هیچکاک در قاب

by بهرام بیضائی

Genres: Criticism

Paperback

First published January 1, 1995

About the author

بهرام بیضایی: مروری بر زندگی و آثار یک اسطوره زنده

بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطوره‌شناس برجسته ایرانی، در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران چشم به جهان گشود ور در روز ۵ دی ۱۴۰۴ در سن ۸۷ سالگی، دور از وطن، چشم از جهان فروبست. او به عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینما و تئاتر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی معاصر شناخته می‌شود که با خلق آثاری عمیق و چندلایه، نقشی بی‌بدیل در غنای هنر و اندیشه ایرانی ایفا کرده است.

آغاز راه و شکل‌گیری اندیشه

بیضایی در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب در تهران زاده شد. پدرش، ذکایی بیضایی، شاعر بود و این پیشینه، او را از همان ابتدا با ادبیات و هنر مأنوس کرد. علاقه‌ی وافر او به سینما و نمایش از دوران نوجوانی آغاز شد و همین علاقه او را به سمت پژوهش‌های گسترده در تاریخ نمایش ایران و جهان سوق داد. بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما آن را ناتمام گذاشت تا به صورت مستقل به تحقیق و آفرینش هنری بپردازد.

حاصل پژوهش‌های ژرف او در همان دوران جوانی، کتاب مرجع و ماندگار "نمایش در ایران" بود که به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در زمینه تاریخ نمایش ایرانی شناخته می‌شود و تسلط عمیق او بر ریشه‌های فرهنگی و نمایشی ایران را به نمایش می‌گذارد.

کارنامه هنری: از صحنه تئاتر تا پرده سینما

فعالیت‌های هنری بیضایی در دو حوزه اصلی تئاتر و سینما متمرکز است، هرچند قلم او در قالب فیلمنامه، نمایشنامه، پژوهش و داستان‌نویسی نیز آثاری درخشان خلق کرده است.

در عرصه تئاتر، بیضایی با نگارش نمایشنامه‌هایی چون "پهلوان اکبر می‌میرد"، "مرگ یزدگرد"، "چهار صندوق" و "افرا، یا روز می‌گذرد"، جانی تازه به تئاتر ایران بخشید. آثار نمایشی او با بهره‌گیری هوشمندانه از اساطیر، تاریخ و فرم‌های نمایش ایرانی (همچون تعزیه و نقالی) و ترکیب آن با تکنیک‌های مدرن تئاتری، به کاوش در مفاهیمی چون هویت، تاریخ، زن، مرگ و حقیقت می‌پردازند. زبان فاخر، ساختار پیچیده و شخصیت‌پردازی عمیق از ویژگی‌های بارز نمایشنامه‌های اوست.

در حوزه سینما، بیضایی کار خود را با ساخت فیلم کوتاه "عمو سیبیلو" در سال ۱۳۴۹ آغاز کرد و با اولین فیلم بلندش، "رگبار" (۱۳۵۱)، نام خود را به عنوان یک فیلمساز صاحب‌سبک و اندیشمند مطرح کرد. "رگبار" با نگاهی دقیق و شاعرانه به تحولات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، آغازگر مسیری بود که با شاهکارهایی چون "باشو، غریبه کوچک" (۱۳۶۴)، "شاید وقتی دیگر" (۱۳۶۶) و "مساف" (۱۳۷۰) ادامه یافت.

فیلم "مرگ یزدگرد" (۱۳۶۰)، که اقتباسی از نمایشنامه خود او بود، نقطه عطفی در کارنامه سینمایی او و سینمای ایران به شمار می‌رود. این فیلم با ساختاری مبتنی بر روایت‌های متناقض و تمرکز بر مفهوم نسبیت حقیقت، نمونه‌ای درخشان از سینمای فلسفی و تاریخ‌نگر است. "سگ‌کشی (۱۳۷۹) نیز پس از سال‌ها دوری از فیلمسازی، بازگشتی قدرتمندانه برای او بود که با استقبال منتقدان و تماشاگران روبرو شد.

سبک و مضامین کلیدی

آثار بیضایی، چه در سینما و چه در تئاتر، از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند:

زبان و دیالوگ: استفاده از زبانی فاخر، ادیبانه و در عین حال دقیق و حساب‌شده که به آثار او عمقی چندبعدی می‌بخشد.
اسطوره و تاریخ: بهره‌گیری از اساطیر ایرانی و بازخوانی رویدادهای تاریخی برای طرح مسائل جهان معاصر.
هویت زنانه: توجه ویژه به شخصیت زن و جایگاه او در تاریخ و اجتماع. زنان در آثار بیضایی اغلب شخصیت‌هایی قدرتمند، کنش‌گر و پیچیده هستند.
ساختار روایی: استفاده از ساختارهای روایی غیرخطی، روایت‌های تودرتو و شکستن مرز میان واقعیت و خیال.
پژوهش و دقت: تمامی آثار او بر پایه تحقیقات گسترده و دقیق در زمینه‌های تاریخی، اسطوره‌شناسی و فرهنگی بنا شده‌اند.

مهاجرت و تداوم فعالیت

بهرام بیضایی در سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و به عنوان استاد مدعو در این دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه ادبیات و هنرهای نمایشی ایران پرداخت. او در طول اقامت خود در آمریکا نیز از فعالیت هنری باز نایستاد و چندین نمایشنامه از جمله "طرب‌نامه" و "چهارراه" را با حضور بازیگران ایرانی در کالیفرنیا به روی صحنه برد و کارگاه‌های آموزشی متعددی برگزار کرد.

بهرام بیضایی، با بیش از نیم قرن فعالیت هنری و پژوهشی، نه تنها به عنوان یک هنرمند بزرگ، بلکه به مثابه یک اندیشمند و روشنفکر تأثیرگذار، جایگاهی رفیع در تاریخ فرهنگ

Reviews

[Mojhde Alipoor]

چقدر بیضایی تسلط داره روی کلمات.. واقعا به آسان ترین روش ممکن سینمای چندلایه هیچکاک رو برامون باز میکنه .. بدون اینکه قلمبه سلمبه باشه .. کتاب خیلی خوبیه اگه فیلم های هیچکاک رو دیده باشین خوندنش خالی از لطف نیست

[Mori]

خوانش اول؛
به نسبت خیلی از نقدها و مصاحبه‌هایی که هیچکاک رو خیلی سطحی بررسی کردن، مصاحبه‌ی خیلی درست و حسابی‌ایه.

بخشی از پاسخ بهرام بیضایی به پرسش «گفته شده که شخصیت های بدجنس فیلمهای هیچکاک جذابترند و این نشان بازتاب درونی خود هیچکاک است»:
«کار دیگر هیچکاک شرکت دادن مای تماشاگر در این بازی است. ما که خود را خوب می پنداریم و جدول نیک و بد را هنگام تماشای فیلم ها در جیب بغل داریم و شخصیت‌های روی پرده را داوری می کنیم؛ او ما را به بازی می کشد و در بسیاری موارد بی آنکه متوجه باشیم به صورت شریک جرم شخصی منفی در می‌آییم وقتی نگرانیم که نکند نقشه‌ی قتلی که در پیش دارد به شکست بیانجامد. در چنین موارد شرمنده کننده‌ای مرز نیک و بد در درون ما می‌شکند؛ مشارکت روحی ما با شخص بدجنس ما را با بدی نهفته‌ی درون خودمان روبرو میکند و اخلاق‌گرایی انتزاعی‌مان را به پرسش می گذارد.»

[Pejman]

هوش رُبا
چه در نوجوانی (که اولین بار خواندمش و انگار گنجی بی رنج یافته بودم) و
چه امروز که در ذهن مرورش می کنم
.
چگونه دیدن
چگونه لایه های مختلف را جستن و یافتن
اسطوره و
ریشه ها را
(حتی در فیلمهای هیچکاک) یافتن
...و
.
وه
!این مرد دانا چقدر بر ما افزوده ست
باشد که بماند و
.از هزار نیرنگ جهان بِرَهَد

[Sina khozeimeh]

اولین واکنش‌ام از خواندنِ این کتاب که مکتوبِ یک سخنرانیِ بهرام بیضایی در دانشگاه است بعد از دوباره دیدن یا بازبینیِ حدودِ سی فیلم از فیلم‌های شاخصِ هیچکاک، حیرتِ محض بود فقط، حیرتِ مطلق از تسلط و دقت و ظرافتِ نگاهِ بیضایی به تک‌تکِ فیلم‌های هیچکاک و جمله‌بندی‌هاش و همه چیزش. این کتاب در حکمِ یک جواهر است و فکر می‌کنم اگر یک دوره مثلن سی یا چهل فیلمِ مهمِ هیچکاک را ببینی و درجا بعد از آن دوره این کتاب را بخوانی بی‌شک معادلِ چند واحد دانشگاهی خوانده‌ای و دیده‌ای و فهمیده‌ای و پربار شده‌ای
بی‌ هیچ اغراقی

[Bahman Bahman]

کتاب هیچکاک در قاب بر اساس گفتگویی از بهرام بیضائی نمایش نامه نویس و کارگردان نام آشنای معاصر تدوین شده است. بنا بر توضیح مقدمه ی اثر: «در تابستان ۱۳۷۰ بررسی سینمای هیچکاک به عنوان یک برنامه ی کمک درسی به کوشش مجتمع آموزش فیلم سازی برای هنرجویان مجتمع و دیگر دانشجویان علاقه مند سینما برگزار شد که با یک رشته نمایش فیلم و سخنرانی توسط منتقدان، مدرسان و فیلم شناسان همراه بود. سخنران مهمان جلسه ی پایانی بهرام بیضایی بود، که منظم شده و گسترش یافته ی گفت وگوی او با هنرجویان در واپسین نشست بررسی سینمای هیچکاک را در این صفحات می خوانید.» در بخش پایانی کتاب نیز تصاویری از هیچکاک و فیلم هایش ارائه شده است.

[Reza K.]

گفتگویی با بیضایی درباره هیچکاک و جهانش
یا شاید هم «تماشای سینمای هیچکاک از پشت چشمان بیضایی»

[Ali]

بیضایی در زمینه ی ادبیات نمایشی ما اثر گذارترین قلم در پنج دهه ی اخیر بوده است. بیضایی سنت نمایشی ما را هم خوب می شناسد. خواندن بیضایی را، بهررو توصیه می کنم.

https://www.goodreads.com/author_blog...