روباه و انگور

by Guilherme Figueiredo, محمود فروغی (ترجمه)

نمایش‌نامه‌ی «روباه و انگور»؛ ترجمه: «محمود فروغی»؛ چاپ نخست انتشارات «بنگاه نشر و ترجمه‌ی کتاب» در سال 1345خورشیدی

Hardcover

First published January 1, 1966

Reviews

[Nazanin · Rating 4 out of 5]

یه نمایشنامه قوی ولی نسبتا محجور مونده و ناشناس درباب آزادی.

[乂]

روباه و انگور؛ ازوپ (کمدی یونانی در سه پرده) / گیلرمه فیگیریدو / تهران: قطره، چاپِ اول 1393
نمایش‌نامه‌ی برزیلی - قرن 20م.

مقدمه‌ی مترجم
«مهران سپهران» در ابتدای این کتاب، درباره‌ی شخصیتِ "ایزوپ" مقدمه‌ای شش‌صفحه‌ای نوشته است. البته بدون حتا یک ارجاع برای اشاراتِ تاریخیِ آن. این خطایی است که در مقدمه‌ی هشت صفحه‌ای «محمود فروغی» مترجمِ دیگرِ این اثر نیز وجود دارد. مقدمه‌ای که در سال 1345خورشیدی نوشته شده است. پیوستِ «مجتبی مینوی» بر چاپِ قدیمی این اثر را نیز به این نکته اضافه کنید.
و با توجه به مقدمه‌ی‌ «سپهران»، مشخص است بعد از گذشت حدودِ پنجاه سال از چاپِ فارسیِ این اثر، هنوز سطحِ نیاز به مستندسازیِ نوشتار، نزدِ برخی از ما دچارِ تحول و تکاملِ قابلِ استنادی نشده است. به‌جز نامِ شخصیت‌های این نمایش‌نامه که دوباره به آن‌ها بازگردانده شده است.
«سپهران»، در مقدمه‌ی خود سعی کرده از چهره‌ی «ایزوپ» تا حدِ امکان راز-زدایی کند. رازهایی مانند این‌که او احتمالاً چه‌کسی بوده و در کدام زمانه و جغرافیا می‌زیسته است. اما تمرکزِ اصلیِ این نمایش‌نامه درباره‌ی «ایزوپ» نیست، بلکه توجه آن بر نقدِ صریحِ برخی از مفاهیمِ اساسی و همه-زمانی است. مفاهیمی که برآمده از سطحِ درکِ فردی و ارتباطات اجتماعی ما انسان‌ها است. درکِ فردی و ارتباطاتِ اجتماعی‌ای که در شکل‌گیری سرنوشت‌های انسانی نقشی تعیین‌کننده دارند و فهم ما از آن‌ها در چگونگیِ مدیریتِ روزمره‌های‌مان بسیار مؤثر است. نظرِ من این‌است که بهتر بود این مقدمه با شیوه‌نامه‌ای علمی‌تر نوشته شده و به‌عنوان ضمیمه به انتهای کتاب پیوست می‌شد.

به‌لحاظ سانسورِ رسمی و خودسانسوری‌های مرسوم در میانِ ما ایرانی‌ها، سویه‌هایِ «اروتیکِ» این نمایش‌نامه در ترجمه‌ی «فروغی»، کم‌تر آسیب دیده است.


برده‌ای که نارس شد!
-آهای ایزوپ! آیا تو داشته‌ای داری که هرگز آن‌را گم نکرده باشی؟
[بله، آزادی.]
-اما تو که برده هستی.
[بله، و ارباب‌های بسیاری می‌شناسم که در حصارِ تنعم‌شان، از ما «برده»ها نیز برده‌تر هستند.]
-بر فرض که چنین باشد، دانستن این چه کمکی به تو می‌کند؟
[به ارتقای فلسفه‌ی زندگیِ من کمکِ بسیاری کرده است.]

با این مقدمه‌ی خود-انگاشته، کنکاشی متن‌پیما در برخی از سویه‌های محتوایی این نمایش‌نامه، خواهم داشت.

چرا «ایزوپ» خوشه‌ی انگور را فقط آزادانه خواست و تاوانش را با مرگِ خود پرداخت؟

روباه / ایزوپ
روباهی گرسنه، خوشه‌ای انگور دید. خوشه‌ای رسیده و شیرین که البته از دسترس او دور بود. روباه، راهِ خود را ادامه داد و رفت. رفت و نگفت: آن‌را نخوردم چون دستم به آن نمی‌رسید؛ بل‌که گفت: «نخوردم چون آن خوشه نرسیده و کال بود.»

اما «ایزوپ»، با آن‌که هوشی به فراستِ روباه داشت. و برده‌ای بود که از ظلمِ روزگار کژی‌های فراوان دیده بود، حتا آن‌زمان‌که خوشه‌های شیرین و رسیده‌ی درختِ زندگی، یکی‌یکی در دسترس‌اش قرار گرفتند نگفت: «می‌خورم به تاوانِ آن انتقام‌ها که باید...» بلکه گفت: «من آزادی‌ام را با بردگی این خوشه‌ها تاخت نمی‌زنم؛ اصلاً من همان خوشه‌ی انگورم که برای دست‌اندزیِ عقده‌های معنوی یا فلسفه‌های زراندودِ روزگار هنوز نرسیده و کال است.»

در این نمایش‌نامه، دوقطبیِ «شوهر/فیلسوف»بودن، نخستین چالشِ شکل‌گرفته در شاخه‌های درختِ انگوری است که لابه‌لای موهای افشان‌شده میان دو زن خود را نمایان می‌کند. دوقطبی‌ای میانِ «کلیا» (زن ارباب) و «مِلی» (کنیز آن‌ها). یکی «همسر/معشوقه»‌ی فلسفه‌های زرنگارِ یک فیلسوف، و دیگری در آرزوی ارتقا به معشوقه‌بودن در بردگیِ او.

مِلی: شانه کردنِ موهایت چه‌قدر خوب است. بی‌نظیرند. آیا گزنوفان بر [خوشه‌ی] چنین موهایی آن‌گونه که شایسته است بوسه می‌زند؟
کلیا: نه! او برای تثبیتِ مالکیت خود استدلال‌های محکم‌تری دارد.
مِلی: بله، مانند این استدلال که: «هرکسی به اندازه‌ی لیاقتی که آزادی‌اش به او اعطا کرده مُحق و سزاوار است.» [17]
کلیا: و خدا را شکر که دموکراسی یونان حداقل این مزیت را داشته که به فقرا نیز اجازه‌ی برگزیدنِ دشمنانِ خود را بدهد.
مِلی: و البته امکان این‌را هم داده که نزد شوهرانِ فیلسوف‌مان زیبا حاضر شویم!
کلیا: شوهران‌ِ«مان»؟!
مِلی: منظورم شوهرِ«تان» بود بانو!
کلیا: هووم هوم... (زمزمه‌کنان) و یا نزدِ فرمانده‌ی نگهبانان! [18]

«کلیا»، همسر «گزنوفان»، معتقد است: فیلسوف‌ها کسانی هستند که فقط حقیقت را پیچیده‌تر می‌کنند. مردان نیز به‌خاطر عشق نیست که برای زنان‌شان هدیه می‌خرند بلکه به‌خاطر تظاهر و عذابِ وجدان‌شان ‌است. [17]
گرچه در ادامه‌ی نمایش‌نامه، به‌خاطر همین «عذابِ وجدان» است که خوشه‌ی دل‌خواهی نیز از دسترس او دور خواهد ماند. [65]
با این وصف، پس طبیعی است وقتی همسرِ «کلیا» هدیه‌ای به او پیش‌کش کند، وی در ‌ظاهر خوش‌حال نشان دهد اما در دل حس و برآوردِ دیگری داشته باشد. اما این‌بار واکنشِ بیرونیِ او نیز آمیخته‌ای از ترس و تمسخر است:

گزنوفان: عجیب‌ترین هدیه‌ای را که می‌توانستم برایت آورده‌ام.
کلیا: بزارش روی میز.
گزنوفان: نمی‌توانم، خیلی بزرگ است. (دست‌ها را برهم می‌کوبد و «ایزوپ» وارد می‌شود)
کلیا: این!؟... این یک برده است؟
گزنوفان: بله، گژآفریدترین برده در تمام یونان!
کلیا: چه‌قدر کریه و وحشتناک است! به‌نظرم این بدترین توهینی است که می‌توانستی نسبت به من روا داری! اصلاً چه‌طور توانستی بابت آن پولی بدهی؟
گزنوفان: نداده‌ام! برده‌فروشی که از او یک برده‌ی حبشیِ تنومند و سالم خریدم، این‌را هم مجانی به من بخشید. [19]

و این‌گونه دو قطبیِ «عقلِ فعال/شلاقِ سیال»، با ورود این دو برده، خلق می‌شوند؛ «ایزوپ» و «حبشی».

ایزوپ: از زشتی صورتِ من معذب نشوید؛ ما آدم‌ها به زشتی‌ها همان‌طور عادت می‌کنیم که به زیبایی همسرِ دوست‌داشتنی‌مان. [20]
گزنوفان: (خطاب به کلیا) می‌بینی؟ به‌نظر می‌رسد که او نیز فیلسوف است!
ایزوپ: خواهش می‌کنم روی من اسم نگذار. من به دیدن واکنش کسانی که یک‌دفعه از دیدن من به وحشت می‌افتند عادت دارم. اما بیا به کلمات احترام بگذاریم. [21]
کلیا: چه با مزه!
ایزوپ: بله، با مزه‌ام اما نمی‌توانید تصور کنید وقتی‌که دیگران را می‌خندانم چه‌قدر جدی هستم. [22]
گزنوفان: عجب! (خطاب به کنیزش) پشت در یک حبشی تنومند نیز ایستاده، او نیز برده‌ی من است و خیلی هم خوب شلاق می‌زند؛ صدایش کن بیاید. [23]

اما «ایزوپ»، تحمل هیچ تنبیهی را ندارد. از پول‌دار شدن خوشش نمی‌آید. و از عقوبتی که ممکن است به‌خاطر طمع‌ورزیدن به اموال دیگران نسیبش بشود نیز روی‌گردان است. [23] عقوبتی که اما سرانجام دچارش می‌شود. [103] مرگی که آزادانه به آن تن می‌دهد. چرا؟ شاید به این دلیل که گرچه می‌خواهد آزاد باشد اما فرار نمی‌کند، و فقط «سعی می‌کند کاری کند تا آزاد باشد». [24]
او از تنبیه بدنی نیز می‌ترسد زیرا موجب تحقیر روحش می‌شود. با این‌حال این ترس باعث نمی‌شود که دنباله‌روِ کوته‌بینی‌های دیگران باشد. اگر هم بارِ سنگین‌تر نان را برمی‌دارد به‌خاطر این‌است که در چرخه‌ی مکرر نیازهای دیگران زودتر سبک‌بال شود تا برای اندیشیدن و کشف رمزِ گنج‌هایی که شاید سند آزادی او را امضاء کنند، آسودگی زودتر و بیش‌تری بیابد. [25]

گزنوفان: هیچ سعادتی زشتی تو را علاج نمی‌کند. گنج به چه دردت می‌خورد؟ آزادی برای چه؟
کلیا: گزنوفان!؟ این چه حرفی...
ایزوپ: نه خانم! لازم نیست طرفِ من را بگیرید زیرا ممکن است سوءاستفاده کنم. وانگهی، من به چنین وعده‌ها و گنج‌هایی نیز واقعاً نیاز ندارم، گنجِ واقعیِ من حکایت‌هایی است که اندوخته‌ام. بالاخره در آن‌ها و با آن‌ها راهی به آزادی خواهم یافت. شاید هم زیباتر شوم! آری، فرار نیز نخواهم کرد زیرا برده‌ای که بزرگ‌ترین دارایی‌اش راست‌گویی است، اگر گوژپشت هم نباشد در این دنیا که من می‌بینم به هرجا هم که فرار کند خیلی زود شناسایی و به دام خواهد افتاد. [26]

و خوشه‌ها‌ی انگور، کماکان دور از دسترس «روباه» است. او بی‌اعتماد و غمگین اما هم‌چنان امیدوار است. امیدوار به حقیقت. ولی کدام حقیقت؟ آیا حقیقتِ این پرسش که حد و اندازه‌ی آزادیِ دل‌خواه او چه‌قدر و کدام است؟ شاید.

گزنوفان: (به ایزوپ) نه... تو هنوز به حد و اندازه‌ی آزاد زیستن نرسیده‌ای. تصاحبِ هر موهبتی قاعده‌ای دارد. بگو ببینم! ثروت و قدرت و خوش‌اقبالی‌ات کو؟ کجا است؟ نمی‌بینم! [27]

اما مگر آن «آزادیِ دل‌خواه» برای «ایزوپ» چه ارمغانی خواهد داشت؟ آیا صرفاً کسبِ لذت بیش‌تر؟ یا لذتی که ناشی از تلاش برای فهمیدنِ بیش‌تر باشد؟

ایزوپ: خیلی وقت‌ها آدم‌ها صرفاً برای لذت به هم ظلم می‌کنند. آن‌ها حتا یک‌دیگر را می‌کشند تا سعادت‌مندتر شوند. آری، آن‌ها گوشت مرده نمی‌خورند و خاکش می‌کنند اما زیاد حرف می‌زنند و خیلی کم حرف هم را می‌فهمند.
اما به رفتارِ حیواناتِ دیگر توجه کنید: گاهی فقط با یک صدا، همه‌ی معنا را می‌رسانند: «عشق»، «گرسنگی»، «دشمن» و «زخم». و چه‌قدر یک ندا باید پرمحتوا باشد که چنین معانی‌ای را در یک چهچهه، یک پارس یا نعره منتقل کند؟ شاید بخشی از تصاحبِ آزادی یعنی همین! [28] «زبان» شیرین [40] و «زبان» تلخ. [42]
اگر آزادی، ارزشی قاعده‌مند و همگانی است پس چرا پنهانش می‌کنید؟ چرا برایش این‌همه رمز و راز برپا کرده‌اید؟ [28] نه! وقتی عذابِ وجدان داری، ��زادی نیز ممکن نیست.
کلیا: چه‌قدر تو ساده‌لوح هستی!
ایزوپ: ساده‌لوح کسی است که فکر می‌کند دائم کلیدِ آزادی‌اش باید در قفلی ثابت از لذائذِ تکرارشونده بچرخد. [29]

[بله، «روباه/ایزوپِ نمایش‌نامه‌ی گیلرمه» شاید چنین سخنانی یا این‌گونه نگفته باشد؛ اما فراموش نکنید که من در حالِ نوشتنِ برداشت‌های خود هستم!]
او می‌گوید:

یک روز، ر��باهی گرسنه چشمش به یک خوشه‌ی انگور افتاد، خواست که آن‌را بخورد، اما خوشه خیلی دور بود و دستش نمی‌رسید. ناامید مکثی کرد اما امیدوار گفت: «هنوز کال است، نرسیده.» و رفت. [30]

و «ایزوپ» می‌گوید: آری، من امتناع می‌کنم اما ساده‌لوح نیستم.

یک روز، روباهی گرسنه به خوشه‌ی‌ رسیده و شیرین یک درخت انگور که در دسترس او بود نگریست. روباه، بعد از مکثی کوتاه بی‌توجه گذشت و رد شد.
گفتند: احمق نباش. پس چرا امتناع کردی؟ [63]
گفت: درست است که این‌بار دستان من به آن خوشه می‌رسید اما به این دست‌ها خوب نگاه کنید! پر از زخم بردگی است، ولی بدانید که این دست‌های زخمی، دیر زمانی است که حساسیت‌شان را به بردگی امیالم نیز از دست داده‌اند. [64] و به‌جایش در درون من حسی رشد کرده است که واهمه‌ی هیچ زخمی بر آن چیره نخواهد شد.
پرسیدند: کدام حس؟
گفت: عذاب وجدانم. [65] و البته که این بهتر است تا بخواهم «آبِ دریا را سر بکشم». [72]

و حتا نزد ارباب‌ها نیز ثروت و قدرت، رو به سوی اصالت دارد. اما کدام اصالت؟ آیا منظور همان اصالتی است که آن‌ها سعی می‌کنند با نشان‌دادن ثروت‌شان آن‌را نیز مقهورِ وصال و جمالِ خود کنند؟ همان اصالت‌های قلابی‌ای که باعث می‌شود فقط در ظاهر نشان دهند به‌همه‌ی شادی‌ها، ترس‌ها و رنج‌ها بی‌اعتنا هستند اما در هر کاشانه‌ای که بنگری آن‌ها نیز بزم‌نشینِ سفره‌ی واهمه‌های بی‌نام و نشان‌اند؟ بزم‌نشینِ «جنگاورانِ» اصیلی که برخی «آگنوس‌توس» نام دارند و لابه‌لای شورِ ناگهانی مردان ثروتمندی که برخی «گزنوفان» نام دارند، به قدرت‌سالارانی ماغ‌کش تبدیل شده‌ و می‌شوند؟
آری: «هووم، هوم... از آدمی که هیچ نمی‌خواهد». «هووم، هوم... از آدمی که نه بدحال است و نه افسرده». «هووم، هوم... از آدمی که جوان است و زیبا». [31]

ایزوپ: به‌نظرم او نیز عاشقی اختیار از کف‌داده است که در فراغی عقل‌سوز گرفتار آمده و چنین ماغ می‌کشد. [32]
گزنوفان: نه، مزخرف نگو! این بی‌اعتنایی از اصالت او است. او یک فرمانده‌ی نظامی است. و مگر نه این‌که کدبانوی عالی را می‌توان خرید، مانند خیاطِ خوب و آشپرِ درجه‌یک. در این دنیا کافی است عاشقانه شعر بگویی و صدای سکه‌هایت را به گوشِ زن‌ها برسانی. این‌طور نیست دوستِ من؟
آگنوس‌توس: هووم، هوم.
ایزوپ: آدم‌های زر-خرید دو دسته‌اند، آن‌ها که ما را رنج می‌دهند و آن‌ها که به‌خاطر ما رنج می‌برند. [33] و من آدم زیاده‌خواهی نیستم. فقط آزادی می‌خواهم. عشقِ بدون آزادی نیز به کارم نمی‌آید. هر قدر که آزادیِ بدونِ عشق نیز دشوار بنماید. [34]
نه! من جاودانگی نیز نمی‌خواهم، آزادی می‌خواهم. [62] مجازات تعیین‌شده برای آدم‌های آزاد را هم می‌پذیرم. [100]
می‌خواهم به‌طرف نور بروم و با چشم‌هایی آزاد ببینم. به ثروتِ پول‌دارترین‌ها بخندم، به تکبری که استخوان‌های پوسیده را حفظ می‌کند و به کسانی که به کژآفریدی من می‌خندند: بخندم. و دعا کنم که خرد و اندیشه‌شان به آن‌ها نیز فقط آزادی اعطا کند، آزادی‌ای که تکامل‌بخشِ زیبایی و خوشبختی‌های‌شان باشد. [86] و اگر تمایل نداشتند نیز تا قیامت برای سر کشیدن آبِ دریای آرزومندی‌شان بر سر تمام دارایی‌های کم‌ارزش‌شان شرط‌بندی کنند. [98] چرا؟ چون هر دروغی را باور می‌کنند اما به‌ندرت حقیقتی ساده‌تر از آن دروغ‌ها را باور می‌کنند. [100]

روباهی، خوشه‌ای انگور می‌بینید که دور از دسترس او است؛ مکثی می‌کند و می‌گوید «نه! هنوز نرسیده و کال است.» اما بسیاری از ما همان خوشه‌ی رسیده‌ی انگور هستیم که همواره خود را در دسترسِ هر حرص و طمعی قرار داده‌ایم؛ و چه‌بسا هنوز خیلی مانده تا از «آن بردگی‌ها به این نارسی‌ها» برسیم!
[...]
شیوه‌ی شخصیت‌پردازی و صحنه‌سازی در نمایش‌نامه‌ی «روباه و انگور»، به‌گونه‌ای است که برای منطبق بودنِ اجزای اصلیِ آن با واقعیت‌های ممکن در زندگیِ عادی، از حساسیتِ کم‌تری برخوردار است. و بیش‌تر در خدمتِ بیان ذهنیت‌هایِ ایده‌آلِ خالق آن است. و این می‌تواند موجب فراتر نرفتن ایده‌های مطرح‌شده در آن از چارچوب‌هایی ذهنی شود. مثلاً شخصیتِ محوری این نمایش‌نامه، «ایزوپ»، یک برده‌ی بسیار کژآفرید (ناقص‌الخلقه) است. آن‌طور که خود نیز اشاره می‌کند زندگی او پر از تحملِ ظلم و محرومیت‌های متعدد بوده است اما این محرومیت -به دلایلی نامعلوم و تقریباً ناممکن- مانع رشد فکری و حساسیت‌های اخلاقیِ غیرِ وابسته‌ی او نمی‌شود. حتا او را در قامتِ یک فردِ بسیار هوش‌مند، خردمند و بی‌نیاز از طمع بر نیازهای روزمره رشد می‌دهد. شاید چنین تمهیداتِ دور از واقعیتی را نویسنده برای تقویتِ اهدافِ مفهومیِ خود به‌کار گرفته باشد، اما به شعاری‌شدن آن نیز راه داده است. و این تمهیدات هرچه ناممکن و خیالی‌تر باشند، سطحِ اثرگذاری متن بر ذهنیتِ قابلِ انتقال به عملِ مخاطبان نیز شعاری و گذراتر خواهد شد.
درکل، مفاهیم مطرح‌شده در این نمایش‌نامه، توان تعلقِ خاطرِ همراه با قدری ژرف«اندیشی» را برای مخاطبِ خود فراهم می‌آورد.


نمایش‌نامه‌ی «روباه و انگور» را «محمود فروغی» (سفیر سابق ایران در برزیل) نیز ترجمه کرده که نخستین چاپ آن توسط انتشارات «بنگاه نشر و ترجمه‌ی کتاب» در سال 1345خورشیدی نشر شده است. جالب است که «فروغی» بخشی از انگیزه‌ی انجام این ترجمه را تمرینی برای آموختن زبانِ پرتقالی دانسته است. و اقدام به انتشار آن‌را متأثر از سفر "اعلیحضرت همایون شاهنشاه" به برزیل اعلام می‌کند. سفری که لابد پا قدمِ آن چنان اختیار دهنده بوده که پای «فخری» و «نرگس» و «جوهرالحکما» و «لقمان» و «بهرام» را نیز توسط مترجم و ویراستاران ایرانی به متن نمایش‌نامه‌نویسِ برزیلی باز کرده است. البته «مجتبی مینوی» در پیوستی تاریخ‌کاوانه فقط برای "لقمان/Esopo" توجیهاتی فراهم کرده است.

[Maryampey · Rating 5 out of 5]

روباه و انگور. ترجمه محمود فروغی. نشر علمی فرهنگی. 8 هزار تومان. 56 صفحه
اگر کسی بخواد برای اولین بار یه نمایشنامه بخونه بهش هملت یا ادیپ را معرفی نمی کنم چون تبدیل میشه به آخرین نمایشنامه اش بلکه بهش این نمایش کم حجم فوق العاده رو معرفی می کنم تا کیفور بشه.
نمایشنامه برای ما یارانی ها هم احتمالا عزیزتره چون لقمان حکیم خودمون توش حضور داره. مقدمه ی کتاب هم خیلی خوب از تاریخچه ی لقمان برای ما اندکی حرف زده که بسیار مفیده.
"ای گرگ بره خور می دانی حیواناتی هستند به اسم بشر که آن ها هم یکدیگر را می کشند و گوشت کشته ی خود را هم نمی خورند. آن ها را در زیرزمین با خاک می پوشانند تا طعمه ی گرگ ها شوند. به منظور تهیه ی غذا کشت و کشتار نمی کنند بلکه از کشتن لذت می برند؟"
"آزادی عمل محرمانه ای نیست همه باید بدانند که شخص آزاد است."
"با آزادی بدون عشق چه می توانی بکنی؟
با عشق بدون آزادی چه می توانی بکنی؟"

[Reyhaneh · Rating 4 out of 5]

شخصیت اصلی یک غلام زشت و باهوش به نام لقمان (همون لقمان نام آشنا برای ما ایرانی‌ها) که با صحبت‌ها و ذکاوتش هم افراد داخل نمایشنامه و هم ما رو مجذوب می‌کنه. هدفش آزادیه. چه هدفی بالاتر از این؟
مسیر داستان به طوری پیش می‌ره که نشون بده آیا این غلام واقعا آزادی رو می‌خواد و حاضره بهاش رو بپردازه یا نه!

از خوندنش واقعا لذت بردم. یک نمایشنامه کوتاه و دوست‌داشتنی بود.


✴به کسایی که اولِ راهِ نمایشنامه‌خوانی هستن، این کتاب رو پیشنهاد می‌کنم. کوتاه و شیرین و جذابه، اصلا هم سخت‌خوان نیست.

[César Augusto · Rating 3 out of 5]

Muy concisa y compacta. No es la octava maravilla del mundo pero si se lee y tiene los lineamientos de los personajes bien claros. Hace que la transición en la “inseguridad” del personaje se vea sumamente turbada. El lenguaje que manera es puramente clásico, para honrar el tiempo donde se plantea el desarrollo de la obra.

[Abtin lankarani · Rating 5 out of 5]

نمايشنامه اي زيبا و پر مغز!
لبخند شيريني كه تا آخرين صفحات اين كتاب مرا همراهي مي كرد،ناگهان تلخ شد ولي همچنان از جنس لبخند بود.

فكر مي كنم ارزش دوبار خواندن را دارد.