا مرگش رو مطرح می کنه و خاتمه پیدا می کنه. سراسر کتاب، دعوت به زهد و دل بریدن از دنیا و کوشش در عبادت برای سفر آخرت هست. این ترجمه که من خوندم کمی لحن سنگین و قدیمی داشت که متناسب هم با متن بود.
در مجموع کتاب دل نشین و خواندنی و صد البته کم حجمی هست که کشش حکایاتش، باعث می شه خوانشش به راحتی پیش بره.