Philippe's Reviews > De Gemaakte planeet. Leven in het Antropoceen

De Gemaakte planeet. Leven in het Antropoceen by Albert Faber
Rate this book
Clear rating

by
4903281
's review

really liked it
bookshelves: ecology, futures-thinking, innovation, politics, systems-thinking

Als ik lezingen geef of met groepen werk, dan gooi ik regelmatig de vraag in het publiek wie al gehoord heeft van de term ‘Antropoceen’. En dan valt het me doorgaans tegen om vast te stellen dat slechts een kleine minderheid van de aanwezigen vertrouwd is met dit begrip. Maar ik ben er gerust in dat Antropoceen binnen de komende vijf jaar tot ‘woord van het jaar’ zal gekozen worden. Want het vormt een brandpunt voor de nijpende vragen over de lange-termijntoekomst van onze soort op deze planeet die nu heel snel en heel pregnant aan het uitkristalliseren zijn.

Antropoceen moet in eerste instantie een conceptuele scheidingslijn aanduiden. Ergens in het midden van de vorige eeuw zijn we als planetaire gemeenschap, zonder er ons echt van bewust te zijn, de Rubicon overgetrokken en in een nieuw, onbekend territorium binnengedrongen. De invloed van de mens op zijn terrestrische habitat werd zo groot dat beiden eigenlijk versmolten tot één super-organisme: een 'door de mens gemaakte planeet', een mens-planeet, een ’spaceship Earth’ met een commandokamer waarin menselijke intentionaliteit en complexe biologische, chemische en fysische feedbackstructuren onontwarbaar met elkaar verweven waren geraakt.

Om de metafoor van het ruimteschip en zijn commandokamer verder te voeren: later begonnen we te begrijpen dat het operating systeem van die stuurinrichting 'buggy' was. Het bleek dat oude subroutines ervoor zorgden dat de brandstofreserves en voorraden van het schip op een onverstandige manier werden aangesproken waardoor de heilzame vorm van wederzijdse afhankelijkheid tussen mens en planeet in het gedrang dreigde te komen.

Er was dus een upgrade nodig van de software. Die moest slimmer worden om de lange-termijn leefbaarheid van het schip te vrijwaren. Het operating system begon zichzelf dus te repareren. Er werden patches geschreven met labels zoals ‘duurzame ontwikkeling’ en ‘transitie’.

Vandaag komen we er achter - mede onder druk van steeds wilder om zich heen grijpende terugkoppelingen die we aanduiden als ‘klimaatverandering’ en ‘massa-extinctie’ - dat we het met die patches alleen niet gaan halen. Er moet een behoorlijk fundamentele upgrade komen van de besturingssoftware voor ons ruimteschip Aarde. In dit boek betoogt Albert Faber dat het begrip Antropoceen ons daartoe een belangrijke sleutel kan bieden.

Om te beginnen is Antropoceen een conceptuele hefboom die ons kan helpen om oude tegenstellingen - in de eerste plaats tussen ‘mens’ en ‘natuur’, maar evengoed tussen ’stad’ en ‘platteland’, of tussen ‘huidige generaties' en 'toekomstige generaties’ - actief te gaan vergeten. De lotsbestemmingen van die polen zijn zo verstrengeld geraakt dat we nieuwe categorieën moeten gaan bedenken voor de samensmelting ervan.

Die bewustwording van die ontologische verschuiving in onze wereld moet de basis leggen voor een nieuwe ethiek, politiek en pragmatiek. Die ethiek moet een aantal minimale spelregels articuleren. Zij moet een ‘level playing field’ creëren tussen verschillende groepen, generaties en levensvormen.

Een antropocenische politiek moet dan stem geven aan die hybriede entiteiten en ze actief betrekken in het omgaan met de nijpende verdelingsvraagstukken waar we mee te maken hebben. Bruno Latour spreekt in dit verband over het zichtbaar en hoorbaar maken van die stemmen in een ‘parlement van de dingen’. De politiek heeft als primaire taak om die deliberaties te bevrijden van al te dominante vertogen en een maatschappelijke ruimte te creëren tussen ecologisch doemdenken en technologisch optimisme in. Faber benadrukt ook de rol van kunstenaars in het verbeelden van die ruimte waarin de uitwisseling over wat mag en wat hoort in het Antropoceen moet plaatsvinden.

De pragmatiek moet inzetten op het handelend creëren van een toekomstperspectief. Het Antropoceen is een tijdperk dat alleen maar kan floreren in het experiment. Wij moeten virtuoos worden in het leren uit de praktijk. Transitie en ontwerpend onderzoek zijn prototypes van zo’n lerende praktijken die zich rekenschap geven van van onze beperkte rationaliteit in het omgaan met alomtegenwoordige verweving en complexiteit. Technologie zal daar een belangrijke rol in spelen. Maar wezenlijker is onze mentale flexibiliteit die het contextgevoelig inzetten van die technologie moet oriënteren. Die experimenten zullen onze antropocenische ethiek voeden met nieuwe waarderingen van wat schoon is en goed op een gemaakte planeet.

En zo kunnen we dat nieuwe besturingssysteem gaan zien als een reeks van op verschillende schaal opererende en op elkaar ingrijpende leermodules. Waar wij naartoe moeten evolueren als planetair collectief is ‘deep learning’ om onze ‘waarderende grondslag van ons bestaan’ (Geoffrey Vickers) voortdurend te herconfigureren. Die taak kunnen we geenszins aan machines toevertrouwen maar is de moeilijke en opwindende opdracht van mensen in het Antropoceen.

In deze bespreking maak ik een grove en nogal vrije schets van het betoog van Albert Faber in ‘De Gemaakte Planeet’. Het is een toegankelijk boek dat door zijn verzorgde, didactische en empathische schriftuur uitnodigt tot grondige reflectie. Beschrijvende secties wisselen af met meer beschouwelijke delen. De auteur heeft ook een aantal beklijvende vignettes opgenomen van fysieke plekken - 'mens-natuurparken' - waarin het Antropoceen al concreet gestalte aanneemt. Faber heeft zich goed geïnformeerd en steunt op een uitgebreide, interdisciplinaire literatuur om zijn verhaal te onderbouwen (al had de bijdrage van de systeemwetenschap naar mijn gevoel meer uit de verf moeten komen; verwijzingen naar het denken van mensen zoals Edgar Morin of Gregory Bateson vind je in dit boek niet terug). Niettemin zijn de lange sectie met noten en lijst van bronnen waardevolle aanhangsels.

‘De Gemaakte Planeet’ wordt hopelijk breed gelezen en besproken want erg veel tijd om een deugdelijke upgrade van het besturingssysteem van ‘Spaceship Earth’ door te voeren, rest ons niet.
12 likes · flag

Sign into Goodreads to see if any of your friends have read De Gemaakte planeet. Leven in het Antropoceen.
Sign In »

Reading Progress

Started Reading
November 13, 2018 – Shelved
November 13, 2018 – Finished Reading

No comments have been added yet.