เล่นแร่แปลภาพ

by นักรบ มูลมานัส

แปลภาพถ่าย ร้อยเรียงประวัติศาสตร์ ปะติดปะต่อเรื่องราวสยาม-ตะวันตก

เรามักถูกทำให้เชื่อว่า ภาพถ่ายนำเสนอความจริงบางอย่างเสมอ แต่หากลองมองอีกมุม ภาพถ่ายที่ผ่านการเลือกสรรนำเสนอเรื่องราว อาจจะไม่ได้เป็นตัวแทนความจริงเสมอไป ความนัยที่ซ่อนอยู่ในภาพถ่ายจึงเป็นสิ่งที่น่าเข้าไปค้นหา

'นักรบ มูลมานัส' จากศิลปินคอลลาจผู้มีผลงานเป็นเอกลักษณ์สู่ 'เล่นแร่แปลภาพ ประวัติศาสตร์สยามจากเบื้องหลังภาพถ่าย' ผลงานหนังสือเล่มแรกที่จะพานักอ่านเข้าไปสืบ เสาะ ส่องประวัติศาสตร์ช่วงรอยต่อยุคแสวงหาความศิวิไลซ์ในสยามตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 เป็นต้นมา ผ่านภาพถ่ายที่แฝงเรื่องราวและความสัมพันธ์อันสลับซับซ้อนกับตะวันตก ทั้งการมองเรือนกายผู้คนในอิริยาบถต่างๆ การตีความนัยวัตถุ จนถึงการถอดรหัสสัญญะในสถาปัตยกรรม

เตรียมเข้าไปสำรวจเบื้องหลังภาพถ่ายประวัติศาสตร์ได้ในหนังสือเล่มนี้

Genres: Nonfiction

304 pages, Paperback

Published March 1, 2022

Reviews

[Pawarut Jongsirirag · Rating 4 out of 5]

สนุกเเบบเพลินตามาก

นักรบ มูลมานัส ไม่ได้มีฝีมือเเค่การทำภาพคอลลาจสวยๆที่ปรากฎเป็นภาพหน้าปกในหนังสือหลายเล่มเท่านั้น ฝีมือการเขียนของพี่เขาก็อ่านสนุกลุกนั่งสบายด้วยเหมือนกัน พอรวมเข้ากับการมีภาพประกอบสวยๆเเทรกตลอดทั้งเล่มเเล้ว ก็เป็นประสบการณ์การอ่านหนังสือที่เพลินหน้าเพลนิตาดีเหลือเกิน

เล่มนี้หยิบจับเอาเกร็ดประวัติศาสตร์ผ่านรูปภาพในช่วงรัชสมัย ร.4-7 ที่บอกเล่าถึงประวัติศาสตร์ในเชิงวัฒนธรรมในยุคสมัยนั้น มาเล่าให้กับคนอ่านได้เห็นกัน ที่ผมบอกไปอาจจะเเปลกๆที่ว่าบอกเล่าให้เห็น เเต่หนังสือเล่มนี้เป็นการบอก "เล่า" ที่ทำให้คนอ่านได้ "เห็น" จริงๆตามตัวอักษรเลยครับ

หนังสือเเบ่งออกเป็น 2 ช่วงใหญ่ คือ ภาพที่เล่าถึงวิถีชีวิตของกษัตริย์เเละชนชั้นนำในสมัยนั้น เเละสถาปัตยกรรมที่เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้นเช่นเดียวกัน

ผมชอบการเล่าในส่วนเเรกมากกว่าส่วนหลังนะครับ รู้สึกว่าช่วงเเรกมันตรงกับคอนเซปของหนังสือมากกว่า เพราะเป็นการเล่าเรื่องที่มาจากการขยายความจริงที่ภาพถ่ายฉายออกให้คนดูได้เห็น เเต่ในส่วนหลังนั้นเป็นการเล่าเรื่องที่มีภาพเป็นส่วนประกอบให้เรื่องราวนั้นชัดเจนมากขึ้นมากกว่า พูดง่ายๆว่าช่วงต้นขาดภาพที่เป็นเเกนหลักไม่ได้เลย เเต่ส่วนหลังต่อให้ไม่มีภาพก็ยังเล่าเรื่องได้โอเคอยู่นะครับ

ประวัติศาสตร์ที่ถูกบอกเล่าในเล่มนี้ เป็นประวัติศาสตร์เชิงวัฒนธรรมที่ไม่รู้ก็ไม่เป็นอะไรนะครับ (อ้าววว) เเต่หากคุณรู้เรื่องพวกนี้ซึ่งเป็นเหมือนจิ๊กซอว์ชิ้นเล็กชิ้นน้อยในภาพใหญ่ของประวัติศาสตร์ไทยในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของการเปลี่ยนเเปลงสู่สมัยใหม่ ก็ทำให้เราเข้าใจอะไรในช่วงเวลานั้นมากยิ่งขึ้น ความคิดความอ่านของชนชั้น ผู้คนในช่วงเวลานั้น รวมไปถึงรูปเเบบทางสังคมที่ค่อยๆเปลี่ยนเเปลงไปอีกด้วย ใครจะรู้ว่าเเค่การเปลี่ยรจากการนั่งพื้นมาเป็นนั่งเก้าอี้ ก็มีอะไรให้พูดถึงมากมายเลยทีเดียว

เป็นอีก 1 ในเล่มชุด SilpaZip ที่อ่านสนุกได้ความรู้ เเละโยนคำถามสำคัญให้กับเราเมื่ออ่านจบว่า คุณคิดว่าภาพถ่าย คือ การบันทึกความจริงที่เกิดขึ้น หรือความจริงที่ถูกสร้างขึ้นเบื้องหลังเลนส์เเละกล้องกันเเน่ครับ

[ดินสอ สีไม้ · Rating 4 out of 5]

ชอบวิธีเล่าของเล่มนี้
ชอบวิธีการโยงเรื่องจากเรื่องหนึ่งไปยังอีกเรื่องหนึ่ง
อ่านเพลินและสนุกมากๆ เลย

[MT · Rating 4 out of 5]

- อ่านเล่มนี้ในฐานะscrapebookของนักรบมากกว่าเป็นงานnonficทั่วๆไปนะ คงเพราะได้เห็นงานคอนลาจที่เป็นบทกวีของเขาเมื่อปีสองปีก่อนแล้วทึ่งดี เขาไม่ได้เสพงานแค่visual artแต่ยังรวมถึงงานวรรณกรรมด้วย ก็เลยอยากเข้าใจการทำงานของเขาผ่านงานเล่มนี้ ซึ่งงานรวมบทความชิ้นนี้ของเขาก็ทำให้เห็นกระบวนการทำงานคอนลาจของเขาได้เห็นภาพและเข้าใจง่ายดี ผ่านการรีเสิร์จข้อมูลทั้งในเชิงข้อมูลและในเชิงศิลป์ หนังสือเล่มนี้เลยมีมิติที่ดีมากสำหรับเรา
- ชอบบทความเรื่องพระเกศา เป็นซับเจทที่ไม่ค่อยอ่านเจอเท่าไรเกี่ยวกับปวศไทย อยากให้มีคนทำสารคดีเกี่ยวกับพระเกศาหรือผมของสตรีในสยามมากๆ
- ชอบที่ช่วงท้ายนักรบพูดถึงเรื่องอิทธิพลของศิลปะตะวันตกที่สยามไปรับเอามามากๆ เพราะการพูดถึงอิทธิพลนี้มันก็ย้อนกลับมาที่งานคอนลาจของนักรบเองอีกทีด้วย ที่งานเขาก็อยู่คาบเกี่ยวงานศิลปะตะวันออกและตะวันตก ซึ่งเราว่ามันสื่อถึงนัยยะระหว่างพระปิยมหาราชและตัวนักรบเองในฐานะศิลปินที่ต่างมีวิสัยทัศนะและมีรสนิยมในการรังสรรผลงานได้ลึกซึ้งดี
- ชอบการพูดถึงงานสถาปัตยกรรมช่วงร.5มากๆ เราว่าพาร์ทนี้ทำให้ความเข้าใจเรื่องการไม่ตกเป็นเมืองขึ้นของสยามมันฟังดูลึกซึ้งขึ้นมาก เวลาพูดถึงเรื่องสยามไม่ตกเป็นเมืองขึ้น(in general) มันไม่พ้นเรื่องการพูดถึงการทำให้เป็นสมัยใหม่(เลิกทาส การขัดแย้งกันระหว่างขุนนางเก่ากับสถาบัน มีโรงเรียน มีรถไฟ )หรือการทำให้เป็นตะวันตก(ปฎิรูปการปกครอง ระบบราชการ กระจายอำนาจจากศูนย์กลาง การมีมารยาท)เพื่อที่สยามจะไม่ต้องสูญเสียองค์อธิปัตย์ของตนไป แต่พอได้มาอ่านในสิ่งที่นักรบเขียนมันทำให้เราเห็นถึงพระปรีชาสามารถในแง่ที่นุ่มลึกมาก การจ้างช่างอิตาลีเพื่อให้เขาวาดรูปที่มีกลิ่นแบบงานยุคเรเนอซองเพื่อสำแดงให้เจ้าอาณานิคมรวมถึงซับเจทของพระองค์เห็นว่าสยามนั้นไม่ใช่เพรียบพร้อมในทางปฎิบัติ แต่ในทางจิตวิญญาณ ทางรสนิยมสยามเราก็มีด้วย จงให้เราเป็นส่วนนึงของประชาคมโลก(ศิวิไลซ์)ในยุคนั้นด้วย ก็เลยชอบsenseอะไรแบบนี้มากเพราะไม่ค่อยอ่านเจอความเป็นจิตวิญญาณอะไรแบบนี้ในงานวิชาการเล่มอื่นๆที่อาจจะมีframeworkหรือthesisที่รัดกุมไป จนอาจทำให้มองข้ามเรื่องอะไรแบบนี้

[Froggie · Rating 3 out of 5]

ผู้เขียนมีโอกาสไปเยี่ยมหอจดหมายเหตุแห่งชาติและเป็นภาพถ่ายเก่าๆอายุประมาณ 100 ปีมากมายที่น่าสนใจ เลยเลือกภาพที่มีเรื่องราว เอามาหาข้อมูลและเขียนเป็นหนังสือ

เราชอบครึ่งแรกมากกว่าครึ่งหลังซึ่งไปเน้นงานสถาปัตย์และจิตรกรรมภายในมากกว่าภาพถ่าย แต่กระทั่งบทที่เราเฉยๆก็ยังมีเกร็ดบางอย่างที่เราคิดว่าน่าสนใจอยู่ อย่างเช่น ความหมายแฝงของภาพเขียนสีบนเพดานโดมของพระที่นั่งอนันตสมาคม, ต้นแบบของตึกไทยคู่ฟ้าที่เวนิส (เดิมชื่อ บ้านนรสิงห์), ภาพปาร์ตี้แฟนซีแปลกๆของพวกเจ้านาย (ร.5 แต่ชุดประจำชาติสก็อต)

แนะนำสำหรับผู้สนใจเกร็ดประวัติศาสตร์นอกสายหลัก

3.5 ดาว

[Wasin Waeosri · Rating 5 out of 5]

หนังสือเล่มนี้เล่าเรื่องประวัติศาสตร์ภาพถ่ายในไทยในแง่วัฒนธรรม การเมือง การปกครอง ชนชั้น มีเล่ารายละเอียดทั้งของไทยและต่างประเทศ มีแง่มุมทางด้านศิลปะการถ่ายรูปด้วย อ่านเพลิน สนุก ภาพสวย มีภาพสำคัญๆ ที่ไม่เคยเห็นมาก่อนในเล่มเพียบเลย ใครเป็นสายประวัติศาสตร์ห้ามพลาดเลย

[Nam.Reading · Rating 4 out of 5]

เขียนได้สนุก กระชับ น่าติดตาม อ่านลื่นไหล เพลิดเพลินดีมาก เต็มไปด้วยความรู้และคุณค่าทางประวัติศาสตร์ แต่เราชอบครึ่งแรกที่เกี่ยวกับรูปถ่ายมากกว่าครึ่งหลังที่เป็นสถาปัตยกรรมค่ะ ครึ่งแรกอ่านสนุกมากกกกกก ชอบค่ะ

[poom (wood) lertpinyowong · Rating 5 out of 5]

ในยุคสมัยที่เทคโนโลยีทำให้การดัดแปลงรูปภาพไม่ว่าจะโดยการตัดต่อ ใส่ฟิลเตอร์ ฯลฯ เป็นเรื่องที่ใคร ๆ ต่างก็ทำได้ ยังไม่ต้องกล่าวถึงเอไอในกล้องที่ปรับแต่งภาพให้เราแบบอัตโนมัติอีก ทั้งหมดนี้ทำให้ความคิดที่ว่าภาพถ่ายคือสิ่งที่บันทึกความเป็นจริงถูกสั่นคลอนอย่างหนัก แต่แล้วในอดีตภาพถ่ายนั้นเป็นสิ่งที่บันทึกความเป็นจริงจริง ๆ หรือ

ในยุคที่กล้องดิจิทัลเป็นที่แพร่หลาย การถ่ายภาพเป็นเรื่องง่ายและถ่ายได้อย่างแทบจะไม่จำกัด บางคนโหยหาการถ่ายภาพด้วยฟิล์มเพราะมองว่าการที่เรามีฟิล์มที่จำกัดทำให้เรา "ตั้งใจ" กับการบันทึกภาพมากกว่า ฟิล์มที่เสียแล้วเสียเลย ไม่ใช่ถ่ายเผื่อไว้ค่อยมาคัดทิ้ง

คำถามคือความ "ตั้งใจ" นั้นเองหรือเปล่าที่ทำให้ภาพที่เราถ่ายออกมาไม่ได้บันทึกความเป็นจริง เพราะเราต้องจงใจถ่าย เลือกจุดที่จะถ่าย ท่าที่จะถ่าย ผ่าน "มุมมอง" ของเรา เพื่อให้ได้ภาพแบบที่เรา "ต้องการ" ในขณะที่การถ่ายภาพไปเรื่อยของคนรุ่นใหม่เปิดโอกาสให้เราถ่ายภาพเสียหรือภาพหลุดได้ และบางครั้งภาพเสียเหล่านี้เองที่สามารถบันทึกความจริงบางอย่างเอาไว้ สีหน้าของคนในภาพที่อาจจะยังไม่ทันยิ้มตอนที่ถูกถ่าย อาจจะบอกอะไรกับเราได้มากกว่ารอยยิ้มที่เราจงใจมอบให้กับกล้อง

หนังสือเล่มนี้พาเราเข้าไปสำรวจมุมมองเหล่านี้ผ่านภาพถ่ายเก่า ๆ ของคนสยาม ในยุคที่การจะถ่ายภาพได้สักภาพต้องใช้เวลา ขนาดที่ว่าต้องมีขาตั้งพิงคอสำหรับนาย/นางแบบหน้ากล้องเพื่อกันเมื่อย ภาพถ่ายเรานี้ "จงใจ" จะบอกอะไรกับเรา มันสะท้อนมุมมองและความคิดของผู้คนที่อยู่ในภาพ และผู้คนที่ถ่ายมันออกมาหรือไม่ อย่างไร

ทำไมคนสมัยก่อนถึงไม่ยิ้มในภาพถ่าย และทำไมถึงมีบางคนที่ยิ้มอยู่ในภาพเหล่านั้น สิ่งนี้สะท้อนสถานะทางสังคมบางประการของคน ๆ นั้นหรือไม่ นี่คือหนึ่งในหัวข้อที่หนังสือเล่มนี้เล่าถึง

แน่นอนว่าคำตอบที่หนังสือให้ก็เป็นการ "แปลภาพ" หรือตีความตามแนวคิดของผู้เขียน มันอาจจะมีการแปลในแบบอื่นก็เป็นได้ อย่างไรก็ตามสิ่งที่จะได้จากการอ่านหนังสือเล่มนี้ก็คือตัวคำถามที่ผู้เขียนตั้งให้เราได้ขบคิด และการได้เห็นภาพเก่าแปลกตาแบบที่เราไม่เคยรู้มาก่อนว่ามีอยู่ รวมถึงเปิดให้เราเห็นความเป็นไปได้อื่นในการมองอดีตและการศึกษาประวัติศาสตร์ที่ไม่ได้จำเป็นจะต้องเป็นการศึกษาผ่านตัวอักษรเสมอไป

ปล. เราซื้อหนังสือที่คุณนักรบ มูลมานัสออกแบบมาหลายเล่มโดยที่ไม่เคยดูชื่อผู้ออกแบบปก เพิ่งมารู้จักชื่อนักรบ มูลมานัสเมื่อประมาณปีก่อน หลังจากนั้นเมื่อเห็นหน้าปกของศิลปินท่านนี้เราก็แทบจะรู้ในทันทีว่าใครออกแบบ 555 และหลังจากที่เราไปฟังเขาบนช่องยูทูปต่าง ๆ เช่นช่องฟาโรส และอื่น ๆ เราก็ยิ่งอินกับแนวคิดการคอลลาจของเขามากขึ้นเรื่อย ๆ จนตามไปดูหนังเรื่องแมนสรวง และตามมาอ่านหนังสือเล่มนี้ ความตลกคือบางครั้งระหว่างที่อ่านเรารู้สึกเหมือนเรานึกน้ำเสียงของคุณนักรบออกเลย 5555 สงสัยจะฟังจากยูทูปมาเยอะเกิน 555

[Theethad THIPSODA · Rating 5 out of 5]

เป็นหนังสือที่ทำให้รู้สึกว่าประวัติศาสตร์ไทยน่าสนใจกว่าที่เราคิดไว้เยอะเลย เกร็ดความรู้มากมายเต็มไปหมด ตั้งแต่สถาปัตยกรรมไปจนถึงการสังสรรค์ของชนชั้นสูงในสมัยก่อน ภาษาสวย ทำให้เห็นถึงการพัฒนาปรับเปลื่ยนของสังคมไทยให้มีความเป็นสากลมากขึ้น เสียดายที่หนังสือพูดถึงแค่เรื่องราวของคนชนชั้นสูง เจ้านาย เพราะเทคโนโลยีภาพถ่ายในสมัยนั้นคงเข้าถึงแค่กลุ่มคนเหล่านี้ คนน่าสนใจไปกว่านี้ถ้ามีการนำเสนอเรื่องราวและภาพถ่ายของบุคคลสามัญชนทั่วไป โดยรวมสนุกและน่าอ่านมากก เหมือนดูฟาโรสเลยย

[Thananan · Rating 5 out of 5]

เป็นแฟนคลับคุณนักรบ จากภาพคอลลาจต่างๆ แต่เล่มนี้มาพร้อมกับเรื่องเล่าประวัติศาสตร์ไทย ช่วงครึ่งแรกเข้มข้นสนุกมาก ตีความประวัติศาสตร์จากรูปภาพ แต่ช่วงครึ่งหลังเหมือนเล่าเฉยๆ แต่ก็ยังสนุก(ชอบเรื่องสถาปัตยกรรม) อาจจะไม่ค่อยตรงกับคอนเสปเรื่องเท่าไหร่
เป็นหนังสือประวัติศาสตร์ที่อ่านสนุกมากๆๆ อยากให้มีเล่มต่อไปเร็วๆ

[Yuu Suwapee · Rating 4 out of 5]

อ่านเพลิน อ่านง่าย รวบรวมมาจากคอลัมน์ที่ผู้เขียนเคยเขียนไว้ จึงสามารถหยิบมาอ่านได้เรื่อยๆเมื่อมีเวลา เพราะ ไม่ค่อยสนใจภาพถ่ายในอดีตของไทยมาก่อน ผู้เขียนเสนอมุมมองและการวิเคราะห์ภาพที่น่าสนใจ ทำให้ดูภาพถ่ายเก่าๆสนุกมากขึ้น

[panaread · Rating 5 out of 5]

ชอบงาน collage ของคุณนักรบ และตามดูเวลาไปเล่าเรื่องเกี่ยวกับศิลปะตามสื่อต่างๆ เลยตามมาอ่านหนังสือ
เขียนเล่าก็สนุกเหมือนเวลาเค้าเล่าเรื่อง เป็นเกร็ดประวัติศาสตร์ที่ติดมากับภาพถ่าย บางบทก็ทำให้ว้าวได้เหมือนกันค่ะ เช่น เกร็ดเบื้องหลังการถ่ายภาพสมัยก่อน

[Wanyiwa · Rating 4 out of 5]

เป็นบทความที่หยิบเอาเรื่องราวของภาพถ่ายมาเล่าประวัติและเรื่องราว ซึ่งเรียบเรียงได้น่าสนใจและอ่านได้สนุกและเพลินมากค่ะ ชอบเกร็ดเล็กเกร็ดน้อยที่เอาเรื่องราวของภาพถ่ายไปผูกโยงกับประวัติศาสตร์ ศิลปศาสตร์ และสถาปัตยกรรมศาสตร์ได้แบบกำลังดี แถมยังมีภาพประกอบที่ช่วยทำให้เข้าใจง่ายขึ้นด้วย

[Neennimmarn · Rating 4 out of 5]

ทรงคุณค่า