Nooit gebouwd Nederland

by Cees Nooteboom

Dutch

112 pages, Hardcover

Published January 1, 1983

About the author

Cees Nooteboom (born Cornelis Johannes Jacobus Maria Nooteboom) was a Dutch author. He has won the Prijs der Nederlandse Letteren, the P.C. Hooft Award, the Pegasus Prize, the Ferdinand Bordewijk Prijs for Rituelen, the Austrian State Prize for European Literature and the Constantijn Huygens Prize, and has frequently been mentioned as a candidate for the Nobel Prize in literature.

His works include Rituelen (Rituals, 1980); Een lied van schijn en wezen (A Song of Truth and Semblance, 1981); Berlijnse notities (Berlin Notes, 1990); Het volgende verhaal (The Following Story, 1991); Allerzielen (All Souls' Day, 1998) and Paradijs verloren (Paradise Lost, 2004). (Het volgende verhaal won him the Aristeion Prize in 1993.) In 2005 he published "De slapende goden | Sueños y otras mentiras", with lithographs by Jürgen Partenheimer.

Reviews

[Noam · Rating 4 out of 5]

Een gebouw staat er. Je kunt er niet omheen, je kunt er wel in. Je kunt erin verdwalen, schuilen of thuis voelen. Een gebouw kan ook alleen op papier bestaan. Ook een architect kan een architect zijn nog vóór dat een gebouw van hem of haar gebouwd is.

Een poëtisch essay van Cees Nooteboom over de Nederlandse architectuur van 1850 tot 2000 aan de hand van gebouwen die wel zijn ontworpen maar nooit zijn gebouwd. Wat zeggen ze over onszelf? Hoe zou het zijn als ze er wel gebouwd waren? En wat is eigenlijk de rol van de architect? En de stad?

Naast het essay zelf zijn er in dit boek maar liefst 40 tekeningen en ontwerpen van nooit gebouwde gebouwen (Luchtkastelen?) mét korte introductieteksten. Vooral deze ontwerpen spraken me aan. Je kunt er uren naar kijken en (weg-)dromen, steeds opnieuw.

Een boek als uitnodiging om met verbeelding naar de werkelijkheid te kijken. Een lofzang voor durf en creativiteit en een requiem voor gemiste kansen. Een boek om haast dagelijks en eindeloos te ‘herlezen’. Een onvermijdelijk doen-alsof-spel.

En dan nog dit

Het boek opent met een visionair ontwerp voor een brug over het IJ van architect Jan Galman uit 1857, een brug van sierlijke grachtenpandenachtige huizen die de Amsterdammers uitnodigt naar het noorden over te steken. Deze brug zou de sinds 1846 bestaande veerpontverbinding vervangen.



Ontwerp van Jan Galman voor een brug over het IJ, 1857, via Wikimedia Commons

Op dezelfde plek werd 30 jaar later station Amsterdam Centraal gebouwd, een gebouw dat niet haaks (zoals de brug van Galman) maar parallel loopt aan het IJ, waardoor de stad met de rug naar het water en het noorden kwam te staan. De veerpontverbinding is er nog steeds...

In 1926 heeft architect Mart Stam een futuristisch ontwerp gemaakt voor een Rokin-bebouwing.

‘Een vlug vervoer door de hele stad maakt hij mogelijk door boven de kantoren een ‘hoogbaan’, hangend aan kabels en aangedreven door een propeller te construeren.’ p. 73

Project M. Stam, bebouwing Rokin ter hoogte van de kruising van het spui, 1926, via de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL)

Het kan haast geen toeval zijn dat ik tijdens het lezen van dit boek in ‘Het Parool’ las dat de gemeente Amsterdam een kabelbaan over het IJ wil, een plan dat alles in zich heeft om een toeristische trekpleister te worden. Een inspirerend plan dat tot de verbeelding spreekt, een waardige opvolger van de plannen van Galman en Stam. Zal deze kabelbaan wel worden gerealiseerd of zullen we in de toekomst ook over dit plan kunnen lezen in de volgende editie van dit boek? De tijd zal het leren…



De geplande kabelbaan over het IJ, Amsterdam, via De Orkaan

Citaten

'...architect Hermann Finsterlin zei het misschien nog duidelijker. Hij wilde Gods schepping voortzetten waar deze op de zevende dag was opgehouden. Hij probeerde in zijn ontwerpen een continuïteit te bereiken tussen landschap. tuin, huis en meubelen. Rudolf Steiner verdiepte zich in de morele werking van de architectuur en dus speciaal in de vormen ervan. Hij streefde naar een door de natuur geïnspireerde architectuur die een organische totaliteit zou voorstellen. Voor al deze architecten was het vanzelfsprekend dat de zich aan de natuur aansluitende architectuur door deze nieuw te vormen spiritualiteit verrijkt zou worden. En nogmaals komt het goddelijke om de hoek kijken als de zin 'kathedralen van de toekomst’ valt.' p.27

'De schitterendste utopieën [...] zijn niet uitgevoerd. Er is niet gebouwd voor toekomstige vrije mensen, er is geconstrueerd voor verlengstukken van de industrie, of op zijn best voor een genotzuchtige, consumptieve schare. De menigte moest worden georganiseerd in gebouwen, en de gebouwen in steden.' p.37

'In weinig landen kan het: volstrekt nieuwe steden bouwen, maar waar elke architect deze eeuw van gedroomd had bestond in de nieuwe polders als mogelijkheid. Almere en Lelystad moesten nog gebouwd worden, maar de brandende geest is niet vaardig geworden over degenen die het mochten doen. Kinderachtige nabootsingen, regressief terugbouwen naar een nooit bestaand hebbend Amsterdam in Almere, en in Lelystad een lege opeenstapeling die dan ook nog eens als door een muur - via de hartaanvalmethode doorsneden wordt door een dubbele verkeersweg. Op zulke kernmomenten worden mensen slachtoffers van vredesmisdadigers: met de beste bedoeling en een enorm gebrek aan visie en gloed wordt er een 'leefgebied’ uit de drooggemalen zeebodem gestampt.' p.40

'De cirkel, de lange rondgang vanaf Galmans brug over het IJ tot MVRDV, is afgelegd. Die brug heeft nooit bestaan, iemand had er nee tegen gezegd, en daarmee heeft iemand die wij ook hadden kunnen zijn iemand die op een lentemorgen over die brug liep - ook nooit bestaan. Iemand die we niet kennen had in 1895, in 1947, in 2004 verliefd kunnen worden op een ander die ook over het nevelige water stond te staren, Misschien kan alleen een flaneur zulke nutteloze gedachten hebben. En toch, het was een echte tekening, die brug had er kunnen liggen. Bouwers, zei André Glucksmann, let op de vernietigers. Een niet gebouwd gebouw is een vernietigd gebouw voor het gebouwd is. In datgene wat niet gebouwd wordt, zal ook iets van onszelf niet bestaan.' p.41

[Nooit gebouwde gebouwen] 'zouden ons veranderd hebben, alleen al door er te zijn. Lelijk of mooi, ze zouden het decor van ons leven geworden zijn, en daarmee een beetje onszelf. Daarom is wat hier in dit boek staat ook een portret van onszelf. In het niet gebouwde zien we onszelf zoals we niet geworden zijn. Iets van ons wat nooit bestaan heeft, gaat met de laatste bladzij dicht.' p.42

De IJbaan, via ijbaan.nl

[Ruben · Rating 5 out of 5]

Zo gaaf om te zien hoe niet meer weg te denken iconen in de Nederlandse architectuur er ook uit hadden kunnen zien. Denk aan de Beurs van Berlage, het Vredespaleis in Den Haag of het concertgebouw op het Museumplein

[Jonathan Van der horst · Rating 4 out of 5]

Nooit gebouwd Nederland is dus weer een vintage Nooteboom. Belezen, erudiet, dromerig, speels, maar in de kern toch vooral mystiek. Wie voor die mystiek allergisch is weet dat waarschijnlijk allang. Zij hebben immers al meer dan 70 jaar de tijd gehad om een boek van Nooteboom open te trekken en er het hunne van te vinden. Maar wie zich nog een keer mee wil laten slepen door de spinsels van de beste Nederlandse schrijver van de vorige eeuw, heeft met dit boek toch weer een kleinood in handen.

https://www.tzum.info/2025/01/recensi...

[Pim Veldhuisen · Rating 3 out of 5]

Het boek bestaat uit twee losse delen; eerst een tekst geschreven door Nooteboom, daarna een verzameling illustraties met bijschrift. De tekst is erg romantisch, de illustraties zijn vaak losse schetsen zonder al teveel context. Daarmee schetst het boek sfeervol de contouren van een wereld die had kunnen zijn, maar biedt weinig inzicht in de concrete afwegingen die speelden bij historische bouwprojecten en de reële alternatieven die we hadden kunnen zien. Niet wat ik ervan gehoopt had, maar het lijkt erop dat ik op zoek was naar iets wat dit boek helemaal niet wil zijn.

[Dylan · Rating 4 out of 5]

Een literaire/haast poëtische beschouwing van de moderne Nederlandse architectuurgeschiedenis - over wat had kunnen zijn, en dan niet alleen gebouwen.