Οιδίπους Τύραννος ⭐⭐⭐⭐
ΟΚ, μεγάλο θέμα ο Οιδίπους τύραννος, ένα έργο ηλικίας 2500 ετών, με αρκετά ζητήματα που τον περιπλέκουν και μια διαχρονική αξία που δυόμισι χιλιετίες λογοτεχνίας δεν έχουν προσπεράσει.
Η ιστορία είναι γνωστή από τους ελληνικούς μύθους, κατά συνέπεια αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η διαχείριση της ιστορίας από το δραματουργό.
Ο Σοφοκλής μιλάει για έναν τύραννο (έστω, βασιλιά που έχει την αγάπη του λαού του), αλλά απευθύνεται στο αθηναϊκό κοινό, στην πρώτη δημοκρατία της ιστορίας, σε ένα κοινό που άρχει και άρχεται, "θεσμίζει" και υπακούει, είναι αυτεξούσιο, κύριο του εαυτού του και υπάκουο στους νόμους που το ίδιο θεσπίζει. Ένας δεσποτικός ανελαστικός τύραννος δεν έχει θέση μπροστά σε τέτοιο κοινό, κάτι που γίνεται κάτι παραπάνω από σαφές όταν ο Οιδίποδας που έχει ξεστομίσει την ποινή του βασιλικτόνου ανακαλύπτει ότι βασιλοκτόνος (και αιμομίκτης, ναι, αλλά με αυτό θα ασχοληθούμε αργότερα) είναι ο ίδιος. Δεν αρνείται τότε την ποινή που όρισε, δεν προσπαθεί να ξεγλιστρίσει, είναι "αξιόπολις", η στάση του τιμά την πόλη του (και τον ίδιο, παρά την μιασματική μορφή των αδικημάτων που τον βαραίνουν -τα οποία άλλωστε τέλεσε αν αγνοία... Άλλο θέμα... εδώ).
Με εξαιρετική τεχνική (ιδίως αν σκεφτεί κανείς πότε γράφτηκε το έργο) ο Σοφοκλής αφαιρεί ένα προς ένα τα πέπλα της παραπλάνησης (επί το πλείστον από τον Απόλλωνα -ποτέ δεν τον συμπάθησα αυτόν, βλ. και κριτική Ιλιάδας για το θάνατο του Πάτροκλου) που καθιστούν τον Οιδίποδα από αγαπημένο ηγέτη (κατ' ουσίαν "εκλεγμένο"), φτωχό κι απόκληρο, απεχθή (περισσότερο απ' όλους στον εαυτό του) παρία.
Είναι πάρα πολλά αυτά που μπορούν να ειπωθούν για το δράμα αυτό και σίγουρα οι ταπεινές μου γνώσεις και ικανότητες δεν θα προσθέσουν κάτι ουσιαστικό στον πακτωλό όσων έχουν ήδη βρει τη θέση τους στον χαρτί. Η τραγική ειρωνεία στο απόγειό της, η άνοδος (που έχει προηγηθεί) και η πτώση, το δίλημμα (που ακόμη δεν έχω καταλήξει) της βούλησης έναντι του προδιαγεγραμμένου της μοίρας (τείνω προς το δεύτερο στο έργο, μοναδική εθελούσια πράξη είναι η αυτοτύφλωση κι αυτή έχει προοικονομηθεί από τον Τειρεσία).
Πολλοί ίσως σταθούν στην αιμομιξία. Ωστόσο η αιμομιξία χωρίς επίγνωση είναι διαφορετικό ταμπού από την εν γνώσει. Η έλξη του Οιδίποδα και η αγάπη γυναίκας προς άντρα τής Ιοκάστης είναι πραγματικές μέχρι την αποκάλυψη των ταυτοτήτων. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στο φινάλε του Old Boy (ταινία ορόσημο, ό,τι πλησιέστερο σε αρχαία τραγωδία από πλευράς 7ης τέχνης), όπου ο ήρως κάνει μια επιλογή.
Ένα άλλο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό είναι η άρνηση των θεϊκών θεσφάτων, από την Ιοκάστη. Όταν η προφητεία φαίνεται να διαψεύδεται πανηγυρικά, η Ιοκάστη δεν έχει καμία αναστολή να προβεί στην "ιερόσυλη" (τεκάν, "ορθολογική" θα τη λέγαμε σήμερα) τοποθέτηση, στην ανάγκη της να διασφαλίσει την ομαλότητα του βίου.
Η ίδια η Ιοκάστη, πολύ φεμινιστικότερη σημερινών ηρωίδων, δε διστάζει να πάρει αποφάσεις και να διατάξει Οιδίποδες και Κρέοντες που ταλαντεύονται από αμφιβολίες και παλλινωδούν κι ακόμη, όταν η φρικαλέα αλήθεια αποκαλύπτεται πέρα από κάθε πιθανότητα ανατροπής, δε διστάζει να δώσει μόνη της ένα τέλος, κάτι που ούτε ο ίδιος ο Οιδίποδας δεν κάνει (με το σκεπτικό όμως, ότι επιλέγει κάτι "ακόμη χειρότερο").
Αριστούργημα, λοιπόν, από τα λίγα και ο μόνος λόγος που στερείται το απόλυτο 5ο αστεράκι είναι κάποιες ασάφειες και πιθανές αβλεψίες του ποιητή (για τις οποίες έχει χυθεί τόσο μελάνι, ώστε δεν υπάρχει καν λόγος να επιμηκύνουν αυτή την ήδη κουραστική κριτική).
Αντιγόνη ⭐⭐⭐⭐⭐
Έρωτας και θάνατος, δίκαιο και αδικία, υπέρτατο (θεϊκό) δίκαιο και ανθρώπινη μικρότητα και επιμονή, τα όρια της εξουσίας και οι συνέπειες της υπερβολής.
Περίληψη προηγουμένων :p
Στο τέλος του προηγούμενο έργου (Οιδίπους επί Κολωνώ δεν περιέχεται στην παρούσα έκδοση), ο Οιδίποδας καταριέται τους γιους του να αλληλοσπαραχτούν για την εξουσία. Ακολούθως, οι 7 επί Θήβας αποτυγχάνουν να καταλάβουν την πόλη για χάρη του Πολυνείκη και εκείνος πεθαίνει μαζί με τον αδελφό του -και σφετεριστή- Ετεοκλή στη μεταξύ τους μονομαχία. Ο Ετεοκλής θάβεται με τιμές, ενώ ο έτερος αδελφός μένει με διαταγή του Κρέοντα, άρχοντα των Θηβών, άταφος…
Στο τρίτο (που έχει γραφτεί... πρώτο -και κατ' εμέ καλύτερο) έργο της άτυπης τριλογίας, η Αντιγόνη, μόνη ανάμεσα στους πολίτες των Θηβών αψηφά τον Κρέοντα που αναρριχήθηκε στο θρόνο μετά τον αμοιβαίο σκοτωμό Ετεοκλή και Πολυνείκη και προσφέρει ταφή και τιμές στον τελευταίο, παρά τη ρητή επί ποινή θανάτου απαγόρευση.
Ο Κρέων επιμένει στην θανατική της καταδίκη, περνώντας ένα ζοφερό ηθικό σύνορο και τη θάβει ζωντανή. Ο Αίμων, γιος του και μέλλων σύζυγος της Αντιγόνης, προσπαθεί να τον μεταπείσει, αλλά αποτυγχάνει, ο Κρέων είναι αμετάπειστος, συνδέει την ισχύ του και υπόστασή του ως κεφαλή της πόλης την με την εφαρμογή της ποινής.
Η ποινή εκτελείται, η Αντιγόνη αυτοκτονεί και πάνω στο κορμί της αυτοκτονεί ο Αίμων, παρά τις ικεσίες του πατέρα του. Στη συνέχεια, η μητέρα του και σύζυγος του Κρέοντα αυτοκτονεί κι αυτή και ο Κρέων καταλήγει μόνος και στερημένος από οικείους.
Σε αντίθεση με τον Οιδίποδα Τύραννο (θα προσπεράσω τον… ανυπόληπτο κατ΄εμέ επί Κολωνώ), εδώ το ζήτημα δεν είναι η άγνοια και η «χρησμική» παραπλάνηση, όλοι οι δρώντες γνωρίζουν τα δεδομένα από την πρώτη μέχρι την τελευταία στιγμή. Μόνο που στα δεδομένα δεν ανήκουν οι καρδιές των ανθρώπων. Κανένας θεός δεν βάζει το χέρι του για να βγάλει τα μάτια των ανθρώπων και η μόνη αναφορά στους 12 έχει να κάνει με την άρνηση της θυσιοληψίας μετά την έκθεση του πτώματος του Πολυνείκη.
Στην Αντιγόνη, όπου η γνώση είναι δεδομένη η βούληση παίζει κυρίαρχο ρόλο. Η Αντιγόνη επιλέγει να αρθεί πάνω από το ανθρώπινο μέτρο και τον άδικο νόμο της έκθεσης και της μη απόδοσης τιμών στους νεκρούς, ούσα «πιο άντρας κι απ’ τους άντρες» (μην ακούσω καμιά woke παπαριά, αρχαία τραγωδία είναι, πιο φεμινιστής από το Σοφοκλή, πεθαίνεις στα 400 π.Χ.) που εξέδωσε ο Κρέων. Η Ισμήνη παρ’ όλο που συμφωνεί (όπως ίσως και μεγάλο μέρος των πολιτών, σύμφωνα με την Αντιγόνη) δεν έχει το σθένος να αντιπαρατεθεί και βρίσκει μάταιο να μπει στη διαδικασία που δε θα φέρει αποτέλεσμα. Ωστόσο, είναι πρόθυμη να δεχτεί τη μοίρα της αδελφής της, κάτι που όμως δεν την ανυψώνει στο ίδιο ηθικό επίπεδο με τη δρώσα Αντιγόνη.
Ο Κρέων που αφήνει άταφο το νεκρό με το αιτιολογικό ότι επιτέθηκε στην ίδια του την πόλη (παραγνωρίζοντας ότι κληρονομικώ τω δικαιώματι ο Πολυνείκης έπρεπε να είναι άρχων, αντί του Ετεοκλη) βάζει τον ανθρώπινο και εμπαθή νόμο πάνω από το θεϊκό, το σεβασμό στο νεκρό. Ο τεθνεώς δεδικαίωται και… ακόμη και στις μέρες μας «η δίωξη παύει λόγω θανάτου»…
Εδώ δεν κυριαρχούν οι τεχνικές αφήγησης που εξυπηρετούν την αποκάλυψη του δράματος στον Τύραννο, αλλά η έμφαση στο δίκαιο έναντι του αδίκου, στην προσβολή της μνήμης του νεκρού και τη θείο νόμο, την έπαρση του τυράννου (γιατί ως τέτοιος λογίζεται ο Κρέων πλέον) και την άμεση αποδόμηση της θέσης του (ως προς τα ταφικά), αλλά και της εξουσίας του. Η ύβρις της έκθεσης της σορού και της τιμωρίας όσων σεβάστηκαν τον ανώτερο, θεϊκό νόμο βρίσκει τάχιστα τη νέμεση της καταστροφής του οίκου του τυράννου.
Ένα τελευταίο σημείο στο οποίο θα ήθελα να σταθώ, είναι η θέση της Αντιγόνης ότι ακόμη κι αν είχε σύζυγο και παιδιά, πρώτο θα έβαζε τον αδελφό, καθώς εφόσον έχουν πεθάνει μητέρα και πατέρας, δε θα αποκτήσει άλλον αδελφό, ενώ σύζυγο μπορεί να βρει νέο και άλλα παιδιά να αποκτήσει. Μια πολύ ενδιαφέρουσα σκέψη, ηθικά και βιολογικά, δεδομένου ότι με τα αδέλφια μας μοιραζόμαστε το ίδιο ποσοστό γονιδιώματος που μοιραζόμαστε με τα παιδιά μας, αλλά και πολύ περισσότερες κοινές εμπειρίες από την ίδια οπτική (ενώ σαν γονείς/παιδιά η οπτική αλλάζει). Αυτό το μοτίβο συμπεριφοράς το ξανασυνάντησα στη σειρά… Destiny's Children του Stephen Baxter (μην το ψάχνετε στα ελληνικά, δεν έχει μεταφραστεί), με το «σλόγκαν» Sister’s before daughters… Δεν πρόκειται για κάποια πανανθρώπινη αλήθεια (αν δε μου έχει διαφύγει κάποια σημαντική αλλαγή στις συνήθειες και τις τάσεις των ανθρώπων), αλλά μια ενδιαφέρουσα οδό σκέψης που αξίζει την προσοχή του αναγνώστη.