از علم سکولار تا علم دینی

by مهدی گلشنی

در این اثر مباحثی چون علم سکولار، رابطه علم و دین در دنیای معاصر، نسبت اسلام با علوم طبیعی، وحدت حوزه و دانشگاه و دانشگاه اسلامی مورد بحث قرار می گیرد.مولف برداشت های نا درست درباره رابطه علم و دین و علم دینی را ناشی از محدود کردن معنای دین و غفلت از محدودیت های علم و نیز ناشی از عینیت دادن به همه آن چیزهایی است که به نام علم تعلیم داده می شود، می داند. لذا از نقشی که پیش فرض های فلسفی، اجتماعی و روانشناختی در کاوش های علمی و تفسیر داده های تجربی دارند، غفلت می شود. مساله این است که اگر دانشمندان صرفاً به دنبال توضیح یافته های تجربی می بودند، تمایز دینی و غیر دینی یا شرقی و غربی در مورد علم منتقی بود. اما دانشمندان بزرگ همواره در مقام یک توضیح کل نگرانه در باره جهان طبیعت بوده اند و کوشیده اند از تعمیم یافته های محدود خود، نظریه های جهانشمول بسازند؛ نظریه هایی که بسیار فراتر از حوزه قابل دسترسی آنها بوده است، و این جاست که پای تعصبات دینی و فلسفی به میان آمده است.

220 pages

About the author

– متولد اصفهان، 1317
تحصیلات
– لیسانس فیزیک از دانشگاه تهران ،1339
– دکترای فیزیک از دانشگاه کالیفرنیا (برکلی – آمریکا) ،1348

مسؤلیتهای علمی- دانشگاهی
– عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف (از 1349 تا کنون)، استاد دانشگاه صنعتی شریف (از 1364 تا کنون)
– عضو پیوسته فرهنگستان علوم (از ابتدای آن) ، ورئیس گروه علوم پایه آن (از 1369 تا 1379)
– سر پرست گروه علوم پایه شورای عالی برنامه ریزی (از 1369 تا 1380)
– عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی (از 1375 تا کنون)
– رئیس دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف ( از 1352 تا 1354 و از 1366 تا 1368)
– معاون آموزشی و دانشجویی دانشگاه صنعتی شریف ( از 1357 تا 1359)
رئیس( و بنیانگذار ) گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف ( از 1374 تاکنون ) –
– رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی (از 1372 تا 1387)

خدمات علمی ـ فرهنگی
پایه‌گذاری گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف (اولین نهادی که در ایران عهده‌دار تربیت دانشجو در رشته فلسفه علم است)
فعالیت موثر در راه‌اندازی دوره دکترای فیزیک در دانشگاه صنعتی شریف (اولین دوره دکترای فیزیک در ایران)
پایه‌گذاری تحقیقات در زمینه «فیزیک بنیادی» در ایران
فعال کردن تحقیقات در زمینه‌های «علم و دین» و «فیزیک و فلسفه» در ایران
مشارکت در برنامه‌ریزی و تأسیس مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات
عضو مؤسس انجمن بین‌المللی علم و دین (کمبریح، انگلستان)
مشاوره و مشارکت در پروژه کنفرانس علم و جستحوی معنویت (1998- برکلی، آمریکا) که نقطه عطفی در تاریخ مناسبات علم و دین در غرب محسوب می‌شود
راه‌اندازی نشریات نامه علم و دین، آفاق الحضاره الاسلامیه و نامه علوم انسانی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
راه‌اندازی مرکز تحقیقات امام علی (ع)، پژوهشکده اقتصاد، گروه اندیشه سیاسی اسلام، گروه غرب‌شناسی،گروه مطالعات زنان ، گروه علم و دین،گروه فلسفه برای کودکان، و دوره های دکترای تاریخ علم در تمدن اسلامی و دکترای فلسفه علم در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دکترای فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف

عضویت در جوامع علمی – فرهنگی

– عضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران

– عضووابسته ارشد مرکز بین المللی فیزیک نظری در تریست ایتالیا (از 1369 تا 1374)

– عضو آکادمی علوم جهان اسلام (از 1381 تا کنون)

– عضو انجمن اروپائی علم و الهیات

– عضو انجمن استادان فیزیک آمریکا

– عضو مرکز الهیات و علوم طبیعی (برکلی، آمریکا)

– عضو مو سس انجمن بین المللی علم و دین (کمبریج ، انگلیس))

انجمن فیزیک ایران
انجمن فیزیک آمریکا
انجمن مدرسان فیزیک آمریکا
انجمن بین‌المللی علم و دین (کمبریج، انگلستان)
انجمن فلسفه علم (میشیگان، آمریکا)
انجمن اروپایی علم و الهیات
انجمن مطالعه علمیِ دین (نیویورک، آمریکا)
مرکز الهیات و علوم طبیعی (برکلی، آمریکا)
مرکز بین‌المللی فیزیک نظری (تریست، ایتالیا)
مرکز اسلام و علم (کانادا)
مؤسسه تعامل الهیّات با علم و تکنولوژی (میسوری، آمریکا)
مؤسسه علم و دین مِتانِکسوس (فیلادلفیا، آمریکا)، و …

جوایز و عناوین افتخاری
استاد نمونه دانشگاه صنعتی شریف
استاد نمونه آموزش عالی کشور
استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف
استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف
جایزه تمپلتون برای درس علم و دین
داور بین المللی جایزه علم و دین تمپلتون (بزرگترین جایزهء مالی در جهان در زمینه علم و دین)
برنده دو دوره جایزه کتاب سال ایران
چهره ماندگار فیزیک ، سال 1381
دریافت نشان درجه یک دانش در مراسم بزرگداشت مشترک فرهنگستانها،به عنوان برگزیده فرهنگستان علوم، 1388

دریافت جایزه علامه طباطبائی، 1391

مسئولیت برگزاری کنفرانسها
سمینار فلسفه و روش‌شناسی علوم تجربی (1369)
کنگره بین‌المللی امام علی (ع) و عدالت، وحدت و امنیت (1379)
کنفرانس توسعه دانش و فناوری (1383)
کنگره ملی علوم انسانی: وضعیت امروز ، چالشهای فردا ( 1385)

Reviews

[Milad Khajavi · Rating 3 out of 5]

یکی از نکات خوبی که این کتاب متذکر شد و تأمّل‌برانگیز بود، اینه که پیش‌فرض‌ها و فرضیّه‌هایی که در علم (ساینس) برای تبیین پدیده‌ها اتخاذ می‌کنیم، ریشه در مفروضات و باورهای متافیزیکی ما دارد.

[M.Sadegh Abdollahi · Rating 5 out of 5]

کتاب «از علم سکولار تا علم دینی» تألیف دکتر مهدی گلشنی، استاد تمام بازنشسته دانشگاه صنعتی شریف، اثری قابل توجه در حوزه علم دینی است. نویسنده که فارغ‌التحصیل دکتری فیزیک از دانشگاه برکلی آمریکاست و از فیلسوفان اثرگذار حوزه فلسفه علم به حساب می‌آید، در این کتاب نظریات خود را در باب علم دینی و نسبت علم و دین طی شش فصل تشریح کرده است.
در فصل نخست سکولار شدن جوامع علمی در غرب و دارالاسلام و علل آن و در فصل دوم به دیدگاه‌های مختلف درباره رابطه علم و دین در جهان معاصر پرداخته شده است. فصل سوم به تشریح جایگاه علوم طبیعت از نظر اسلام و چند سوال اساسی در مورد علوم طبیعت اختصاص دارد و در فصل چهارم به عنوان نمونه‌ای از تجلی دیدگاه اسلام، علل پیدایش تمدن درخشان اسلامی در چند قرن اول هجری به بحث گذاشته شده است. در فصول پنجم و ششم نیز «وحدت حوزه و دانشگاه» به عنوان راه میان مدت و «تحقق دانشگاه اسلامی» به عنوان راهی دراز مدت برای وصول به وضعیت مطلوب تبیین و ترسیم شده‌اند.
این کتاب حکایت از آن دارد که علوم طبیعت، چه در جهان اسلام و چه در تمدن جدید غرب، ابتدا با یک بینش دینی شکل گرفت و سپس در دو قرن اخیر جنبه سکولار پیدا کرد، و نظر نگارنده این است که با توجه به محدودیت‌های بینش سکولار و ثمرات نامطلوب آن در صحنه عمل، علم باید بار دیگر جنبه دینی به خود گیرد.
این اثر نخستین بار در سال ۱۳۷۷ از سوی انتشارات «پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی» به زیور طبع آراسته گردید و تا کنون پنج بار مورد بازبینی و تجدید چاپ قرار گرفته و با اضافات جدید خصوصا در زمینه علوم و دین منتشر شده است.
«از علم سکولار تا علم دینی» را از طاقچه دریافت کنید
https://taaghche.com/book/74601

[Navid Aliakbarian · Rating 4 out of 5]

کتاب قابل تأملی است

[سیاووش · Rating 2 out of 5]

همیشه دوست داشتم بدونم کسایی که حرف از علم دینی، یا سکولار شدن دانشگاه‌ها می‌زنن حرف حساب‌شون چیه. مهدی گلشنی می‌گه علم فقط از یافته‌های تجربی تشکیل نشده و بخش بزرگی‌ش تحلیل اون یافته‌هاست، که ریشه دارن در پیش‌فرض‌های متافیزیکی دانشمند. و این پیش‌فرض‌های متافیزیکی در نهایت روی استفاده‌ای که از علم می‌شه تاثیر تعیین‌کننده دارن. به نظرم مثال‌هایی که از وجود این پیش‌فرض‌ها آورده بود کم بودن، و همون‌ها هم چندان نگران‌کننده به نظرم نرسیدن. مثلاً دانشمندی پژوهش تجربی‌ای در مورد حیات سلولی کرده و بعد از اون تحلیل نتیجه گرفته که دنیا هیچ نیازی به خالق نداره و خودش می‌تونه خودش رو بسازه و ادامه بده؛ توی خداباور همون پژوهش رو می‌گیری و این‌طور تحلیلش می‌کنی که پشمام ببینید خدا چه چیز کاملِ بی‌نقصی ساخته! گلشنی می‌گه علم اونجایی کارش لنگ می‌مونه که بخواد تصویر کاملی از جهان ارائه بده. من حقیقتش فکر می‌کنم مذهب هم چندان تو این کار موفق نیست. کسایی مثل گلشنی علم سکولار رو به خاطر یکصدا نبودن تمام مکاتبش و تنوع نظریاتی که تحت پرچمشن بی‌ارزش و غیرقابل‌اتکا می‌دونن، اما تو خود اسلام – تازه نه همه‌ی دین‌های بشری! – این همه تناقض و تفاوت توی توضیحی که از جهان ارائه می‌شه وجود داره. از اول تاریخ تا حالا بشر هرگز نتونسته به یه توضیح خوشگل شسته‌رفته از هستی برسه که همه رو راضی کنه، هرگز هم نخواهد رسید، و این اشکالی نداره.
باز گلشنی ایراد می‌گیره که ممکنه از علم سکولار استفاده‌های مخرب بشه. من جواب می‌دم که بله. همون‌طور که از علم دینی – و خود دین – هم استفاده‌های مخرب می‌شه. همون‌طور که در ایران سال‌هاست به اسم دین به زنان و افراد دگرباش ظلم می‌شه. دین همیشه اخلاق‌مدار و انسانی نیست، همون‌طور که علم هم این‌طوری نیست که لزوماً به هیچ نظام اخلاقی‌ای اعتقاد نداشته باشه.
یه چیز دیگه هم که خیلی رفت رو مخم این بود که گلشنی از وحدت حوزه و دانشگاه حرف می‌زنه، و یکی از اتفاقاتی که قراره در دانشگاه/حوزه‌های آرمانی بیفته رو این می‌دونه که حوزوی‌های دانا برن توی دانشگاه‌ها و معارف درست اسلامی رو پخش کنن و به شبهه‌ها جواب بدن. در همین باره صحبتی از خمینی رو نقل‌قول می‌کنه که داره به دانشجوها می‌گه در دانشگاه اسلامی اگر دیدید یکی باهاتون مخالفه باهاش بحث کنید و حقیقت اسلامی رو بهشون نشون بدید. همچین حرف‌هایی از این عقیده‌ی خیلی عمیقِ واقعاً اعصاب‌خوردکن می‌آن که اسلام بهترین و کامل‌ترین نظام عقیدتیه و هرکس که عقل داشته باشه و لج نکنه، اگر اسلام بهش عرضه بشه مسلمون می‌شه. وحدت حوزه و دانشگاه اساساً با کثرت‌گرایی مذهبی و عقیدتی‌ای که گلشنی این‌قدر در مورد دوران طلایی اسلام تحسینش می‌کنه در تعارضه. اصولاً اون کثرت‌گرایی مذهبی، شرایطی که توش هرکس هر دین و مذهبی داره (یا نداره) بتونه آزادانه صحبت و بحث و مطالعه کنه و چیز بنویسه و بر اساس عقیده‌ش زندگی کنه هرگز تحت حاکمیت جمهوری اسلامی به وجود نخواهد اومد. «وحدت حوزه و دانشگاه» در واقع اسم رمزیه برای «سلطه‌ی حوزه‌ی اسلامی بر دانشگاه سکولار» و اگر اتفاق بیفته عقاید خداناباورانه یا غیر اسلامی حتی توی محافل علمی هم سرکوب خواهند شد. که. چیز خوبی نیست. بیاید این کارو نکنیم.
با همه‌ی این حرف‌ها اون فصلی که راجع به دوران طلایی اسلام بود رو خیلی دوست داشتم. :>