Mitoloji Sözlüğü

by Azra Erhat

Mitoloji Sözlüğü, Azra Erhat'ın geniş bilgi ve kültürünün son ürünü, ustaca yazarlığının en yüksek aşamasıdır. Titizlikle hazırlanan kitap, başta Anadolu efsaneleri olmak üzere, Yunan ve Latin mitolojisini açık seçik, tatlı bir dille okuyucuya sunmaktadır. Azra Erhat, efsaneleri hem bilimsel bir gözle incelemeye, hem de dünya yazın ve sanatındaki yerlerini, eşsiz bir esin kaynağı olarak değerleriyle canlandırmaya çalışır.

Genres: Mythology, Reference, Nonfiction, Turkish, Research, Philosophy

335 pages, Paperback

First published January 1, 1972

About the author

4 Haziran 1915’te İstanbul-Şişli’de doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Belçika’da yaptı. 1939’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’ni bitirerek Klasik Filoloji Bölümünde asistan olarak göreve başladı. 1946’da doçent oldu. 1948’de aynı fakültedeki öğretim üyeleri Pertev Naili Boratav, Behice Boran, Adnan Cemgil, Niyazi Berkes’le birlikte üniversiteden uzaklaştırıldı. 1949-1950 arasında Yeni İstanbul ve Vatan gazetelerinde çalışti. Uluslararası Çalışma Örgütünde (ILO) kütüphanecilik yaptı.

İlk çevirileri Tercüme dergisinde çıktı. Sofokles, Aristofanes gibi yazarların eserlerini Türkçeye kazandırdı. Yeni Ufuklar dergisinin yazarlarından biri olan Erhat, bu dergi çevresinde gelişen hümanist anlayışın öncüleri arasında yer aldı. Batı uygarlığının kökenini ve Anadolu’ya dayandıran ve Anadolu kültürlerini bir bütün olarak gören Halikarnas Balıkçısı ile aynı görüşleri paylaştı ve aralarında derin bir yakınlık doğdu. Yine çok yakınındaki Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte çevirdiği Hesiodos’un Theogonia ve "İşler ve Günler" adlı yapıtlarıyla Hesiodos üzerine araştırmaları, 1977’de "Hesiodos, Eserleri ve Kaynakları" adıyla basıldı. Bu üç isim bir arada "Mavi Yolculuk" terimini Türk ve dünya literatürüne kazandırdılar.

Azra Erhat, kansere yakalandı. Londra'da tedavi gördü, ama sonuçsuz kaldı. 6 Eylül 1982'de 67 yaşındayken İstanbul’da vefat etti. İstanbul-Üsküdar Bülbüldere Mezarlığına defnedildi.

Atatürk'ü İlyada kahramanlarindan Hektor'a benzetmesinin bir dönem sebep olduğu tartışmalarla da gündeme gelmiştir.

Şadan Gökovalı'nın manevi annesidir.

Reviews

[Koray · Rating 5 out of 5]

Eski Yunan ve Roma dilleri uzmanı Azra Erhat'ın çok değerli eseri. Mitolojiye az da olsa meraklı olanlar için muazzam bir kaynak. İsminde sözlük geçmesi sizi yanıltmasın, bir sözlükten fazlasıdır.

[alper · Rating 5 out of 5]

Mitoloji okumalarının keyfini katbekat artıran, bir karakterden / efsaneden diğerine büyük bir merakla/heyecanla geçtiğiniz -bazen sözlüğe başvurmanıza vesile olan kitabı unutup- Azra Erhat'ın bu muhteşem çalışmasını hararetle tavsiye ederim.

Saygı ve sevgilerimle
Azra Hanım gerçekten çok ama çok değerli bir insan. (herhangi bir geçmiş zaman ibaresi tabii ki kullanmayacağım)

Sözlük olması sebebiyle
Dizin ve başlıklar içerisindeki yönlendiremeler de “sözlük” olmasından dolayı okuyucuda olabilecek kaygıları minimuma indirmeye yardımcı oluyor. Kendisi de önsözde bu zorluğa değinmiş. Ama bence gayet güzel kotarılmış. (benim tabii ki şüphem yoktu, ben bilmeyen / tanımıyan( tanımayan? tamam, pardon) olursa diye belirtmek istedim)

Bir de uyarı
Bazen sağlam spoiler yenebiliyor, onun için dikkatli olmakta fayda var. Arkasındaki soy ağacı tabloları için de geçerli bu durum.

[Çağdaş T · Rating 5 out of 5]

Mitolojiyle ilgili bir şeyler okurken her daim yanınızda bulunması gerekebilen dolu dolu bir sözlük.

[Orpheus · Rating 5 out of 5]

Öncelikle Azra Erhat’ı tanımayan, uzmanlık alanının eski Yunan ve Roma olduğunu bilmeyen, kitabın kapağına da dikkat etmemişse, bu kitaba Yunan ve Roma haricindeki mitolojileri öğrenme beklentisiyle başlayabilir. Ama bu büyük bir hata olur, kitap sadece Yunan mitolojisine ve onun Roma karşılıklarına odaklıdır. Hatta bence adı Yunan Mitolojisi Sözlüğü olmalıydı, ama Azra Erhat, kitabın daha başında, bu mitolojinin aslında Anadolu’ya ait olduğunu ve dili Yunanca-Latince olduğu için Yunan Mitolojisi dediğimizi belirtir. Bu yüzdendir ki adına Yunan Mitolojisi Sözlüğü dememiştir kitabın, ama siz yine de bunu göz önünde bulundurarak okuyun.

Kitaba gelince. Kitap gerçekten bir sözlüktür, alfabetik sırayla yazılmıştır ve tek amacı Homeros’ta, Hesiodos’ta ve diğerlerinde adı geçen karakterleri tanıtmaktır. Bu tanıtma işini, adın geçtiği yerlerden kaynaklar göstererek yapmıştır. Sık sık İlyada ve Odysseia’dan, Zincire Vurulmuş Prometheus’tan, Theogonya’dan alıntılar vardır.

Bu kitabı, ya da daha doğrusu, sözlüğü okuyacaksanız beklentileriniz şunlar OLMAMALI:

-Mitolojiye giriş yapayım.
-Mitolojiyi başından sonuna iyice öğreneyim.
-Mitolojik efsaneleri ve kahramanları tanıyayım.

Bu sözlük size bunları vermez. Kronolojik olmadığı için, evrenin ve dünyanın yaratılışından titanların-tanrıların savaşlarına kadar olan kısmı düzgün bir şekilde okuyamazsınız. Gaia için G harfine, Kronos için K harfine gitmeniz gerekecek. Bunlara hiç gerek yok; size mitolojiyi tanıtacak birkaç kitap önerisi bırakıyorum.

Öncelikle, edebiyat bölümlerinde kaynak olarak okutulan Hamilton’ın Mitologya’sıyla başlayın. Bu kitap tam bir başlangıç kitabı, bilinmesi gereken karakterleri tanıtıp olmazsa olmaz dediğimiz efsaneleri anlatıyor. Çoğu mitoloji sever serüvenlerine bu kitapla başlamıştır.

Mitologya aslında çok iyi bir giriş kitabı olmasına rağmen sizi İlyada ve Odysseia okumaya tam anlamıyla hazırlamaz. Bunları okumaya hazır olmak hiç mümkün müdür, tartışılır, ama Mitologya’dan sonra seçtiğiniz bir mitoloji kitabıyla devam edebilirsiniz, aşağıdaki listede 2 kitap öneriyorum. Bu basamağın amacı okuduklarınızı tekrar etmenizi sağlamak; karakterlere ait bilgilerinizi pekiştirince destanları okurken kim kimdi, ne yapmıştı hatırlamakta zorluk çekmezsiniz.

Bundan sonra, mitolojiyi tam olarak anlamak için kültüre biraz hakim olmanız gerektiğinden, Theogonia ve İşler ve Günler kitabı okunmalı. Bu kitap, çoğu Yunan klasiğine girişte de “atlangıç” olarak kullanılır.

Bu kitaptan sonra artık İlyada ve Odysseia’ya hazırsınız demektir. Önce İlyada okunur, çünkü Truva savaşını anlamadan Odysseus’u anlamak imkansızdır. Odysseia okunduktan sonra da mitoloji bitmez. Vergilius’la tanışmak gerekir, Aeneis, çoğu uzman tarafından Odysseia’nın devamı olarak nitelendirilir. Bu iki destanda öğrenemediğimizi Aeneas’ın efsanesiyle öğrenebiliriz. Eserin tamamını okumasam da Vergilius'u öğrenirken incelemiştik, Odysseia'dan sonra okunması gerektiğinden eminim.

Bunla da bitmiyor tabii, Thebai üçlemesi geliyor ardından. Bu üçleme Sophokles’e ait; destanlarımızla direkt olarak alakalı değil ama karakterler mitolojiye ait yine. Belki hepimizin duyduğu bir karakter olan Oidipus’u tanıyoruz bu üçlemede. Kitapları aşağıdaki listeye ekledim.

Bundan sonra artık tragedyalara hazırsınız demektir; bunlar opsiyoneldir ama baktınız mitolojiyi seviyorsunuz, o zaman bunların da bir tadına bakabilirsiniz. Başlangıç olarak Oresteia.

Tam Liste:
Mitologya
Yunan Mitleri (Bu ve alttakini okumadım ama incelemelere bakınca işe yarayacağını görebiliyoruz)
Mitologya (Sözlükte bu kitaptan çokça alıntı yapılmış, özet niteliğinde bir kitap olduğu belirtiliyor)
Theogonia - İşler ve Günler
İlyada
Odysseia
Aeneis
Kral Oidipus
Oidipus Kolonos’ta
Antigone
Oresteia ve diğer tragedyalar. Aiskhylos, Plutarkhos, Sophokles, Euripides gibi yazarlar okunabilir.

Mitoloji Sözlüğü, bu kitaplarda görüp görebileceğiniz her karakteri tanıtan bir sözlük işte. Ama şunu belirtmekte fayda var; kitap KARAKTERİN ADI=KARAKTERİN KİM OLDUĞU şeklinde ilerlemiyor. Bazı önemli, mitolojide yer etmiş karakterlerin efsanelerini de anlatıyor. Olimposluları ve Titanları, adlarının anlamı, doğuşları, nitelikleri ve en bilindik efsaneleri şeklinde anlatmış mesela. Keza Akhilleus, Hektor, Herakles, Oidipus, Odysseus gibi karakterler de her birine 3-4 sayfa ayrılarak incelenmiş. İlyada ve Odysseia’yı bölüm bölüm anlatmış, her bölümde neler olduğunu kısaca özetlemiş. Bu açıdan aslında sözlük tanımının dışına çıkıyor biraz, ama şikayet etmiyoruz tabii ki.

Benim yaptığım gibi açıp baştan sona okumanıza gerek yok, ben hayatsız bir insan olduğum için yaptım bunu. Kitabı, aklınıza takılan, hatırlayamadığınız isimleri açıp bakabileceğiniz bir başvuru kitabı olarak tanımlayabiliriz kısaca. Kitabın sonuna eklenmiş olan alfabetik dizin ve soy tablolarını da bu açıdan çok faydalı buldum.

Ben okumaktan çok keyif aldım, bilmediğim birçok karakteri öğrendim, tanıdıklarımı da ne kadar iyi tanıdığımı anlamış oldum.

Fazla uzatmayalım, mitoloji sevenlerin edinmesi gerektiğini düşündüğüm bir kitap. Şimdiden keyifli okumalar.

[Seyyah Kudema · Rating 4 out of 5]

Muhteşem bir eserdi. Mitolojiyi anlayabilmek için mutlaka okunması gerekiyor.

[Erman Celik · Rating 5 out of 5]

İsmi sözlük ama kendi sözlükten fazlası benim gibi mitolojiye arkeolojiye amatörce merakınız varsa bu eser size çok yardımcı olacaktır. 2016'da 9 günlük ege antik bölge gezisi yapmıştım. Geziden önce bu kitabı okumak bir çok şeyi kafamda oturtmama yaradı. Küçük bir örnek vereyim, Efes'in Hristiyanlaştırılma süreci çok ilginçti, (Efes halkı kadın tanrıçaya inanmaktadır ve hristiyanlık dayatmasına Meryem ana ağırlıklı bir yorumla cevap vererek kendi kültürünü bi şekilde devam ettirir vb. /Artemis ten Meryem'e giden süreç) bu kitapta öğrendim, yazar tarihe daha değişik bakmamı sağladı. Hep ayasofyanın ihtişamını ve onun şimdi düştüğü durumu düşünüp üzülürdüm. Ama ayasofyanın da nasıl yapıldığını yine bu kitapta öğrendim. Hristiyanlık öncesi dinlerin tapınaklarından sütunlarca mermer getirilecek yapılmış! Yani yazar bize bir yandan Zeus'un uçkuruna düşkün hain olduğunu anlatırken yorumlarla kafamızı açıyor. Mitolojik aile ağaçlarını paylaşırken anadoludan referanslarla bizi gezmeye zorluyor.

[Yasemin · Rating 5 out of 5]

Azra Erhat İlyada ve Odysseia gibi batı düşünce tarzının temelini oluşturan iki önemli kaynağın çevirisindeki hassasiyet ve titiz çalışmayı bu eserinde de göstermiş; Üç eserin herbir adımında ne çok emek verilmiş demekten kendimi alamadım. İlyada ve Odysseia okumalarında sıklıkla başvurmamın yanında iki destanda da yer almayan; fakat artık günlük hayatta dahil adlarını duymaya alıştığımız kahramanların arka plan hikayelerini de öğrenmiş oldum. Ayrıca Roma mitolojisini kapsayan okumalar için de bir başucu kitabı; birbirinden çok da ayrı düşünülmese de Yunan ve Roma mitolojileri arasındaki karakter geçişlerini bulabilmek şahane oldu.

[Nuggar · Rating 5 out of 5]

Robert Graves - Yunan Mitleri kitabını okurken destekleyici sözlük olarak aldığım ancak bunun ötesine geçen Azra Erhat'ın Anadolu bakış açısını da hissettirdiği çok değerli bir çalışma diyebilirim.

Ana kitabı bırakıp sözlük içinde ordan oraya sürüklendiğim anlar çok oldu.

Yunan / Roma Mitolojisi için başlangıç kitaplarına güzel bir arkadaş olacaktır.

[Semih · Rating 5 out of 5]

Azra Erhat'ın engin bilgisi ve güzel kelime dağarcığıyla her bir mitoloji maddesi bir masal gibi hem öğretici hem de edebi bir dille yaılmış. Referans olarak kullandığım tam bir başucu kitabı. Maddelerin tam olarak yeterli uzunlukta olması ise muhteşem. Hem taşınabilir, hem geniş, hem her bir karaktere gerektiği kadar yer verilmiş, yazı fontuna kadar okuyucuyu içine çeken de bir tasarımı var.

[ece ✿ · Rating 5 out of 5]

Mükemmel. Tam anlamıyla mükemmel. Her şey çok iyi derecede açıklanılmış, anlatılmış. Mitolojiye olan sevgimin ufkunu genişletti ve onu bana daha da sevdirdi, aşık etti. Azra Erhat da bu konuda bir tanrıça. Kesin.

[Tuğçe · Rating 5 out of 5]

"Bu korkunç işkencenin bir gün biteceğini bile umamaz.
Sisyphos umutsuz kahramandır, ama insan kahramandır, çünkü bilinçlidir. Camus insan yaşamının anlamsızlığı içinde insan onurunun gene de, dış etkenlerin anlamsızlığına, koşulların kaçınılmaz baskısına karşın zorunlu olan yükü bile bile taşımak olduğunu belirtir ve Sisyphos'un bu korkunç işkenceden her şeye karşın bir zevk duyduğunu, bilincin verdiği sevinçle bir çeşit mutluluğa, umutsuzluğun mutluluğuna erişebileceğini ileri sürer. Sisyphos'u da böylece anlamsızlığı akıl ve bilinç gücüyle yenen insan kahraman olarak karşımıza diker. Tanrı ne yaparsa yapsın onu yenememiştir."

"Doğa sırlarına ve gücüne ermek, yani tanrilasmak, insan için ulaşımı en çok özlenen bir aşamadır. Dionysos bu erege varmanın yolunu herkes için ve kolay kolay açar: Bu yol şarap ve sarhoşluktur."

" Dionysos, hem tanridir, hem insan, Bakkha'lar yerine ve anina göre kadin kisiliginden vahsî hayvana, yirtici azmana dönüşür, böylece gerçeğin gerçek üstüne ulaşması ve gerçeğe gerisin geri inmesiyle doğal bir kasırga olan hayatın dalgaları yansitilmis olur. Bu dalgalanmanın insanlik dünyasinda açtigi yaralar, yarattigi korkunç dramlar, facialar, afetler tragedya denilen o şaşırtıcı, tüyler ürpertici hayat aynasinda görülür. Kisinin bilinçüstü ve bilinçaltina dek erişebilmesi bu tanrinin etkisiyle olmustur. "

[Suay Erkusoz · Rating 4 out of 5]

Boyle bir calismanin ulkemizde hem de 50 kusur yil once yapilmis olmasini degerli buluyorum. Mitoloji sozlugumuz var ve bu bir ceviri degil. Azra Erhat ve kusagindaki ilk Cumhuriyet humanistlerinin Anadolu'nun bir kopruden daha da fazlasi, kulturel ve ozel bir cografya oldugunu kanitlama cabalari bugunden baktigimizda yer yer zorlama, yer yer absurd dursa da bu insanlarin bu cografyayi severek calistiklarini unutmamak gerek kanimca. Bu kanitlama cabasinin en kotu sonucu, kitabin bilimsel guvenilirligine biraz golge dusurmesi ama ayni elestiri o donemdeki ve hatta bugun yapilan bircok calisma icin yapilabilir. Kendi onemini kanitlamaya yonelik kulturel calismalardan hicbir toplum muaf degil. O yuzden ben de bunu aklimda tutarak ve Erhat'in yaptigi ise sevgisinden kaynakli bir iltimas gecerek yaptim okumami. Gayet de zevk aldim. Bununla birlikte, bircok girdinin ve dilinin guncellenmesi gerekiyor. Maalesef Azra Hoca'nin eril bir dili var ve Mavi Yolculuk'tan da bildigim kadariyla kendisinin anti-feminist cikislari da var. Eril bir akademide hayatta kalmak icin yapmasi gerekeni yapmistir belki de farkinda olmadan. Ama bu, kitabin bu konularda guncellenmemesi ve iyi bir editten gecmemesi icin (ki cok fazla yazim hatasi vardi) bahane degil tabi ki.

[Muzaffer Arıner · Rating 5 out of 5]

Azra Erhat ile İliada ve Odysseia kitapları sayesinde tanışmıştım. Ardından Mavi Anadolu ve Mavi Yolculuk kitaplarını da okudum. Aslında ben bu kitapları okurken onun yaşadığını düşünüyordum. Yazdıklarına ve yazım diline hayran olunca hakkında biraz araştırma yaptım ve aramızdan ayrılmış olduğunu öğrenince gerçekten çok üzüldüm. Çok değerli biriymiş, bu kadar bilgili ve eserleri sanki kendi yazmışçasına çevirmiş olması hayranlık uyandırıcı. Artık özellikle mitolojik bir eser okumak istersem öncelikle çevirmenin Azra Erhat olmasına dikkat ediyorum.
Mitoloji sözlüğü de sözlük tarzında harf sırasına göre düzenlenmiş fakat o kadar doyurucu bilgiler ile doldurulmuş ki okuduğunuz eseri bırakıp onu okumaya devam etmek istiyorsunuz.
Roma ve Yunan mitolojisine ait her şeyi öğrenebileceğiniz kitap tadında bir eser ve ilgi mitolojiye ilgi duyuyorsanız kesinlikle sahip olmalısınız.

[Murat Başaran · Rating 4 out of 5]

Ülkemizde hazırlanmış en kapsamlı, en doyurucu mitoloji kitabı Azra Hanım'ın ellerinden çıkmış, çok da güzel olmuş. Agamemnon'dan Aşil'e, Poseidon'dan Sarpedon'a, karakterler ve olaylar ansiklopedik biçimde derlenmiş ve Yunan mitolojisi, giriş seviyesinin ötesinde, her demden okuyucu için keyifli bir serüvene dönüşmüş. Kitabın sonunda soy tabloları da var. Daha ne olsun?

[Halil İbrahim Sucu · Rating 5 out of 5]

Mitolojiyi sevenler icin cok iyi bir kaynak. Bir cok kelime ve destanın etimolojisine rastlanabiliyor. Örneğin Phokos diye biri var ve sonradan fok baligina dönüştüğü anlatılıyor, fok ismi de buradan geliyor. maindros-menderes, boreas-poyraz vs

[Yokusun Basi]

Mitoloji Sozlugu-Remzi (Turkish Edition) by Azra Erhat (2015)

[Nina · Rating 5 out of 5]

Bir sözlük baştan sona okunmaz elbette. Ama bu mitoloji sözlüğü okunur. Sözlüğü bir edebiyatçının hazırlaması ve kaleminin büyüsü, madde başlıklarına da yansımış. Kuru kuru mitolojik karakteri tanıtımından öte çok hoş bilgiler okudum. Ara ara dönüp dönüp okuyacağınız ve aynı zamanda eşsiz bir başvuru kaynağınız olabilecek bir eser.