فاجعه جهل مقدس

by سیدمصطفی محقق‌داماد

آیت الله سید مصطفی محقق داماد از روحانیون و اساتید دانشگاه، اصالتا یزدی است. سید مصطفی محقق احمدآبادی معروف به محقق داماد در سال 1324 شمسی در قم به دنیا آمد . وی فرزندسید محمد محقق دامادو نوهٔ دختری حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی بنیان‌گذارحوزهٔ علمیهٔ قم است و با تنها دختر استاد خود آیت الله میرزاهاشم آملی (خواهر علی، صادق، باقر، فاضل و محمد جواد لاریجانی) ازدواج کرده‌ است.
وی استاد دانشکدهٔ حقوق دانشگاه شهید بهشتی و استاد دانشگاه شهید مطهری, عضو فرهنگستان علوم ایران و استاد کرسی فقه و حقوق و فلسفه است.
او در حوزه موفق شد در سال ۱۳۴۸، از علما و مراجع وقت، درجه اجتهاد را کسب کند. عمده دوره علوم عقلی و حکمت اسلامی را نزد استاد مرتضی مطهری و فقه و اصول تحلیلی را نزد آیات عظام، آملی لاریجانی و دایی‌اش مرتضی حائری یزدی آموخت. وی، مطالعه و تحصیل در رشتهٔ حقوق را پی‌گرفت و برای اخذ درجه دکترا در سال ۱۹۸۸، در بخش حقوق بین‌الملل به دانشگاه کاتولیک لوون (UCL) در بلژیک وارد شد و در سال ۱۹۹۵ موفق به اخذ درجه علمی Ph.D شد.
وی از سال 1360 تا سال 1373 ریاست سازمان بازرسی کل کشور را عهده دار بود و سپس به مطالعه ، تحقیق و تدریس در مجامعی چون دانشگاه شهید بهشتی ، دانشگاه خوارزمی ، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) ، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی و فرهنگستان علوم ایران پرداخت .
وی به زبان های عربی و انگلیسی مسلط است و با زبان فرانسه آشنایی دارد.
از آیت الله محقق داماد تا کنون تالیفات متعددی در حوزه معارف و حقوق اسلامی منتشر شده است .
فاجعه جهل مقدس یکی ازکتاب های وی است که گزیده ای از آن در این مطلب ذکر می شود.
"مـــن این اصطـــلاح را از جوردانو برونو فراگرفته ام.
۴۱۱ سال پیش در روز ۱۷ فوریه ســـال ۱۶۰۰ میلادی جوردانو برونو، فیلسوف ایتالیایی پس از گذراندن ۸ ســـال در سیاه چال های خوفناک دادگاه انکیزاسیون (تفتیش عقاید) در میدان کامپو دی فیوری شـــهر رم زنده زنده در آتش سوزانده شد.
جوردانو برونو کسی بود که از حق تمام انسانها برای اندیشیدن بدان گونه که دلشان می خواست، دفاع می کرد. او برای ایده هایی که درســـت آئینی را به مردم تحمیل می کرد، جایگزینی ارائه داد.
قبل از اینکه جوردانو برونو در آتش سوزانده شود، جلادان پاپ برای اینکه او را از گفتن سخنان کفرآمیز، از نظر دادگاه انکیزاسیون، بازدارند، زبانش را قطع کردند. این سرنوشت اغلب فلاسفه و دانشمندان دوره انکیزاسیون (تفتیش عقاید) کلیسای کاتولیک بود.
نوشته اند که وقتی برونو را به یک میله آهنین بسته بودند و انبوهی از هیزم برای سوزاندن او جمع کرده بودند، اوهم ساکت بود و تسلیم شده بود وچیزی نمی گفت؛ ولـــی اتفاقی افتاد که یک جمله تاریخی گفت که در تاریخ باقی ماند. آن اتفاق این بود که ناگهان دیدند پیرزنی نزدیک شد و تکه هیزمی در دست دارد و با آوردن نام خدا برلب، آن را به روی هیزم ها انداخت. برونو سکوتش را شکست و گویی عمل این پیر زن مغز استخوانش را سوزانده بود، گفت: «لعنت بر این جهل مقدست!»
مهمترین و یا لااقل یکـــی از اهم آفتهای اجتماعی نه تنها در منطقه اسلامی بلکه شاید بتوان گفت در سراسرجهان، جوامع دینی ازآن رنج می برد، جهل مقدس است.
جهل مقدس جهلی است که بُعد قدسی دارد. در چنین جهلی، شخص جاهل در جهل می سوزد، ولی برای خدا می سوزد. گرسنگی، فقر، فلاکت، بیماری، جنگ و دشمنی، جنایت، آدمکشی، ایذا و آزار بـــه همنوع همه را به قصد قربت تحمل می کند و جالب این اســـت که از هرگونه روشـــنگری هم می هراسد آن هم برای خدا.
جهل هایی که قـــرآن با آن مقابله می کند، جهل مقدس اســـت.
در جهل قدسی شـــخص جاهل با نهادی همراه می شود به نام «اعتقاد»؛ یعنی برای چنین انســـانی اعتقاد به جای تفکر می نشیند.
اعتقاد از ریشـــه «عقد» یعنی بستن است. شخصی که به امری معتقد می شود فکرش را گـــره کرده و معتقداتش را خط قرمز خویش می سازد.
در قرآن مجید گزارشـــهای زیادی از جهل های قدســـی آمده است. برای نمونه گزارشـــی است که قرآن مجید از جهل بت پرســـتان و ایدئولوژی آنان ارائه می فرماید.
به تعبیر قرآن مجید کســـانی که به جهل مقدس گرفتار میشـــوند، جاهلانه برای خویشـــتن خدا می سازند، خدایی که ناخودآگاه مجموعه ای از خواسته های خودآنان است. قرآن مجید می فرماید که: اینان هرگز مشمول هدایت الهی نمیشوند و به تعبیر شما قابل هدایت نیستند.
جهل مقدس همـــراه با اعتقاد های دینی است؛ ولی دینی که نه براساس تعقل بلکه براساس هواهای نفسانی انسان معتقد می شود و بالاترین جنایت را ممکن است مرتکب شـــود در حالی که خیال می کند برای خداست و متقرب الی االله می شود.
یکی از آفات اجتماعی که من مایلم آن را فاجعه تأســـف بار برای جوامع دینی امروز بنامم، جهل مقدس اســـت؛ جهلی که قهرمانانش دست به مهمترین جنایات می زننـــد، به خیال آنکه کاری که می کنند مورد خواست خداست وآنان برای خدا تلاش می کنند.
در یونان باســـتان جنگ میان خدایان بود و در ادوار بعد در قالب جنگ ادیان شکل گرفت. در تاریخ اسلام جنایات و خونریزیهایی که به دست گروه خوارج به بار آمد همه معلول همین نوع جهل است.
امـــروز در جامعه خود ما ایران نیز جهل مقدس گاه منشـــأ فاجعه می شود، که به ذکر یک نمونه بســـنده می کنیم.
در دادنامه ۱۷۲ ۱۶/۲/۱۳۸۲ پرونده کلاســـه ۱۱۳۱-۸۱-۹ دادگاه عمومی کرمان از قول متهمین قتلهای محفلی کرمان مکرراً این مطلب آمده اســـت کـــه در مورد برخی مقتولین با تسبیح استخاره گرفتیم و چون عدد ۶ آمد و عدد ۶ به معنای لزوم تعجیل در عمل اســـت، تصمیم گرفتیم که او را بکشیم و کشتیم!
گاهی اوقـــات جهل که لباس تقدس می پوشد یک ملت را در تاریکی و جهنـــم ابدی فرو می برد. نمونه اش در زمان ما مردم کره شمالی هستند. در کشور کره شـــمالی مردمی زندگی می کنند که از حداقل شرائط حیات یک انسان برخوردار نیستند؛ ولی تبلیغات حاکمیت فکر آنان را چنان ساخته که ...

Paperback

Published January 1, 2013

Reviews

[Siamak · Rating 3 out of 5]

در اکثر خطوط کتاب بال بال زدن نویسنده مشهود بود...قاعدتا نوشتن چنین کتابی در کشوری که بخش عمده الگوریتم کنترلی نظام حاکم ، بر پایه استفاده ابزاری از دین و مشتقاتش(خرافه های معمول) بنا شده کار سختی خواهد بود.انتظاراتم رو برآورده نکرد.

[Siavosh Rezakhan]

جهل مقدس همـــراه با اعتقادهای دينی است؛ ولی دينی كه نه براساس تعقل بلكه براساس هواهای نفسانی، انسان معتقد می‌شود و بالاترين جنايت را ممكن است مرتكب شـــود در حاليكه خيال می‌كند برای خداست و متقرب الی الله می‌شود.
يكي از آفات اجتماعی كه من مايلم آن را فاجعه‌ تأســـفبار برای جوامع دينی امروز بنامم، جهل مقدس اســـت؛ جهلی كه قهرمانانش دست به مهمترين جنايات می‌زننـــد، به خيال آنكه كاري كه می‌کنند مورد خواست خداست و آنان برای خدا تلاش می‌کنند.‌ در يونان باســـتان، جنگ ميان خدايان بود و در ادوار بعد در قالب جنگ اديان شكل گرفت. در تاريخ اسلام جنايات و خونريزی‌هايی كه به بار آمد، همه معلول همين نوع جهل است.
گاهي اوقـــات جهل كه لباس تقدس می‌پوشد، يك ملت را در تاريكی و جهنـــم ابدی فرو می‌برد.

[Mohadeseh · Rating 3 out of 5]

"فاجعه ی جهل مقدس" یکی از کتابهایی هست که بعد از خواندن آن فکر کردم چقدر به چنین کتابهایی نیاز هست.
این کتاب توسط "دکتر سید مصطفی محقق داماد" توسط نشر علوم اسلامی با همکاری نشر سخن در مجموعه کتابهای "روشنگری دینی" چاپ شد.
این کتاب؛ مجموعه ی مکتوبی از ۱۵ سخنرانی نویسنده در سالهای مختلف است که به بهانه ی واقعه ی کربلا در آنها به موضوع " جهل" میپردازد.


دین یک شمشیر دو لبه است، به همان اندازه ای که میتواند موجب رستگاری و رشد باشد ، میتواند موجب گمراهی نیز باشد به خصوص زمانی که دین پذیرفته شده برای ما بر آمده از ایمان نباشد.

دسته ای از افراد در طول تاریخ وجود داشته اند که از دین برای بیشتر قدرت داشتن و تفسیر کارهای اشتباهشان استفاده کرده اند. نویسنده معتقد است آنچه در کربلا اتفاق افتاد حتی در دوران جاهلیت هم رایج نبوده است و این به دلیل آن است که حداقل در جاهلیت برخی از فضایل اخلاقی پسندیده بوده اند.
به نقل شهین اعوانی در جلسه ی رونمایی از کتاب " مهم‌ترین بخش کتاب آقای محقق‌داماد که به ذائقه انسان می‌نشیند آنجاست که اخلاق بر دین تقدم پیدا می‌کند. ایشان به اخلاق پیشادینی اشاره می‌کند و می‌گوید اگر انسان با داشتن این پیشینه اخلاقی وارد دین شود به تعالی دست پیدا می‌کند. صحبت بر سر این است که اگر بخواهیم با خداوند صادق باشیم، آیا این امر را شرع به ما می‌آموزد یا اخلاق؟ اگر شما همه احکام نماز را رعایت کنی، ولی وقتی رو به قبله می‌ایستی با خداوند صادق نباشی، این نماز ارزشی نخواهد داشت. این امر را عقل و اخلاق به انسان می‌آموزد."

رفتارهایی که در کربلا صورت گرفت حاکی از جهلی است برآمده از خوانش اشتباه دین ! به طور کلی جهل دو دسته میشود که یکی مرکب و دیگری جهل بسیط است.

نویسنده میگوید جهل بسیط جهلی است که فرد میداند که نمیداند و در واقع این جهل موجب رشد و تعالی او خواهد شد.

اما جهل مرکب که جهل قدسی ناشی از همین جهل است ،جهلی است که در آن شخص جاهل با نهادی به نام " اعتقاد" همراه میشود. یعنی برای چنین انسانی اعتقاد به جای تفکر مینشیند. اعتقاد از ریشه ی " عقد" به معنای بستن است. شخصی که به امری معتقد میشود فکرش را گره میزند و اعتقاداتش خط قرمز او میشوند.

بر اساس جهل مقدس ممکن است انسان بالاترین جنایات را مرتکب شود و گمان کند برای خدا است. همان اتفاقی که در کربلا نیز شاهد آن هستیم.

در نیمه ی دوم کتاب بیشتر از تاثیرات این جهل و حکمت و مسائل وابسته به آن صحبت میشود.

محقق داماد در یک مصاحبه راجع به چرایی وجود لفظ "فاجعه" در عنوان کتاب میگوید:
"چون جهل مقدس می‌تواند فاجعه به بار آورد و منظور «فاجعه عاشورا» است که پیامد و برآمده از جهل مقدس است. این عنوان را من از «جوردانو برونو» گرته گرفتم. وقتی او را در میان میدان روم بسته بودند و دور آن هیزم جمع کرده بودند که او را آتش بزنند، پیرزنی جمعیت را می‌شکافد و از گوشه دستمالش یک قطعه چوب بیرون می‌آورد تا برای رسیدن به خدا در آتش زدن برنو مشارکت کند. برنو وقتی این صحنه را دید، فریاد زد که نفرین بر آن جهل مقدست."

[Mohsen · Rating 3 out of 5]

اونقدرها که ازش تعریف می‌شد، حرف تازه‌ و مگویی نداشت. نه اینکه کتاب بدی باشه. نه. ولی خیلی از مباحث کتاب اینقدر تکراری شده که دیگه میشه گفت کلیشه‌ای حرف می‌زنه. هرچند احتمالا این کتاب موقع انتشارش حرف‌های تازه زیادی داشته.

[Mohammad Khazaie · Rating 2 out of 5]

کتاب را از روزهای ابتدایی محرم امسال شروع کردم و حالا در نزدیکی اربعین تمام شد.
کتاب مشتمل بر 15 سخنرانی پیاده شده است؛ 8 گفتار نخست مرتبط با عنوان کتاب و در خصوص ایده محقق داماد در خصوص ریشه فاجعه عاشوراست اما 7 گفتار دیگر هیچ ارتباط مشخصی با عنوان کتاب ندارند. از طرفی سخنرانی بودن محتوای کتاب، سبب در هم ریختگی گفتارها شده و در نهایت 419 صفحه نوشته درهم را به خواننده ارائه می کند.
با این حال ایده های محقق در این کتاب قابل توجه است، هرچند مانند سایر ایده های او، ساده انگارانه و خالی از لایه های اندیشه ای عمیق است و صرفا بر فکت های پراکنده بنا شده اند.

[Navid Sheydaei · Rating 3 out of 5]

کتاب چون مجموعه سخنرانی بود، اونطور که باید، انتظار رو برآورده نمی‌کرد. اما اصل موضوع و پرداختن بهش، مهمه و لذا کتاب رو خوندنی کرده.

[Mj · Rating 5 out of 5]

بهترین کتاب مذهبی ای که خوندم بود