What do you think?
Rate this book
Der Freiheit Wimpel weht am Mast: Selbstzeugnisse eines westfälischen Juden zwischen Assimilation und Emigration
"Der Freiheit Wimpel weht am Mast" – diese Verszeile hat Willy Katzenstein (1874–1951) Ende Mai 1939 während der Überfahrt ins englische Exil geschrieben. "Freiheit" war im Leben des Bielefelder Rechtsanwalts, Lokalpolitikers und vielbeschäftigten Funktionärs jüdischer Organisationen ein zentraler Begriff. Das gilt sowohl für seine Einstellung zum Judentum als auch für seine liberaldemokratischen Positionen in sozialen und wirtschaftlichen Fragen. Sein Verständnis von Freiheit hat er in mehreren Selbstzeugnissen zum Ausdruck gebracht. Die in der Emigration in London geschriebene Autobiographie wie auch sein Tagebuch aus dem Ersten Weltkrieg sind eindrucksvolle Texte zur jüdischen Geschichte Westfalens. Sie erlauben tiefe Einblicke in die Gedankenwelt eines assimilierten Juden, der über sich selbst und die Lage der jüdischen Bevölkerung reflektiert.
Als Repräsentant der westfälischen Synagogen-Gemeinden war Katzenstein 1933 an der Gründung der Reichsvertretung der deutschen Juden beteiligt. Seine engen Beziehungen zu jüdischen Organisationen in Berlin waren die Voraussetzung dafür, dass er Einrichtungen zur Selbsthilfe geschaffen und die Auswanderung vieler Jüdinnen und Juden ermöglicht hat.
Im Kriegstagebuch berichtet er detailliert über seinen Dienst von September 1914 bis November 1918 an verschiedenen Orten im besetzten Belgien. Als national orientierter Jude rechtfertigt er die deutsche Kriegspolitik und das Besatzungsregime. In dieser Zeit blendet er seine Zugehörigkeit zur jüdischen Glaubensgemeinschaft nahezu völlig aus.
Als Repräsentant der westfälischen Synagogen-Gemeinden war Katzenstein 1933 an der Gründung der Reichsvertretung der deutschen Juden beteiligt. Seine engen Beziehungen zu jüdischen Organisationen in Berlin waren die Voraussetzung dafür, dass er Einrichtungen zur Selbsthilfe geschaffen und die Auswanderung vieler Jüdinnen und Juden ermöglicht hat.
Im Kriegstagebuch berichtet er detailliert über seinen Dienst von September 1914 bis November 1918 an verschiedenen Orten im besetzten Belgien. Als national orientierter Jude rechtfertigt er die deutsche Kriegspolitik und das Besatzungsregime. In dieser Zeit blendet er seine Zugehörigkeit zur jüdischen Glaubensgemeinschaft nahezu völlig aus.
679 pages, Hardcover
Published May 6, 2024
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 of 1 review
June 25, 2024
Recensie - Volkskunde (2024) 125/2
Dit boek is op een vreemde manier tot ons gekomen. Susan Hamlyn, kleindochter van Willy Katzenstein, vond bij het opruimen van de kasten van haar oude moeder onvermoed oude manuscripten van haar grootvader en redde ze zo van de papiercontainer. En dat mag een geluk heten, want op die manier kunnen we kennisnemen van een toch wel merkwaardige geschiedenis. Hamlyn zorgde er immers voor dat de tekst uiteindelijk bij de Duitse historicus Johannes Altenberend terchtkwam. Hij zorgde voor de verzorgde publicatie van dit merkwaardige document.
De liberale joodse Duitser Willy Katzenstein is een vooraanstaand jurist en notaris in het Duitse Bielefeld, wanneer hij op veertigjarige leeftijd in 1914 wordt opgeroepen als soldaat in het Duitse leger. Aan het front komt hij niet, maar hij oefent verschillende administratieve functies uit in België (o.a. in Boom en Kontich als Ortskommandant) en even ook in Frankrijk. Tijdens die periode verdedigt hij o.a. Belgische spionnen en wordt zelfs op de vingers getikt, omdat hij tijdens zijn pleidooien te weinig “Duits” denkt. Op het einde van de oorlog wordt hij gedecoreerd, keert terug naar Bielefeld en bekleedt een belangrijke plaats in de liberale joodse gemeente. Maar de tijden veranderen snel. Het nationaalsocialisme van Hitler krijgt snel voet aan de grond en steeds meer joden doen een beroep op Katzenstein om een uitweg uit die menselijke impasse te vinden. Zo helpt hij duizenden geloofsgenoten aan de juiste papieren om Duitsland te ontvluchten. Zelf denkt hij lang – bijna te lang – dat de nazi’s hem omwille van zijn oorlogsverleden gerust zullen laten. Op de avond van Kristallnacht (9-10/11/1938) speelt zijn dochter nog op het orgel van de synagoge, een paar uur later gaat het hele gebouw in vlammen op en blijft enkel de sleutel nog over. Zijn vrouw overtuigt hem om de beide dochters te laten vluchten. Zodra ze hun kinderen in Londen in veiligheid weten, vluchten ze zelf ook in mei 1939. In de tussentijd staat hij nog een stroom van radeloze mensen met raad en bijstand op sociaal en economisch vlak bij in de hoop hen aan migratiepapieren te helpen.
In Engeland bouwt hij een nieuw leven op. Hij sterft in 1951, maar is na de oorlog toch nog in Bielefeld op bezoek geweest. Zijn autobiografie eindigt met de aankomst in Londen.
Het huidige boek bestaat verder uit enkele gedichten, artikels over de situatie van de Joden tussen 1909 en 1938, de ansichtkaarten die hij tijdens de Eerste Wereldoorlog vanuit België naar huis stuurde en het oorlogsdagboek (23/8/1914 tot 11/12/1918, bij de thuiskomst in Bielefeld, precies een maand na het einde van de oorlog).
Het is vrij uitzonderlijk om een dergelijk bewogen leven zo goed gedocumenteerd te lezen. Uit eerste, dus subjectieve hand. Hieruit merk je ook de veranderende tijdsgeest en tegelijkertijd de veranderende houding van Katzenstein. Hij voelde zich in eerste instantie niet enkel joods, maar ook een Duitser, een houding die allengs tijdens de jaren twintig veranderde, wat Katzenstein op de laatste bladzijde van zijn autobiografie de zin “Nun sind wir der Hölle entronnen!” ontlokt.
Uiterst nauwkeurig heeft dr. Johannes Altenberend, historicus in de stad Bielefeld en vroeger bestuurslid van de Historische Kommission für Westfalen, de geschriften van Katzenstein getranscribeerd, gereconstrueerd en voor publicatie klaargemaakt. Het uitgebreide notenapparaat helpt het algemene beeld te schetsen en de lezer met bijkomende informatie vooruit te helpen. Zo gebruikte Katzenstein voor vele van zijn makkers en ook plaatsen slechts initialen. Niet alles was traceerbaar, maar Altenberend slaagde er wel in om heel wat informatie terug te vinden.
Als historicus maant hij de toekomstige lezer toch voorzichtig te zijn. In het boek van Björn Rzoska Gedeelde grond (recensie in dit nummer van Volkskunde) wordt dit maar al te duidelijk bewezen. Zo is het perspectief van Katzenstein een perspectief dat eindigt in 1939. Zijn zelfgetuigenissen zijn uiterst persoonlijk, maar bij de ervaringen, gebeurtenissen en herinneringen kijkt ook het functioneren van het geheugen om het hoekje. Vergeten, verzwijgen en verdringen spelen daarbij waarschijnlijk een zeer belangrijke rol. Daarin schuilt ook het gevaar om zelfgetuigenissen als pure historische bron te gebruiken. Maar tegelijkertijd ook de kracht van het boek, waarin we zien hoe een liberale joodse burger uit de hogere klasse van Bielefeld via de Eerste Wereldoorlog stilaan in een fascistische wereld terechtkomt en uiteindelijk in Engeland als een migrant belandt. Dit persoonlijke verhaal toont meteen ook de brutaliteit van een regime dat in de jaren tot 1939 de meest verschrikkelijke wereldbrand voorbereidt en een volledige bevolkingsgroep ontmenselijkt, wat uiteindelijk leidt tot de massale vervolging van de joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Voor de Vlaamse lezer is het oorlogsdagboek van 1914-1918 bovendien erg interessant, omdat Katzenstein op een zeer gedetailleerde wijze zijn verblijf in ons land beschrijft en die periode daardoor des te herkenbaarder is. Ook al lijkt het nu soms een beetje vreemd om plaatsnamen in oude spelling tegen te komen. Hij schrijft niet enkel over het dagelijkse leven van een soldaat van de bezettingsmacht, maar verduidelijkt vaak ook zowel direct als indirect over gevolgen van die bezettingsmacht voor de Belgische bevolking.
Het manuscript heeft tientallen jaren in een Londense kast gelegen, maar het is dankzij een oplettende kleindochter toch niet verloren gegaan en het vertelt de geschiedenis van een joodse familie die weliswaar gespaard blijft van de concentratiekampen, maar ver van de heimat plots in een andere wereld verder moet.
Dit boek is op een vreemde manier tot ons gekomen. Susan Hamlyn, kleindochter van Willy Katzenstein, vond bij het opruimen van de kasten van haar oude moeder onvermoed oude manuscripten van haar grootvader en redde ze zo van de papiercontainer. En dat mag een geluk heten, want op die manier kunnen we kennisnemen van een toch wel merkwaardige geschiedenis. Hamlyn zorgde er immers voor dat de tekst uiteindelijk bij de Duitse historicus Johannes Altenberend terchtkwam. Hij zorgde voor de verzorgde publicatie van dit merkwaardige document.
De liberale joodse Duitser Willy Katzenstein is een vooraanstaand jurist en notaris in het Duitse Bielefeld, wanneer hij op veertigjarige leeftijd in 1914 wordt opgeroepen als soldaat in het Duitse leger. Aan het front komt hij niet, maar hij oefent verschillende administratieve functies uit in België (o.a. in Boom en Kontich als Ortskommandant) en even ook in Frankrijk. Tijdens die periode verdedigt hij o.a. Belgische spionnen en wordt zelfs op de vingers getikt, omdat hij tijdens zijn pleidooien te weinig “Duits” denkt. Op het einde van de oorlog wordt hij gedecoreerd, keert terug naar Bielefeld en bekleedt een belangrijke plaats in de liberale joodse gemeente. Maar de tijden veranderen snel. Het nationaalsocialisme van Hitler krijgt snel voet aan de grond en steeds meer joden doen een beroep op Katzenstein om een uitweg uit die menselijke impasse te vinden. Zo helpt hij duizenden geloofsgenoten aan de juiste papieren om Duitsland te ontvluchten. Zelf denkt hij lang – bijna te lang – dat de nazi’s hem omwille van zijn oorlogsverleden gerust zullen laten. Op de avond van Kristallnacht (9-10/11/1938) speelt zijn dochter nog op het orgel van de synagoge, een paar uur later gaat het hele gebouw in vlammen op en blijft enkel de sleutel nog over. Zijn vrouw overtuigt hem om de beide dochters te laten vluchten. Zodra ze hun kinderen in Londen in veiligheid weten, vluchten ze zelf ook in mei 1939. In de tussentijd staat hij nog een stroom van radeloze mensen met raad en bijstand op sociaal en economisch vlak bij in de hoop hen aan migratiepapieren te helpen.
In Engeland bouwt hij een nieuw leven op. Hij sterft in 1951, maar is na de oorlog toch nog in Bielefeld op bezoek geweest. Zijn autobiografie eindigt met de aankomst in Londen.
Het huidige boek bestaat verder uit enkele gedichten, artikels over de situatie van de Joden tussen 1909 en 1938, de ansichtkaarten die hij tijdens de Eerste Wereldoorlog vanuit België naar huis stuurde en het oorlogsdagboek (23/8/1914 tot 11/12/1918, bij de thuiskomst in Bielefeld, precies een maand na het einde van de oorlog).
Het is vrij uitzonderlijk om een dergelijk bewogen leven zo goed gedocumenteerd te lezen. Uit eerste, dus subjectieve hand. Hieruit merk je ook de veranderende tijdsgeest en tegelijkertijd de veranderende houding van Katzenstein. Hij voelde zich in eerste instantie niet enkel joods, maar ook een Duitser, een houding die allengs tijdens de jaren twintig veranderde, wat Katzenstein op de laatste bladzijde van zijn autobiografie de zin “Nun sind wir der Hölle entronnen!” ontlokt.
Uiterst nauwkeurig heeft dr. Johannes Altenberend, historicus in de stad Bielefeld en vroeger bestuurslid van de Historische Kommission für Westfalen, de geschriften van Katzenstein getranscribeerd, gereconstrueerd en voor publicatie klaargemaakt. Het uitgebreide notenapparaat helpt het algemene beeld te schetsen en de lezer met bijkomende informatie vooruit te helpen. Zo gebruikte Katzenstein voor vele van zijn makkers en ook plaatsen slechts initialen. Niet alles was traceerbaar, maar Altenberend slaagde er wel in om heel wat informatie terug te vinden.
Als historicus maant hij de toekomstige lezer toch voorzichtig te zijn. In het boek van Björn Rzoska Gedeelde grond (recensie in dit nummer van Volkskunde) wordt dit maar al te duidelijk bewezen. Zo is het perspectief van Katzenstein een perspectief dat eindigt in 1939. Zijn zelfgetuigenissen zijn uiterst persoonlijk, maar bij de ervaringen, gebeurtenissen en herinneringen kijkt ook het functioneren van het geheugen om het hoekje. Vergeten, verzwijgen en verdringen spelen daarbij waarschijnlijk een zeer belangrijke rol. Daarin schuilt ook het gevaar om zelfgetuigenissen als pure historische bron te gebruiken. Maar tegelijkertijd ook de kracht van het boek, waarin we zien hoe een liberale joodse burger uit de hogere klasse van Bielefeld via de Eerste Wereldoorlog stilaan in een fascistische wereld terechtkomt en uiteindelijk in Engeland als een migrant belandt. Dit persoonlijke verhaal toont meteen ook de brutaliteit van een regime dat in de jaren tot 1939 de meest verschrikkelijke wereldbrand voorbereidt en een volledige bevolkingsgroep ontmenselijkt, wat uiteindelijk leidt tot de massale vervolging van de joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Voor de Vlaamse lezer is het oorlogsdagboek van 1914-1918 bovendien erg interessant, omdat Katzenstein op een zeer gedetailleerde wijze zijn verblijf in ons land beschrijft en die periode daardoor des te herkenbaarder is. Ook al lijkt het nu soms een beetje vreemd om plaatsnamen in oude spelling tegen te komen. Hij schrijft niet enkel over het dagelijkse leven van een soldaat van de bezettingsmacht, maar verduidelijkt vaak ook zowel direct als indirect over gevolgen van die bezettingsmacht voor de Belgische bevolking.
Het manuscript heeft tientallen jaren in een Londense kast gelegen, maar het is dankzij een oplettende kleindochter toch niet verloren gegaan en het vertelt de geschiedenis van een joodse familie die weliswaar gespaard blijft van de concentratiekampen, maar ver van de heimat plots in een andere wereld verder moet.
Displaying 1 of 1 review