رهایی بشر: عدالت، آزادی و دولت

by فریبرز رئیس‌دانا

کتاب رهایی بشر پاسخی است به همۀ سطحی‌نگری‌هایی که در روزگار ما حول دو مفهوم عدالت و آزادی تنیده شده است. علاوه بر این، گویی در تقابل و تضاد گذاشتن عدالت و آزادی تعمدی در کار است تا سوسیالیسم را دشمن آزادی معرفی کند. از این رو، مؤلف در کتاب پیش رو ضمن بحث‌های نظری و عملی در این خصوص، به رسالت خود، یعنی آگاهی و خودآگاهی، ادای دین می‌کند: «من کار خود را کردم… تمامش کردم پیش از آنکه تمام شود، پیش از آنکه تمام شوم».

Genres: Politics

632 pages, Hardcover

First published October 1, 2021

About the author

فریبرز رئیس‌دانا (زاده ۲۹ دی ۱۳۲۳ در تهران – درگذشته ۲۶ اسفند ۱۳۹۸ در تهران) نویسنده، اقتصاددان سوسیالیست و سندیکالیست، استاد دانشگاه در رشته اقتصاد، کنشگر حقوق بشر، زندانی سیاسی و عضو کانون نویسندگان ایران بود.

رئیس‌دانا اقتصاددانی چپ‌گرا و دانش آموختهٔ مدرسه اقتصاد لندن بود. او علاوه بر کار تخصصی در زمینهٔ پژوهش و تدریس رشتهٔ اقتصاد، به کارهای سیاسی، اجتماعی، ادبی و مطبوعاتی نیز می‌پرداخت. او در جنبش روشنفکری ایران به دموکراسی، عدالت اجتماعی و سوسیالیسم علاقه‌مند بود. رئیس‌دانا نویسنده بیش از پانزده کتاب دربارهٔ مسائل اقتصادی و سیاسی مانند آزادی و سوسیالیسم، اقتصاد سیاسی توسعه و منش روشنفکری بود.

Reviews

[Ali Ahmadi · Rating 3 out of 5]

برنامه‌ای برای خریدن یا خواندنش نداشتم و اصلن نمی‌دانستم رئیس‌دانا قبل از مرگش چنین چیزی را نوشته. اما چشمم که بهش خورد، کنجکاو شدم بدانم این اقتصاددان چپ چطور سعی کرده عدالت و آزادی – این دو مفهوم به ظاهر (یا در بنیان) یا ناسازگار – را آشتی دهد. کار‌ نوشتن کتاب از سال‌های ابتدایی دولت اول روحانی شروع شده، با این هدف اولیه که نشان دهد چرا دوگانه‌هایی چون «سوسیالیسم = ترجیح عدالت بر آزادی، پوپولیسم، دیکتاتوری، فقر، خفقان و سانسور، پراید و گوشی جی‌ال‌ایکس // لیبرالیسم = ترجیح آزادی بر عدالت، توسعه و رشد، گردش آزاد اطلاعات، آزادی‌های شهروندی و رفاه بالا، فورد و آیفون» تمام حقیقت را بیان نمی‌کنند و مسأله بسیار پیچیده‌تر از این است. کتاب درگیر مفاهیم کلانی می‌شود و پای بسیاری نظریه‌پردازان قرون اخیر (از جرمی بنتام تا سمیر امین) را به کار باز می‌کند که البته این همزمان قوت و ضعف کار به حساب می‌آید.

رئیس دانا معتقد است اقتصاد سیاسی ایران در تمام سال‌های پس از جنگ، تا حد زیادی با راست جهانی هم‌سو بوده است. سوال اولی که پیش می‌آید این است که بحران انباشته‌ی فعلی در ایران تا چه اندازه ناشی از (نو)لیبرالیسم است؟ در سال‌های اخیر، حتا بسیاری از متفکرین چپ (مانند مهرداد وهابی) با ایده‌ی نولیبرال بودن حکومت ایران مخالفت کرده‌اند. و به‌نظر می‌رسد در تمام این مدت تاکید غلط و بیش‌ازاندازه‌ی گروه‌های چپ بر این جنبه، مانع از اتحاد بر سر دیگر ارزش‌های دموکراتیک طبقه متوسط و کارگر در جهت تغییری بنیادین شده.

در جزئیات، آنچه برای من جذاب‌تر بود:
فصل اول. در باب اهمیت نظریه‌های نخستین مثل فایده‌گرایی و تفکرات هابز، روسو و دیگران بر شکل‌گیری لیبرالیسم و هگل و دیگران.
فصل چهارم. تاریخ مختصری از لیبرالیسم و این که چرا «دست نامرئی بازار» ایده‌ایست که کار نمی‌کند. چطور دولت‌ها و برنامه‌ریزی اقتصادی، سرمایه‌داری را چندین بار نجات داده‌اند و چرا حتا در آزادترین بازارها نیز لزوم داشتن سطحی از سیاست‌های رفاهی دولتی بی‌چون‌وچرا پذیرفته می‌شود.
فصل ششم. بررسی دقیق‌تر دیدگاه جان رالز در پیوند آزادی و عدالت. «کدام اولویت دارد؟» و آیا این سوال، اساسن سوال درست و دقیقی‌ست؟ چرا نقد رالز به نولیبرالیسم مهم است و باز از نظر اجتماع‌گرایان غیرمارکسیستی چون سندل و تیلور چه کاستی‌هایی دارد؟
فصل نهم. سرمایه‌ی اجتماعی چیست؟ چطور می‌شود آن را افزایش داد؟ آیا این نوع از سرمایه‌ مفهومی خنثاست و بالا رفتنش به تمامی اعضای جامعه به یکسان سود می‌رساند؟

اما در کلیات
متاسفانه کلیت کتاب رویکرد نظام‌مندی ندارد. مشخص نیست که هدف مرور نظریات گذشته و برشمردن ضعف‌ها و قوت‌ها و تاثیرات آن‌هاست، یا نقد جدی‌تر تفکر مارکسیست‌های چون لوکاچ. کتاب سعی کرده کمی از هر دو را داشته باشد اما هر چقدر در بخش اول آموزنده‌ است و می‌تواند به عنوان نقطه‌ی شروعی برای مطالعه‌ی منابع دسته اول عمل کند، در بخش دوم گنگ است زیرا بی‌هیچ توضیحی درباره‌ی برخی اندیشه‌های پایه‌ای مارکس (مثل قانون ارزش)، تنها به این می‌پردازد که چرا مخالفت دیگری با این ایده اشتباه، سطحی یا تاثیر‌گذار بوده است و متاسفانه ویراستاری ضعیف نشر نگاه هم این ایراد را تشدید می‌کند.

[Nariman Amini · Rating 5 out of 5]

کتاب پاسخ های خوبی به سئوالات امروز ما دارد از نگرش های نئولیبرالیسم تا نقد چپ نو از تحلیل های جامعه شناسی تا بررسی ها اقتصادی تا بررسی روشنفکران چپ تفاوت دموکراسی سوسیالیستی و بورژوایی تا بررسی ایده پردازان نئولیبرالیسم مانند هایک و فریدمن و پتیاره های سیاسی(مارگارت تاچر) تا نقد سیاست مداران داخلی مانند بازرگان و... در کل کتابی جامع و خوبی است.
تکه ای از کتاب:
ذات طمع کارانه همگان یا روح شیطانی بعض کسان را چونان حقیقت مطلق و عمده و علت اساسی و تردید ناپذیر در نظر نگیریم. توجه داشته باشیم که تحول در روابط اجتماعی و فن شناسی موجب تغییر در الگوی مصرف و تولید در میان عشایر می شود. عشایر ناخواسته و خود خواسته به کالاهای برون ساز، یعنی کالاهای مصنوع شهری نیاز پیدا می کنند و این نیاز به تدریج فراگیر و جدی می شود.

[Babak Radfar · Rating 5 out of 5]

بشر اندیشنده ، اندیشیده ودر محک تجربه گذاشته و نقد کرده و به این ترتیب، آجر به آجر راه پله ای ساخته و هنوز هم در حال ساختن است.برای خواندن این کتاب خوب است با قلم و کاغذ و صبر و حوصله فراوان این مسیر آمده را از قدم اول پیش آمد و نت برداشت و مرور کرد و بخاطر سپرد ، تا به امروز رسید...این کتاب یک جور تاریخ فلسفه معاصر بود با کمی مثالهای ایرانی. کتاب خیلی خوبی بود اما همانطور که گفتم مقدمات و شناخت پیش فرض و حد اکثری و نه حد اقلی میخواست.

[Onyx Emerald · Rating 5 out of 5]

کتاب برای شاگردان علوم انسان که میبایست همه‌ی ما باشیم عالی و بینهایت مفید است. پر از نکته‌های دقیق و تکان‌دهنده. با مطالعه‌ی چند صفحه‌ی آغازین نمونه متوجه خواهید شد. کمی سنگین از نظر مطالب ولی قابل فهم

«رهایی بشر» را از طاقچه دریافت کنید
https://taaghche.com/book/124865

[Rozhanfathi · Rating 5 out of 5]

این کتاب نوشته فریبرز رئیس دانا است که نکته های بسیار ریز و تکان دهنده ایی را به خواننده کتاب گوشزد میکند
«رهایی بشر» را از طاقچه دریافت کنید
https://taaghche.com/book/124865