What do you think?
Rate this book
هفت گنبد
فکر کردم آیا مینا هم وقتی سر همین میز مینشیند به من فکر میکند که از در تو آمد. اگر این صحنه را در فیلمی میدیدم یا توی داستانی میخواندم مطمئن میشدم که نویسنده خواسته داستان را تمام کند و قبل از اینکه داستان تمام شود پایان خوشی هم برایش ساخته اما دیدن مینا نه پایان داستان بوریس بود نه اصلا خوش بود... ؛
216 pages, Paperback
First published May 1, 2018
2 people are currently reading
61 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 20 of 20 reviews
December 20, 2023
این کتاب رو بعد از «زیر سقف دنیا» خوندم و خب بیتعارف انتظارم رو برآورده نکرد
زیر سقف دنیا پیوستگی و روایت جذابتری داشت
کتاب مجموعهای از داستانهای کوتاه هستش که هرکدوم به نوعی درگیر نوعی از گمگشتگی و جستجو هستن (به دنبال برادرِ نداشته، نسخهای خطی از یک کتاب، یک حشره و ...). چندتا از داستانها رو دوست داشتم مثل امانتداری خاندان آباشیدزه یا خواب برادر مرده ولی فضای بعضی داستانها بیش از حد مالیخولیایی و درهم و برهم میشد و به نظر نویسنده فقط دوست داشته پیچیده بشن.
زیر سقف دنیا پیوستگی و روایت جذابتری داشت
کتاب مجموعهای از داستانهای کوتاه هستش که هرکدوم به نوعی درگیر نوعی از گمگشتگی و جستجو هستن (به دنبال برادرِ نداشته، نسخهای خطی از یک کتاب، یک حشره و ...). چندتا از داستانها رو دوست داشتم مثل امانتداری خاندان آباشیدزه یا خواب برادر مرده ولی فضای بعضی داستانها بیش از حد مالیخولیایی و درهم و برهم میشد و به نظر نویسنده فقط دوست داشته پیچیده بشن.
March 9, 2021
آفتابه لگن هفت دست شام و ناهار هیچی. شگردهای روایی و بینامتنیت و فلان و بیسار تا دلت بخواد. محتوا و لب کلام و قصهی زندگی هیچچچچ.
یکی از دوستداشتنیترین تعریفهای داستان برام اینه: داستان یه دروغ بزرگه که تو با هزار تا راست کوچیک اونو برای خوانندهت باورپذیر میکنی.
متاسفانه نویسندهی این کتاب جز دروغ گفتن کاری بلد نبود. مجموعهی هفت گنبد مجموعهای از هفت دروغ بزرگه که نویسنده ش در کمال وقاحت ازت انتظار داره هفت هزار تا دروغی که تو سطرهاش جا داده رو راست فرض کنی و بعد هم براش بهبه چهچه راه بندازی که چه لباس برازندهای برای امپراتور دوختهای ای استاد...
خوشبختانه بابت این کتاب پولی خرج نکردم. ولی از وقتی که براش گذاشتم هم متاسفم.
یکی از دوستداشتنیترین تعریفهای داستان برام اینه: داستان یه دروغ بزرگه که تو با هزار تا راست کوچیک اونو برای خوانندهت باورپذیر میکنی.
متاسفانه نویسندهی این کتاب جز دروغ گفتن کاری بلد نبود. مجموعهی هفت گنبد مجموعهای از هفت دروغ بزرگه که نویسنده ش در کمال وقاحت ازت انتظار داره هفت هزار تا دروغی که تو سطرهاش جا داده رو راست فرض کنی و بعد هم براش بهبه چهچه راه بندازی که چه لباس برازندهای برای امپراتور دوختهای ای استاد...
خوشبختانه بابت این کتاب پولی خرج نکردم. ولی از وقتی که براش گذاشتم هم متاسفم.
June 25, 2021
داستانها از نظر من مبهم و ناملموس هستن و نتونستم با کتاب ارتباط بگیرم
April 13, 2019
هفت گنبد مثل باقی کارهای محمد طلوعی، جذاب و خواندنی است. کابوسهایی مدرن، با ارجاعهایی روشن به قصههای هفتپیکر نظامی(بهترینشان تبدیل دو دیو سیاه و سپید، به زن و مرد خارجی قصهٔ لوح غایبان!). کتاب ایدههای بسیار نو، زبان پیراسته و فضاسازیهای تحسینبرانگیزی دارد. تنها مشکل این است که دو سه تا داستان در میانه قبل از این که به جایی برسند رها میشوند و ایدهشان ابتر میماند.
بهترینهای مجموعه به نظرم امانتداری خاندان آباشیدزه، خواب برادر مرده و بدو بیروت بدو بودند.
پ.ن: توی داستانهای طلوعی، جزئیاتی هستند که تا مدتها توی ذهن خواننده میمانند. از تمام داستانهای هفت گنبد، فصل دهشتناک و مشمئزکننده مثلهکردن آدم توی قصه "خانه خواهری"، جملههای چلپک خانم اول و ثانی به شخصیت اصلی و نوشته روی پوستر تبلیغاتی روی دیوار خوب یادم ماندند :
"ودکا بخور قوی شی، رفیق شوروی شی!"
بهترینهای مجموعه به نظرم امانتداری خاندان آباشیدزه، خواب برادر مرده و بدو بیروت بدو بودند.
پ.ن: توی داستانهای طلوعی، جزئیاتی هستند که تا مدتها توی ذهن خواننده میمانند. از تمام داستانهای هفت گنبد، فصل دهشتناک و مشمئزکننده مثلهکردن آدم توی قصه "خانه خواهری"، جملههای چلپک خانم اول و ثانی به شخصیت اصلی و نوشته روی پوستر تبلیغاتی روی دیوار خوب یادم ماندند :
"ودکا بخور قوی شی، رفیق شوروی شی!"
August 30, 2024
از محمد طلوعی بیشتر داستان کوتاه خواندهام تا رمان. قلمش را دوست دارم. تقلیدی نیست، سبک خودش را دارد. راحت مینویسد، ساده نه، ولی راحت. این کتاب روایتی داستانوار است از هفت سفر به هفت کشور همسایه. به خاطر همین اسم کتاب جالب است، خیلیخوب انتخاب شده. هفت داستان نیمهبلندی که بعضیها خوبند، بعضیها بیمعنیاند و در کل میانگین که بگیری کتابیست بیش از حد متوسط. میخواستم دو و نیم نمره بدهم ولی اینجا نمیشود نیم نمره گذاشت.
روایتهای طلوعی جذاباند. زبان نوشتههایش همان چیزیست که بین نویسندههای مدرن ایرانی خاصتر نشان میدهد. به روز و ایرانی. من میدانستم که محمد طلوعی در بومینویسی مهارت دارد و در این کتاب هم از این ویژگیاش خوب استفاده کرده. هفت اقلیم و هفت فرهنگ مختلف را خوب درآورده. ولی چرا این کتاب را آنقدر نپسندیدم؟ طلوعی به قدر کفایت نوشته ولی خیلی نسبت به نوشتهاش دلرحمی به خرج داده. همهشان را گذاشته بمانند. انگار هر چه نوشته دیگر پاک نکرده. نویسنده باید نسبت به تکتک کلماتش خونخوار باشد و راحت خط بزند. اما طلوعی برعکسش را انجام داده. انگار نمیخواسته چیزی توی دلش بماند. همین باعث شده داستانهایش بیخودی طولانی شوند. همانطور که گفتم زبان جذابی دارد و آدم را تا پایان داستانها با خود میکشد ولی آخر داستان که میرسد، با خود میگویم خب؟ تمام شد؟ خیلی تاثیرگذار بود!
بین داستانهایش، روایت سوریه عالی بود، روایت گرجستان و عمان را هم دوست داشتم. اما ارمنستان خیلی ضعیف و یک سورئال آبکی از آب درآمده بود. افغانستان، لبنان و عراق هم نه خوب بودند و نه بد.
خلاصه ممنون آقای طلوعی. همچنان متقاعدم میکنی که بروم سراغ کتاب بعدیات.
۹ شهریور ۱۴۰۳
روایتهای طلوعی جذاباند. زبان نوشتههایش همان چیزیست که بین نویسندههای مدرن ایرانی خاصتر نشان میدهد. به روز و ایرانی. من میدانستم که محمد طلوعی در بومینویسی مهارت دارد و در این کتاب هم از این ویژگیاش خوب استفاده کرده. هفت اقلیم و هفت فرهنگ مختلف را خوب درآورده. ولی چرا این کتاب را آنقدر نپسندیدم؟ طلوعی به قدر کفایت نوشته ولی خیلی نسبت به نوشتهاش دلرحمی به خرج داده. همهشان را گذاشته بمانند. انگار هر چه نوشته دیگر پاک نکرده. نویسنده باید نسبت به تکتک کلماتش خونخوار باشد و راحت خط بزند. اما طلوعی برعکسش را انجام داده. انگار نمیخواسته چیزی توی دلش بماند. همین باعث شده داستانهایش بیخودی طولانی شوند. همانطور که گفتم زبان جذابی دارد و آدم را تا پایان داستانها با خود میکشد ولی آخر داستان که میرسد، با خود میگویم خب؟ تمام شد؟ خیلی تاثیرگذار بود!
بین داستانهایش، روایت سوریه عالی بود، روایت گرجستان و عمان را هم دوست داشتم. اما ارمنستان خیلی ضعیف و یک سورئال آبکی از آب درآمده بود. افغانستان، لبنان و عراق هم نه خوب بودند و نه بد.
خلاصه ممنون آقای طلوعی. همچنان متقاعدم میکنی که بروم سراغ کتاب بعدیات.
۹ شهریور ۱۴۰۳
February 10, 2021
اگر به عنوان یک توریست سفری به هفت تا از کشورهای همسایه داشته باشید و بدون هیچ علاقه ای نسبت به مردم آن کشورها و زیست و فرهنگشان فقط یک سری جزئیات را ببینید و بپاچید توی داستانهای تخیلی خودتان چنین چیزی از آب در می آید. آقای طلوعی واقعا پولت را دور ریختی. همه را جمع میکردی یک سفر چند روه میرفتی فلورانس و عکسهایش را در اینستاگرامت منتشر میکردی. والا به خدا :)
Read
September 23, 2020«هفت گنبد» محمد طلوعی، مجموعه هفت داستان است از آدمهایی که به سفرهایی نه چندان معمول رفتهاند،به سرزمینهایی خیلی نزدیک اما خیلی کمتر شناختهشده برای ما: یکی که به دنبال حشرهای نادر در بیابانهای عمان میگردد، یکی که در سوریه، پی برادری است که حتی نمیداند داشته یا نه، یکی دیگر که در گرجستان پی کنتی که تا حالا ندیده میرود، و یکی که آمده عراق نسخهای خطی را قیمتگذاری کند و ...
چه چیز این کتاب را دوست داشتم؟ دقیقا نمیدانم، اما به گمانم همین را. این که نه آدمها همان آدمهای تکراری هستند، نه فضاها و مکانها همان فضاهای تکراری. در اغلب داستانها خواننده آن شگفتی لازم که در آخر داستان نگوید «خب که چی» را دست آخر هدیه میگیرد، اما داستانها ماجرامحور و شگفتیمحور نیستند. شگفتی در سراسر متن جاری است و سیلان دارد. شخصیتها همه سویهای رازآمیز دارند و اغلب کمگو و پنهانکارند اما آدمهایی زنده هستند. تصاویر و مکانها به خوبی توصیف و تصویرسازی شدهاند آن اندازه که بیش از همه از داستانها همینها یادم مانده است. نسبت میان نقل و نمایش گفتگو بسیار به اندازه است و ا این رو داستانها خوشپرداخت هم هستند اگرچه هیچ کدام، به هیچ رو، در پی پایبندی به پیرنگ به معنای رایجش اصلا نیستند و حتی از آن گریز دارند. اینها همه، خواندن «هفت گنبد» محمد طلوعی را به سفری ملایم و متفاوت گرداگرد ایرانزمین بدل میکند و تجربهای به تمامی متفاوت از آن چه با اغلب داستانهای معاصر ایرانی تجربه میکنیم، رقم میزند.
چه چیز این کتاب را دوست داشتم؟ دقیقا نمیدانم، اما به گمانم همین را. این که نه آدمها همان آدمهای تکراری هستند، نه فضاها و مکانها همان فضاهای تکراری. در اغلب داستانها خواننده آن شگفتی لازم که در آخر داستان نگوید «خب که چی» را دست آخر هدیه میگیرد، اما داستانها ماجرامحور و شگفتیمحور نیستند. شگفتی در سراسر متن جاری است و سیلان دارد. شخصیتها همه سویهای رازآمیز دارند و اغلب کمگو و پنهانکارند اما آدمهایی زنده هستند. تصاویر و مکانها به خوبی توصیف و تصویرسازی شدهاند آن اندازه که بیش از همه از داستانها همینها یادم مانده است. نسبت میان نقل و نمایش گفتگو بسیار به اندازه است و ا این رو داستانها خوشپرداخت هم هستند اگرچه هیچ کدام، به هیچ رو، در پی پایبندی به پیرنگ به معنای رایجش اصلا نیستند و حتی از آن گریز دارند. اینها همه، خواندن «هفت گنبد» محمد طلوعی را به سفری ملایم و متفاوت گرداگرد ایرانزمین بدل میکند و تجربهای به تمامی متفاوت از آن چه با اغلب داستانهای معاصر ایرانی تجربه میکنیم، رقم میزند.
December 6, 2022
۲ ستاره نهایت امتیازیه که بهش میدم کتاب شلوغ پلوغ و بی هدفیه! نمیدونی بالاخره نویسنده چی میخواد یا چی میگه !😒 دوستش ندارم 💔 با اینکه کتاب خیلی کم حجمه هرچی زور زدم نتونستم تمومش کنم ! انقدر اون زمان رسانه ها تبلیغش رو میکردن که فکر کردم چقدر باید عالی باشه 😑
تجربه من از کتابهایی که خواندم اینه ؛
۱. هیچ وقت با اسم کتاب نخرید
۲. هیچ وقت با جلد کتاب نخرید
۳. هیچ وقت کتابی که یهو عالم و آدم شروع میکنند به تبلیغش رو نخرید 🤦🏻♀️
برای کتاب خریدن وقت بذارید و توی کتاب فروشی ها حتما با آرامش متن رو چک کنید
چطوریه که کتاب هایی عالی هستن که کمتر تبلیغ میشن ؟ 🤦🏻♀️🤔
تجربه من از کتابهایی که خواندم اینه ؛
۱. هیچ وقت با اسم کتاب نخرید
۲. هیچ وقت با جلد کتاب نخرید
۳. هیچ وقت کتابی که یهو عالم و آدم شروع میکنند به تبلیغش رو نخرید 🤦🏻♀️
برای کتاب خریدن وقت بذارید و توی کتاب فروشی ها حتما با آرامش متن رو چک کنید
چطوریه که کتاب هایی عالی هستن که کمتر تبلیغ میشن ؟ 🤦🏻♀️🤔
July 22, 2018
کاش تمامی داستان هایش مثل امانت داری خاندان آباشیدزه می بود هرچند که بسیاری از داستان هایش شروع خوبی داشتند و در انتها نمی توانست آن طور که بایست مخاطب را مجاب کند
July 9, 2019
مسعود قادری آذر - کارگروه نقد حداقلْ کلانشهر
چه عناصری کتاب «هفت گنبد» محمد طلوعی را میسازد و آن را متفاوت میکند؟ این عناصر پس از خواندن کتاب به سادگی مشخص میشود اما اجازه بدهید از معرفی کتاب توسط خودِ نویسنده استفاده کنیم:
«برای نوشتن هر کدام از این داستانها به این کشورها سفر کردهام... میتوانم بگویم که هر کدام از این داستانها بازسازی دوبارهٔ یک داستان از داستانهای مجموعه «هفت پیکر» نظامی است... داستانهای این مجموعه بیشتر راجع به سرنوشت مشترک آدمهایی است که در این جغرافیای باستانی زندگی میکنند. آدمهایی که سرگذشتهاشان از زندگیهای هم گذشته و باز دوباره به هم گره میخورد. در یک بیان خلاصه میتوانم بگویم که هفت گنبد داستان جنگها و صلحها و آرزوها در خاورمیانه خیالی است، جایی بدون مرز.»
پس «هفت پیکر»، «سفر» و «خاورمیانه» چراغهایی هستند که هنگام خواندن کتاب، کمک میکنند همه چیز را بهتر ببینیم. عنصر در اهمیت موضوع سفر و جستجو، کافیست به یاد بیاوریم، کتاب با چنین مصرعی از «هفت پیکر» آغاز میشود: «من سفرساز و او مسافرسوز». عبارت «خاورمیانه خیالی» به ما یادآوری میکند از عنصر «خیال» نیز غافل نشویم و ببینیم که این عنصر چه معنایی برای نویسنده دارد و چه کارکردی برای وی داشته است.
منصفانهتر است که نقد یک مجموعه داستان کوتاه، همهٔ داستانها را از زیر نظر بگذراند اما این کار حجم این نوشته را بیش از حد بالا خواهد برد. البته این حقیقت که «هفت گنبد»، عنوان هیچکدام از داستانهای این مجموعه نیست، به منتقد اجازه میدهد، برای کل کتاب هویتی قائل شود و این کل را هدف نقد خود قرار دهد. در ادامه از طریق داستانهای اول و چهارم کتاب، یعنی «خوابِ برادرِ مُرده» و «لوح غایبان»، تلاش میکنیم خصیصههای کل کتاب را شناسایی کنیم.
خواب برادر مرده:
ظاهراً این داستان، به داستان چهارم «هفت پیکر» یعنی «گنبد سرخ» ارجاع دارد. میگویم «ظاهراً»، چراکه تشخیص ارجاعات در این مجموعه کار سادهای نیست. «لوح غایبان» تنها موردی است که داستان متناظرش در «هفت پیکر» مشخص است. در دیگر موارد حتی میشود اختلافنظر داشت .[1]
اگر این تناظر یک به یک هم نباشد، جای اعتراضی نیست. اعتراض جایی وارد میشود که به «هفت پیکر» مراجعه کنیم و با خواندن داستان متناظر، چیزی تغییر نکند. یعنی اگر بخواهیم جزء به جزء «خواب برادر مرده» را با «گنبد سرخِ» «هفت پیکر» مقایسه کنیم، شباهت و تفاوتهایی مییابیم که سویهٔ معنایی خاصی ندارد. حتی اگر پس از خواندن هفت گنبد، کل «هفت پیکر» را بخوانیم و حافظهٔ خیلی خوبی هم داشته باشیم، چراغی در ذهن ما روشن نمیشود. شاید چند چراغ سوسو بزنند و بعد خاموش شوند. نویسندهٔ «هفت گنبد» موضعگیری خاصی نسبت به جهانبینی «هفت پیکر» ندارد[2].
البته هر نوشتهای به طور طبیعی، گونهای از جهانبینی را عرضه میکند و «هفت گنبد» هم از این قاعده مستثنا نیست. اما در این کتاب تاکیدی روی مفاهیم کلانی که ذهن نظامیِ گنجوی را به خود مشغول کردهاند، دیده نمیشود. به عبارت دیگر، دغدغههای مشترکی مشاهده میشود اما شیوهٔ طرح سوالات و پاسخها، نسبتی با نظامی برقرار نمیکند. در نهایت منتقد به این نتیجه میرسد که جستجوی داستانِ متناظر، ضرورتی ندارد.
انگیزهٔ سفر در داستان اول، یافتن برادری است که در خواب دیده شده. نویسنده در صفحهٔ اول مینویسد: «برادرگمکردگی داستان کمی نیست... کسی در حرفهات دقیق نمیشود گاف پیدا کند.» اما اگر در حرفها دقیق شویم بزرگترین گاف داستانهای این مجموعه آشکار میشود. اینکه چطور ممکن است مظاهری، ابولوی را به کسرا معرفی کند، اما بیهوده بودن سفر را به او تذکر ندهد. مظاهری میداند که اگر فرزندی در سوریه وجود داشته باشد، پسر اسحاق است نه کیا. پس مظاهری با بیان حقیقت به کسرا به راحتی میتواند مانع سفر او شود و داستانی هم شکل نگیرد. از سوی دیگر چرا خطر سفر کردن به سوریه که عموجلیل را مجبور میکند کل ماجرا را برای کسرا بازگو کند، هیچ واکنشی در مظاهری برنمیانگیزد. جالب اینکه در میان چهار نفر حلقهٔ برادری، به مظاهری کمتر از بقیه پرداخته میشود در حالی که او با معرفی ابولوی، مهمترین راقمِ سفر و داستان راوی است. حتی اگر به اشتباه فرض کنیم کسرا به مظاهری نگفته چرا دارد میرود سوریه، دلیلی ندارد مظاهری ابولوی را به عنوان آشنایش به کسرا معرفی کند. چراکه ابولوی توسط حلقه برادری شکنجه شده و آشنایی خوشایندی بین آنها وجود ندارد .[3]
اگر با عینک خاورمیانه به این داستان بنگریم، جستجوی برادری در سوریه میتواند ایدهٔ استعاری زیبایی باشد برای بیدار کردن خاورمیانهٔ درون ما. اما نویسنده شیوهای از پرداخت داستان را پیش میگیرد که در تحریک این احساس ناتوان است و گاه حتی از آن فاصله میگیرد. ورود راوی به دمشق با فضاسازی خوبی از شهر جنگزده آغاز میشود اما میل نویسنده به قصهگویی و افزودن اتفاقات غیرقابلپیشبینی بلافاصله ما را از فضای دمشق دور میکند. این نکته را میتوان به کل داستانهای کتاب تعمیم داد. انگارهمه چیز در کتاب آغاز میشود ولی هیچ چیز تمام نمیشود .[4]
انگیزهٔ سفر در برخی از داستانها مانند بیروت و ایروان به روشنی با مفهوم جستجو، درهمتنیده نشده است. فردی که در ایروان منتظر ویزای آمریکاست و اتفاقاتی او را با اجدادش روبرو میکند. این در حالی است که هیچ گونه پتانسیل یا دغدغهای از سوی راوی برای این مواجهه دیده نمیشود. راوی بیروت نیز یک مهندس مخابرات است -که بدون دلیل شغلش تا اواخر داستان از ما پنهان میشود- و باز هم اتفاقات او را در یک ماجرای عاشقانه گرفتار میکند.
آقای طلوعی در مصاحبهای گفتهاند: «به عنوان نویسنده سعی کردهام بیشتر از توریست در خیابان باشم، چیزهای پنهان مانده را ببینم و به لایههایی درونیتر از زندگی مردمان آن شهرها برسم.» انگار نویسنده با تناقضی روبرو بوده است. از سویی، بیرون کشیدن چیزهای پنهان و لایههای درونیتر زندگی مردم دمشق و بیان آنها برای خوانندهٔ ایرانی به شکلی که آن حس خاورمیانهای در او بیدار شود و از سوی دیگر میدان دادن به میل نویسنده برای داستانسازیِ بدون مهار. تخیل آقای طلوعی که باید اذعان کنیم در بسیاری موارد جذاب و خاص است، به گونهای نقض غرض بدل میشود. این میل در اکثر موارد مانع تحقق ایدههایی میشود که نویسنده ادعا میکند در کتاب جریان دارد و امکان اثرپذیری را از خواننده سلب میکند.
در دیگر داستانها هم مسئلهٔ خاورمیانه دچار مشکل میشود. در ارمنستان و عمان، راوی حس همدلیای نسبت به کشور میزبان در خواننده برنمیانگیزد. داستان «امانتداری خاندان آباشیدزه» که در گرجستان میگذرد، از داستانهای خوب و جذاب این مجموعه است ولی نه در ارتباط با دیگر داستانها. فضایی که خواننده را بیشتر به یاد فیلم «شهرِ گناهِ» فرانک میلر میاندازد، نمیتواند همزمان مدعی مضمون خاورمیانه و نیز آشکارسازیِ لایههای پنهان زندگیِ مردم در تفلیس را داشته باشد. داستان «خانه خواهری» که در کابل میگذرد، موفقترین نمونه در به تصویر کشیدن شهر و ایجاد حس نزدیکی است. خواننده پس از خواندن این داستان میتواند با خود بگوید: «اکنون کابلی در من وجود دارد.» اما این جمله را دشوار بتوان دربارهٔ گرجستان و عمان گفت.
لوح غایبان:
بازسازی داستانی از «هفت پیکر» اینجا به شکل قابل فهمی رخ داده است. نویسنده خط اصلی داستان را در یک موقعیت معاصر بازسازی کرده و داستان را با اجزای دلخواه خودش پُر کرده است. اگر دیگر داستانهای این مجموعه هم، چنین ارتباط دقیقی با «هفت پیکر» داشتند، مواجههٔ خواننده و نیز منتقد میتوانست بسیار متفاوت باشد. نویسنده با دور شدن از داستانهای «هفت پیکر»، پروژهٔ پیچیدهتری را آغاز کرده ولی خطر قطع ارتباط با آن را هم به جان خریده است.
داستان با توصیفهای دقیق و تخصصیِ یک نسخهشناس از علت جعلی بودن یک نسخه از «هفت پیکر» آغاز میشود. آقای طلوعی در مصاحبهای که با سروش صحت در برنامهٔ کتابباز داشتند، در پاسخ به سوالی دربارهٔ مطالعه میگوید: «آدم معمولی نیازی ندارد دربارهٔ تراش الماس چیزی بداند اما من ممکن است بخاطر داستانم، ساعتها دربارهاش مطالعه کنم.» علت این اصرار بر ورود به مسائل تخصصی متنوع، مشخص نیست. در کتاب هفت گنبد با چند شغل تخصصی مواجهیم. نسخه شناس، حشره شناس، مافیای دارو و مهندس مخابرات. احتمالاً آقای طلوعی ساعتهای زیادی را صرف مطالعه در این حوزهها کردهاند.
سوال این است که این توضیحات فنی دربارهٔ نسخههای خطی، چه تأثیری در داستان دارد؟ غیر از قطع ارتباط با خواننده و ملول کردنش به نظر نمیرسد، اتفاق دیگری را رقم بزند. خواننده هر تخصصی داشته باشد، حداقل در شش داستان از این مجموعه لحظاتی از ملال را تجربه خواهد کرد. در داستان اول اصرار بر استفاده از اصطلاحات ارتشی و تسلط بر مدلهای گوناگون اسلحه را داریم. در داستان دوم توصیفات بیپایان از پوششهای متنوع «بارُن»، جزو ملالانگیزترین بخشهای کتاب است. خواننده بدون هیچ دلیلی باید تک تک این لباسها را در ذهن خود مجسم کند و طبیعتاً این کار را نخواهد کرد و چند خط از داستان را به شکل زمزمهواری خواهد خواند تا تمام شود. این اهانتی به نویسنده است و من نمیدانم نویسنده چرا باید به چنین برخوردی تن دهد.
استفادهٔ بیرویه از اطلاعات خام دو مسئلهٔ دیگر نیز پدید میآورد. آقای طلوعی با وجود مطالعهٔ بسیار دربارهٔ این حوزهها، به علت تجربه نکردن فضای واقعی آنها، نمیتواند به تسلطی مناسبِ داستان دست پیدا کند. تقصیر ایشان نیست، فکر میکنم بسیار واضح است که روی کاغذ نمیشود شنا یاد گرفت و داستان، عرصهٔ درک، تجربه یا زندگی کردن است نه دانستن. مسئله این است که یک حشرهشناس، داستان «دو روز مانده به عدن» را طور دیگری مینویسد.
نکتهٔ دیگر جدی نگرفتن شغلها از سوی نویسنده است. این شغلها تفاوتی در شخصیت راوی ایجاد نمیکند. راویِ همهٔ داستانها یک شخصیت است، فقط شغلش عوض شده. راویِ همهٔ داستانها راحت دروغ میگوید، فیلمباز است، ماشینباز است، در ارتباط با جنس مخالف دچار مشکل است (این یکی ممکن است در ارتباط با «هفت پیکر» توضیح داده شود) و نیز نوعی بیتفاوتی در جهانبینیاش دیده میشود. اینها هیچکدام به خودی خود مشکلی ندارد ولی «ضرورت» شغلهای متنوع را زیر سوال میبرد. منتقد در برخورد با این کتاب و هنگام ارزیابی جوانب مختلف آن، بارها خلأ «ضرورت» را احساس خواهد کرد.
صحنهٔ برخورد با دو توریست در داستان «لوح غایبان»، از بخشهای خواندنی کتاب است. چراکه نویسنده ایدهای دارد که چرا به جای غولهای «هیلا و قیلا»، دو توریست اروپایی را وارد داستان کند. این تناظر گرچه نمونهٔ عالیِ یک گفتگوی هشتصد ساله نیست اما نمونههای اینچنینیِ بیشتر، میتوانست سایهٔ سنگین «هفت پیکر» را بر «هفت گنبد» توجیه کند. واقعیت این است که در انتهای کتاب خواننده به این نتیجه میرسد که حضور نظامی «ضرورتی» ندارد. اگر آشناییِ خوبی با «هفت پیکر» داشته باشد، میبیند که این رابطه برقرار نشده است. اگر آشنایی نداشته باشد، اصلاً متوجه حضور نظامی نخواهد شد. اگر اسم مجموعه داستان، «لوح غایبان» بود، همه چیز منطقیتر به نظر میرسید. یک مصرع از نظامی در ابتدای کتاب و تمرکز روی موضوع سفر و مرکزیت دادن به داستان لوح غایبان، که بازنویسیِ داستانی از نظامی است، جایگاه این کتاب و شیوهٔ مواجهه با آن را مشخصتر میکرد. در این شرایط، نشت «هفت پیکر» از داستان مرکزی به دیگر داستانها هم زیباتر جلوه میکرد.
راویِ «لوح غایبان» با وارد کردن سمیرا همسرش به داستان، با خواننده بازی جدیدی را آغاز میکند و تفاوت اصلی را با «گنبد پیروزهای» در «هفت پیکر» رقم میزند. جایگزینی صحنهٔ رقص و شادی در «هفت پیکر» با صحنهٔ عروسی در لوح غایبان، انتخاب خلاقانهای است. این ایدهٔ خوب نیز در ادامه دچار یک بیماری میشود. ویروس جملات قصار به داستان سرایت میکند و امکان تفکر را از خواننده میگیرد. ویروس جملات قصار، داستان «امانتداریِ خاندان آباشیدزه» را هم مبتلا کرده است. جملات زیر نمونههایی است که در داستان «لوح غایبان» دیده میشود. دقت کنید که این حجم از جملات قصار متنوع در یک داستان کوتاه ظاهر شده است:
1. آدم باید همیشه جایی داشته باشد دور از دست غیر...
2. از یه جایی میفهمی وقتی تنهایی هم تنها نیستی. خالی نیستی. دائم داری فکر میکنی که یکی بیاد و تنها نباشی. بعد وقتی اون آدم میآد هیچ چیزی از تنهاییت کم نمیشه...
3. هیچ جا چیزی که خیال میکنی، نیست.
4. کفِ هرمِ مازلو رو که بسازی بقیه رو هم میخوای... کم کم به سرت میافته باید آزاد زندگی کنی، بعد راه میافتی شعار میدی، رگ گردن بیرون میاندازی، داد میزنی برابری، برادری.» «تا وقتی نفهمی همه چی خوبه، بدبختی از وقتی بفهمی شروع میشه.
5. از یه وقتی تو زندگی هر کاری رو قبلاً یه بار کردی.
6. هر آدمی یه جای اینجوری میخواد، یه جایی که فقط خودش باشه، با هر کاری که تو زندگی کرده.
داستان ظرفیت این همه نصحیت را ندارد. البته جملات 1 و 2 ساختار کلی داستان را میسازند. انگیزه اصلی سفر توسط راوی بدین شکل بیان میشود: «آدم باید همیشه جایی داشته باشد دور از دست غیر...» راوی در جستجوی خلوت و تنهایی است و سفر عراق هم با همین انگیزه اتفاق میافتد. راوی پس از سفر به عراق و در میانهٔ ماجراهایش در بیابان به این نتیجه میرسد که: «از یه جایی میفهمی وقتی تنهایی هم تنها نیستی. خالی نیستی. دائم داری فکر میکنی که یکی بیاد و تنها نباشی. بعد وقتی اون آدم میآد هیچ چیزی از تنهاییت کم نمیشه...» به نظر میرسد این مسیر تحول شخصیت برای داستان قابل قبول است. اما راوی چند صفحه بعد جملهٔ ششم را در حمایت از پیرمردی که در قصری وسط بیابان تک و تنها زندگی میکند، بیان میکند: «هر آدمی یه جای اینجوری میخواد، یه جایی که فقط خودش باشه، با هر کاری که تو زندگی کرده.» با این عقبگرد، ذهن خواننده نمیتواند یک مسیر فهم دقیق برای خود بسازد.
این نمونه گرچه مناقشهبرانگیز است اما میتواند یکی دیگر از ویژگیهای کتاب هفت گنبد را توضیح دهد. اینکه خواننده در طول خواندن این کتاب کم کم اعتمادش را به نویسنده از دست میدهد. در حقیقت پس از خواندن دو سه تا داستان، تکیهگاهش را از دست میدهد. دیگر نمیداند کدام اتفاق اصلی است و کدام فرعی. یا شاید میفهمد که همه چیز ارزش یکسانی دارد، پس هیچکدام حیاتی نیست. و از این ترسناکتر وقتی است که مفاهیم و افکار منتشره در کتاب را جدی نمیگیرد. خواننده دست از تلاش کردن برمیدارد، میخواند و رد میشود.
پایانبندی داستان «لوح غایبان» با «گنبد پیروزهای» تفاوت کوچکی دارد. راویِ «لوح غایبان» پس از بازگشت از بیابان به شهر متوجه میشود که این گمگشتگی چهار روزه نبوده، بلکه چهار سال طول کشیده. خواننده پس از مواجهه با این شوک، بازمیگردد تا نشانههایی در تایید این فاصلهٔ زمانی بیابد، اما چیزی پیدا نمیکند. این پایانبندیِ آزمندانه یکی دیگر از آسیبهایی است که به این داستان وارد میشود.
سخن آخر:
اگر بخواهیم خوانش شیطنتآمیزی از جملات آغازین کتاب داشته باشیم، گویی نویسنده خود در ابتدای کتاب به شیوهٔ داستانسرایی در این اثر اعتراف میکند. با چنین خوانشی جملات آغازین داستان اول این مجموعه به اساسنامهای برای کل کتاب تبدیل میشود.
«... توی اتوبوس میشود از همه چیز دست کشید، میشود زندگیِ دیگری را شروع کرد، میشود اصلاً آدم دیگری شد. همیشه وقتی سوار اتوبوس میشوم همین کار را میکنم، سر صحبت را با بغلدستی باز میکنم و آدم دیگری میشوم. استاد ریاضی محضِ دانشگاه آزاد واحد بومهن، خلبان فانتوم که به خاطر پر کردن دندان اخراجش کردهاند، فوتبالیست ناکامی که در نوجوانی، آندو تیموریان روی پایش تکل رفته و همسترینگش پاره شده. توی اتوبوس آدمهای زیادی از من میزایند، دروغهای کوچکی که راه را کوتاه میکنند...»
انگار خوانندگان این کتاب، بغلدستیِ نویسندهاند در اتوبوس و قرار است ساعتی چند سرگرم شوند یا به معنای دقیقتر سر کار بروند.[5] اما این چیدمان مناسبی نیست زیرا مخاطبان کتاب برعکس مسافران اتوبوس، اضطراری برای سرگرم شدن ندارند و در راه فرار از هجوم سرگرمیها به کتاب پناه آوردهاند. ازسوی دیگر تضمینی نیست آنچه راه را برای نویسنده کوتاه میکند، موجب سرگرمی هر خوانندهای شود.
[1] به عنوان مثال در «خروج از دایره امن» نوشتهٔ معصومه یزدانیپور که در وبسایت نویسنده هم به اشتراک گذاشته شده، میخوانیم که «دیر مارموسی و سیده میثا» ما را به یاد شاهزاده خانمِ سرخپوش که در قلعهای بالای کوه زندگی میکند، میاندازد. اما شراره شریعتزاده از روزنامهٔ اعتماد معتقد است که «خواب برادر مرده» متناظر داستان اول هفت پیکر است.
[2] جهانبینی نظامی در هفت پیکر مبتنی بر ارج گذاشتن بر هر دو جهان است. زمین و آسمان و پیوند جلوههای جمال هر دو. بهرام در این کتاب با وجود اینکه تعلقات زمینیِ نیرومندی دارد، قصد برکندن از تنگنای آب و خاک نیز دارد. برای مطالعهٔ بیشتر به مقدمهٔ دکتر سعید حمیدیان بر کتاب هفت پیکر تصحیح حسن وحید دستگردی مراجعه کنید.
[3] باید اشاره کنیم گرچه چنین خطاهایی ممکن است از چشم برخی خوانندگان پنهان بماند اما تاثیرات منفی خود را خواهد گذاشت. یکی از علل اینکه یافتن برادر برای خواننده به مسئلهای جدی بدل نمیشود، چنین خطاهایی است.
[4] این ناتمامی هیچ شباهتی با «اگر شبی از شبهای زمستان مسافری»، یکی از تجربههای خاص ایتالو کالوینو -که اتفاقاً نویسندهٔ موردعلاقهٔ آقای طلوعی است- ندارد. آنجا همه چیز در خدمت یک آغاز نوشته شده است. همه چیز در همان آغاز متوقف میشود. اما اینجا همه چیز یک قدم مانده به پایان متوقف میشود. پایان نوشته نمیشود، چون نمیشود برای این داستانها پایان نوشت. چون نویسندهها با پایان دادن داستان، همهٔ آنچه تاکنون گفته و تصویر کرده را معنای جدیدی میبخشند. اما اگر نویسنده در هفت گنبد چنین کاری میکرد، زوائد داستان به روشنی خود را مینمایاندند.
[5] باید از خود بپرسیم مگر دروغ گفتن در داستان اشکالی دارد؟ مگر همهٔ داستانها حاصل دروغ نیستند؟ برای پاسخ به این سوال باید متوجه تفاوت دروغ و تخیل شویم. اینجا مسئله، واقعگرایانه داستان نوشتن نیست. داستان با هر درجهای از تخیل همواره نوری بر واقعیت میتاباند. به عبارت دیگر هر چیزی تغییر میکند الا صورتبندیِ واقعیت. این صورتبندی است که به مخاطب اثر هنری کمک میکند تا واقعیت را به گونهای دیگر ببیند حتی اگر در حال خواندن مرشد و مارگاریتا باشد، حتی اگر در حال دیدن ارباب حلقهها یا بازیِ تاج و تخت باشد. اما دروغ زمانی اتفاق میافتد که واقعیت پنهان میشود. یعنی هر چقدر تلاش کنیم نمیتوانیم صورتبندیِ امور واقع در داستان را کشف کنیم. این صورتبندی همان معنا است. وقتی صورتبندی وجود ندارد، معنا هم همچون بخاری از اثر برنمیخیزد.
منبع: https://metropolatleast.ir/%d9%86%d9%...
https://t.me/AtLeastLiterature
چه عناصری کتاب «هفت گنبد» محمد طلوعی را میسازد و آن را متفاوت میکند؟ این عناصر پس از خواندن کتاب به سادگی مشخص میشود اما اجازه بدهید از معرفی کتاب توسط خودِ نویسنده استفاده کنیم:
«برای نوشتن هر کدام از این داستانها به این کشورها سفر کردهام... میتوانم بگویم که هر کدام از این داستانها بازسازی دوبارهٔ یک داستان از داستانهای مجموعه «هفت پیکر» نظامی است... داستانهای این مجموعه بیشتر راجع به سرنوشت مشترک آدمهایی است که در این جغرافیای باستانی زندگی میکنند. آدمهایی که سرگذشتهاشان از زندگیهای هم گذشته و باز دوباره به هم گره میخورد. در یک بیان خلاصه میتوانم بگویم که هفت گنبد داستان جنگها و صلحها و آرزوها در خاورمیانه خیالی است، جایی بدون مرز.»
پس «هفت پیکر»، «سفر» و «خاورمیانه» چراغهایی هستند که هنگام خواندن کتاب، کمک میکنند همه چیز را بهتر ببینیم. عنصر در اهمیت موضوع سفر و جستجو، کافیست به یاد بیاوریم، کتاب با چنین مصرعی از «هفت پیکر» آغاز میشود: «من سفرساز و او مسافرسوز». عبارت «خاورمیانه خیالی» به ما یادآوری میکند از عنصر «خیال» نیز غافل نشویم و ببینیم که این عنصر چه معنایی برای نویسنده دارد و چه کارکردی برای وی داشته است.
منصفانهتر است که نقد یک مجموعه داستان کوتاه، همهٔ داستانها را از زیر نظر بگذراند اما این کار حجم این نوشته را بیش از حد بالا خواهد برد. البته این حقیقت که «هفت گنبد»، عنوان هیچکدام از داستانهای این مجموعه نیست، به منتقد اجازه میدهد، برای کل کتاب هویتی قائل شود و این کل را هدف نقد خود قرار دهد. در ادامه از طریق داستانهای اول و چهارم کتاب، یعنی «خوابِ برادرِ مُرده» و «لوح غایبان»، تلاش میکنیم خصیصههای کل کتاب را شناسایی کنیم.
خواب برادر مرده:
ظاهراً این داستان، به داستان چهارم «هفت پیکر» یعنی «گنبد سرخ» ارجاع دارد. میگویم «ظاهراً»، چراکه تشخیص ارجاعات در این مجموعه کار سادهای نیست. «لوح غایبان» تنها موردی است که داستان متناظرش در «هفت پیکر» مشخص است. در دیگر موارد حتی میشود اختلافنظر داشت .[1]
اگر این تناظر یک به یک هم نباشد، جای اعتراضی نیست. اعتراض جایی وارد میشود که به «هفت پیکر» مراجعه کنیم و با خواندن داستان متناظر، چیزی تغییر نکند. یعنی اگر بخواهیم جزء به جزء «خواب برادر مرده» را با «گنبد سرخِ» «هفت پیکر» مقایسه کنیم، شباهت و تفاوتهایی مییابیم که سویهٔ معنایی خاصی ندارد. حتی اگر پس از خواندن هفت گنبد، کل «هفت پیکر» را بخوانیم و حافظهٔ خیلی خوبی هم داشته باشیم، چراغی در ذهن ما روشن نمیشود. شاید چند چراغ سوسو بزنند و بعد خاموش شوند. نویسندهٔ «هفت گنبد» موضعگیری خاصی نسبت به جهانبینی «هفت پیکر» ندارد[2].
البته هر نوشتهای به طور طبیعی، گونهای از جهانبینی را عرضه میکند و «هفت گنبد» هم از این قاعده مستثنا نیست. اما در این کتاب تاکیدی روی مفاهیم کلانی که ذهن نظامیِ گنجوی را به خود مشغول کردهاند، دیده نمیشود. به عبارت دیگر، دغدغههای مشترکی مشاهده میشود اما شیوهٔ طرح سوالات و پاسخها، نسبتی با نظامی برقرار نمیکند. در نهایت منتقد به این نتیجه میرسد که جستجوی داستانِ متناظر، ضرورتی ندارد.
انگیزهٔ سفر در داستان اول، یافتن برادری است که در خواب دیده شده. نویسنده در صفحهٔ اول مینویسد: «برادرگمکردگی داستان کمی نیست... کسی در حرفهات دقیق نمیشود گاف پیدا کند.» اما اگر در حرفها دقیق شویم بزرگترین گاف داستانهای این مجموعه آشکار میشود. اینکه چطور ممکن است مظاهری، ابولوی را به کسرا معرفی کند، اما بیهوده بودن سفر را به او تذکر ندهد. مظاهری میداند که اگر فرزندی در سوریه وجود داشته باشد، پسر اسحاق است نه کیا. پس مظاهری با بیان حقیقت به کسرا به راحتی میتواند مانع سفر او شود و داستانی هم شکل نگیرد. از سوی دیگر چرا خطر سفر کردن به سوریه که عموجلیل را مجبور میکند کل ماجرا را برای کسرا بازگو کند، هیچ واکنشی در مظاهری برنمیانگیزد. جالب اینکه در میان چهار نفر حلقهٔ برادری، به مظاهری کمتر از بقیه پرداخته میشود در حالی که او با معرفی ابولوی، مهمترین راقمِ سفر و داستان راوی است. حتی اگر به اشتباه فرض کنیم کسرا به مظاهری نگفته چرا دارد میرود سوریه، دلیلی ندارد مظاهری ابولوی را به عنوان آشنایش به کسرا معرفی کند. چراکه ابولوی توسط حلقه برادری شکنجه شده و آشنایی خوشایندی بین آنها وجود ندارد .[3]
اگر با عینک خاورمیانه به این داستان بنگریم، جستجوی برادری در سوریه میتواند ایدهٔ استعاری زیبایی باشد برای بیدار کردن خاورمیانهٔ درون ما. اما نویسنده شیوهای از پرداخت داستان را پیش میگیرد که در تحریک این احساس ناتوان است و گاه حتی از آن فاصله میگیرد. ورود راوی به دمشق با فضاسازی خوبی از شهر جنگزده آغاز میشود اما میل نویسنده به قصهگویی و افزودن اتفاقات غیرقابلپیشبینی بلافاصله ما را از فضای دمشق دور میکند. این نکته را میتوان به کل داستانهای کتاب تعمیم داد. انگارهمه چیز در کتاب آغاز میشود ولی هیچ چیز تمام نمیشود .[4]
انگیزهٔ سفر در برخی از داستانها مانند بیروت و ایروان به روشنی با مفهوم جستجو، درهمتنیده نشده است. فردی که در ایروان منتظر ویزای آمریکاست و اتفاقاتی او را با اجدادش روبرو میکند. این در حالی است که هیچ گونه پتانسیل یا دغدغهای از سوی راوی برای این مواجهه دیده نمیشود. راوی بیروت نیز یک مهندس مخابرات است -که بدون دلیل شغلش تا اواخر داستان از ما پنهان میشود- و باز هم اتفاقات او را در یک ماجرای عاشقانه گرفتار میکند.
آقای طلوعی در مصاحبهای گفتهاند: «به عنوان نویسنده سعی کردهام بیشتر از توریست در خیابان باشم، چیزهای پنهان مانده را ببینم و به لایههایی درونیتر از زندگی مردمان آن شهرها برسم.» انگار نویسنده با تناقضی روبرو بوده است. از سویی، بیرون کشیدن چیزهای پنهان و لایههای درونیتر زندگی مردم دمشق و بیان آنها برای خوانندهٔ ایرانی به شکلی که آن حس خاورمیانهای در او بیدار شود و از سوی دیگر میدان دادن به میل نویسنده برای داستانسازیِ بدون مهار. تخیل آقای طلوعی که باید اذعان کنیم در بسیاری موارد جذاب و خاص است، به گونهای نقض غرض بدل میشود. این میل در اکثر موارد مانع تحقق ایدههایی میشود که نویسنده ادعا میکند در کتاب جریان دارد و امکان اثرپذیری را از خواننده سلب میکند.
در دیگر داستانها هم مسئلهٔ خاورمیانه دچار مشکل میشود. در ارمنستان و عمان، راوی حس همدلیای نسبت به کشور میزبان در خواننده برنمیانگیزد. داستان «امانتداری خاندان آباشیدزه» که در گرجستان میگذرد، از داستانهای خوب و جذاب این مجموعه است ولی نه در ارتباط با دیگر داستانها. فضایی که خواننده را بیشتر به یاد فیلم «شهرِ گناهِ» فرانک میلر میاندازد، نمیتواند همزمان مدعی مضمون خاورمیانه و نیز آشکارسازیِ لایههای پنهان زندگیِ مردم در تفلیس را داشته باشد. داستان «خانه خواهری» که در کابل میگذرد، موفقترین نمونه در به تصویر کشیدن شهر و ایجاد حس نزدیکی است. خواننده پس از خواندن این داستان میتواند با خود بگوید: «اکنون کابلی در من وجود دارد.» اما این جمله را دشوار بتوان دربارهٔ گرجستان و عمان گفت.
لوح غایبان:
بازسازی داستانی از «هفت پیکر» اینجا به شکل قابل فهمی رخ داده است. نویسنده خط اصلی داستان را در یک موقعیت معاصر بازسازی کرده و داستان را با اجزای دلخواه خودش پُر کرده است. اگر دیگر داستانهای این مجموعه هم، چنین ارتباط دقیقی با «هفت پیکر» داشتند، مواجههٔ خواننده و نیز منتقد میتوانست بسیار متفاوت باشد. نویسنده با دور شدن از داستانهای «هفت پیکر»، پروژهٔ پیچیدهتری را آغاز کرده ولی خطر قطع ارتباط با آن را هم به جان خریده است.
داستان با توصیفهای دقیق و تخصصیِ یک نسخهشناس از علت جعلی بودن یک نسخه از «هفت پیکر» آغاز میشود. آقای طلوعی در مصاحبهای که با سروش صحت در برنامهٔ کتابباز داشتند، در پاسخ به سوالی دربارهٔ مطالعه میگوید: «آدم معمولی نیازی ندارد دربارهٔ تراش الماس چیزی بداند اما من ممکن است بخاطر داستانم، ساعتها دربارهاش مطالعه کنم.» علت این اصرار بر ورود به مسائل تخصصی متنوع، مشخص نیست. در کتاب هفت گنبد با چند شغل تخصصی مواجهیم. نسخه شناس، حشره شناس، مافیای دارو و مهندس مخابرات. احتمالاً آقای طلوعی ساعتهای زیادی را صرف مطالعه در این حوزهها کردهاند.
سوال این است که این توضیحات فنی دربارهٔ نسخههای خطی، چه تأثیری در داستان دارد؟ غیر از قطع ارتباط با خواننده و ملول کردنش به نظر نمیرسد، اتفاق دیگری را رقم بزند. خواننده هر تخصصی داشته باشد، حداقل در شش داستان از این مجموعه لحظاتی از ملال را تجربه خواهد کرد. در داستان اول اصرار بر استفاده از اصطلاحات ارتشی و تسلط بر مدلهای گوناگون اسلحه را داریم. در داستان دوم توصیفات بیپایان از پوششهای متنوع «بارُن»، جزو ملالانگیزترین بخشهای کتاب است. خواننده بدون هیچ دلیلی باید تک تک این لباسها را در ذهن خود مجسم کند و طبیعتاً این کار را نخواهد کرد و چند خط از داستان را به شکل زمزمهواری خواهد خواند تا تمام شود. این اهانتی به نویسنده است و من نمیدانم نویسنده چرا باید به چنین برخوردی تن دهد.
استفادهٔ بیرویه از اطلاعات خام دو مسئلهٔ دیگر نیز پدید میآورد. آقای طلوعی با وجود مطالعهٔ بسیار دربارهٔ این حوزهها، به علت تجربه نکردن فضای واقعی آنها، نمیتواند به تسلطی مناسبِ داستان دست پیدا کند. تقصیر ایشان نیست، فکر میکنم بسیار واضح است که روی کاغذ نمیشود شنا یاد گرفت و داستان، عرصهٔ درک، تجربه یا زندگی کردن است نه دانستن. مسئله این است که یک حشرهشناس، داستان «دو روز مانده به عدن» را طور دیگری مینویسد.
نکتهٔ دیگر جدی نگرفتن شغلها از سوی نویسنده است. این شغلها تفاوتی در شخصیت راوی ایجاد نمیکند. راویِ همهٔ داستانها یک شخصیت است، فقط شغلش عوض شده. راویِ همهٔ داستانها راحت دروغ میگوید، فیلمباز است، ماشینباز است، در ارتباط با جنس مخالف دچار مشکل است (این یکی ممکن است در ارتباط با «هفت پیکر» توضیح داده شود) و نیز نوعی بیتفاوتی در جهانبینیاش دیده میشود. اینها هیچکدام به خودی خود مشکلی ندارد ولی «ضرورت» شغلهای متنوع را زیر سوال میبرد. منتقد در برخورد با این کتاب و هنگام ارزیابی جوانب مختلف آن، بارها خلأ «ضرورت» را احساس خواهد کرد.
صحنهٔ برخورد با دو توریست در داستان «لوح غایبان»، از بخشهای خواندنی کتاب است. چراکه نویسنده ایدهای دارد که چرا به جای غولهای «هیلا و قیلا»، دو توریست اروپایی را وارد داستان کند. این تناظر گرچه نمونهٔ عالیِ یک گفتگوی هشتصد ساله نیست اما نمونههای اینچنینیِ بیشتر، میتوانست سایهٔ سنگین «هفت پیکر» را بر «هفت گنبد» توجیه کند. واقعیت این است که در انتهای کتاب خواننده به این نتیجه میرسد که حضور نظامی «ضرورتی» ندارد. اگر آشناییِ خوبی با «هفت پیکر» داشته باشد، میبیند که این رابطه برقرار نشده است. اگر آشنایی نداشته باشد، اصلاً متوجه حضور نظامی نخواهد شد. اگر اسم مجموعه داستان، «لوح غایبان» بود، همه چیز منطقیتر به نظر میرسید. یک مصرع از نظامی در ابتدای کتاب و تمرکز روی موضوع سفر و مرکزیت دادن به داستان لوح غایبان، که بازنویسیِ داستانی از نظامی است، جایگاه این کتاب و شیوهٔ مواجهه با آن را مشخصتر میکرد. در این شرایط، نشت «هفت پیکر» از داستان مرکزی به دیگر داستانها هم زیباتر جلوه میکرد.
راویِ «لوح غایبان» با وارد کردن سمیرا همسرش به داستان، با خواننده بازی جدیدی را آغاز میکند و تفاوت اصلی را با «گنبد پیروزهای» در «هفت پیکر» رقم میزند. جایگزینی صحنهٔ رقص و شادی در «هفت پیکر» با صحنهٔ عروسی در لوح غایبان، انتخاب خلاقانهای است. این ایدهٔ خوب نیز در ادامه دچار یک بیماری میشود. ویروس جملات قصار به داستان سرایت میکند و امکان تفکر را از خواننده میگیرد. ویروس جملات قصار، داستان «امانتداریِ خاندان آباشیدزه» را هم مبتلا کرده است. جملات زیر نمونههایی است که در داستان «لوح غایبان» دیده میشود. دقت کنید که این حجم از جملات قصار متنوع در یک داستان کوتاه ظاهر شده است:
1. آدم باید همیشه جایی داشته باشد دور از دست غیر...
2. از یه جایی میفهمی وقتی تنهایی هم تنها نیستی. خالی نیستی. دائم داری فکر میکنی که یکی بیاد و تنها نباشی. بعد وقتی اون آدم میآد هیچ چیزی از تنهاییت کم نمیشه...
3. هیچ جا چیزی که خیال میکنی، نیست.
4. کفِ هرمِ مازلو رو که بسازی بقیه رو هم میخوای... کم کم به سرت میافته باید آزاد زندگی کنی، بعد راه میافتی شعار میدی، رگ گردن بیرون میاندازی، داد میزنی برابری، برادری.» «تا وقتی نفهمی همه چی خوبه، بدبختی از وقتی بفهمی شروع میشه.
5. از یه وقتی تو زندگی هر کاری رو قبلاً یه بار کردی.
6. هر آدمی یه جای اینجوری میخواد، یه جایی که فقط خودش باشه، با هر کاری که تو زندگی کرده.
داستان ظرفیت این همه نصحیت را ندارد. البته جملات 1 و 2 ساختار کلی داستان را میسازند. انگیزه اصلی سفر توسط راوی بدین شکل بیان میشود: «آدم باید همیشه جایی داشته باشد دور از دست غیر...» راوی در جستجوی خلوت و تنهایی است و سفر عراق هم با همین انگیزه اتفاق میافتد. راوی پس از سفر به عراق و در میانهٔ ماجراهایش در بیابان به این نتیجه میرسد که: «از یه جایی میفهمی وقتی تنهایی هم تنها نیستی. خالی نیستی. دائم داری فکر میکنی که یکی بیاد و تنها نباشی. بعد وقتی اون آدم میآد هیچ چیزی از تنهاییت کم نمیشه...» به نظر میرسد این مسیر تحول شخصیت برای داستان قابل قبول است. اما راوی چند صفحه بعد جملهٔ ششم را در حمایت از پیرمردی که در قصری وسط بیابان تک و تنها زندگی میکند، بیان میکند: «هر آدمی یه جای اینجوری میخواد، یه جایی که فقط خودش باشه، با هر کاری که تو زندگی کرده.» با این عقبگرد، ذهن خواننده نمیتواند یک مسیر فهم دقیق برای خود بسازد.
این نمونه گرچه مناقشهبرانگیز است اما میتواند یکی دیگر از ویژگیهای کتاب هفت گنبد را توضیح دهد. اینکه خواننده در طول خواندن این کتاب کم کم اعتمادش را به نویسنده از دست میدهد. در حقیقت پس از خواندن دو سه تا داستان، تکیهگاهش را از دست میدهد. دیگر نمیداند کدام اتفاق اصلی است و کدام فرعی. یا شاید میفهمد که همه چیز ارزش یکسانی دارد، پس هیچکدام حیاتی نیست. و از این ترسناکتر وقتی است که مفاهیم و افکار منتشره در کتاب را جدی نمیگیرد. خواننده دست از تلاش کردن برمیدارد، میخواند و رد میشود.
پایانبندی داستان «لوح غایبان» با «گنبد پیروزهای» تفاوت کوچکی دارد. راویِ «لوح غایبان» پس از بازگشت از بیابان به شهر متوجه میشود که این گمگشتگی چهار روزه نبوده، بلکه چهار سال طول کشیده. خواننده پس از مواجهه با این شوک، بازمیگردد تا نشانههایی در تایید این فاصلهٔ زمانی بیابد، اما چیزی پیدا نمیکند. این پایانبندیِ آزمندانه یکی دیگر از آسیبهایی است که به این داستان وارد میشود.
سخن آخر:
اگر بخواهیم خوانش شیطنتآمیزی از جملات آغازین کتاب داشته باشیم، گویی نویسنده خود در ابتدای کتاب به شیوهٔ داستانسرایی در این اثر اعتراف میکند. با چنین خوانشی جملات آغازین داستان اول این مجموعه به اساسنامهای برای کل کتاب تبدیل میشود.
«... توی اتوبوس میشود از همه چیز دست کشید، میشود زندگیِ دیگری را شروع کرد، میشود اصلاً آدم دیگری شد. همیشه وقتی سوار اتوبوس میشوم همین کار را میکنم، سر صحبت را با بغلدستی باز میکنم و آدم دیگری میشوم. استاد ریاضی محضِ دانشگاه آزاد واحد بومهن، خلبان فانتوم که به خاطر پر کردن دندان اخراجش کردهاند، فوتبالیست ناکامی که در نوجوانی، آندو تیموریان روی پایش تکل رفته و همسترینگش پاره شده. توی اتوبوس آدمهای زیادی از من میزایند، دروغهای کوچکی که راه را کوتاه میکنند...»
انگار خوانندگان این کتاب، بغلدستیِ نویسندهاند در اتوبوس و قرار است ساعتی چند سرگرم شوند یا به معنای دقیقتر سر کار بروند.[5] اما این چیدمان مناسبی نیست زیرا مخاطبان کتاب برعکس مسافران اتوبوس، اضطراری برای سرگرم شدن ندارند و در راه فرار از هجوم سرگرمیها به کتاب پناه آوردهاند. ازسوی دیگر تضمینی نیست آنچه راه را برای نویسنده کوتاه میکند، موجب سرگرمی هر خوانندهای شود.
[1] به عنوان مثال در «خروج از دایره امن» نوشتهٔ معصومه یزدانیپور که در وبسایت نویسنده هم به اشتراک گذاشته شده، میخوانیم که «دیر مارموسی و سیده میثا» ما را به یاد شاهزاده خانمِ سرخپوش که در قلعهای بالای کوه زندگی میکند، میاندازد. اما شراره شریعتزاده از روزنامهٔ اعتماد معتقد است که «خواب برادر مرده» متناظر داستان اول هفت پیکر است.
[2] جهانبینی نظامی در هفت پیکر مبتنی بر ارج گذاشتن بر هر دو جهان است. زمین و آسمان و پیوند جلوههای جمال هر دو. بهرام در این کتاب با وجود اینکه تعلقات زمینیِ نیرومندی دارد، قصد برکندن از تنگنای آب و خاک نیز دارد. برای مطالعهٔ بیشتر به مقدمهٔ دکتر سعید حمیدیان بر کتاب هفت پیکر تصحیح حسن وحید دستگردی مراجعه کنید.
[3] باید اشاره کنیم گرچه چنین خطاهایی ممکن است از چشم برخی خوانندگان پنهان بماند اما تاثیرات منفی خود را خواهد گذاشت. یکی از علل اینکه یافتن برادر برای خواننده به مسئلهای جدی بدل نمیشود، چنین خطاهایی است.
[4] این ناتمامی هیچ شباهتی با «اگر شبی از شبهای زمستان مسافری»، یکی از تجربههای خاص ایتالو کالوینو -که اتفاقاً نویسندهٔ موردعلاقهٔ آقای طلوعی است- ندارد. آنجا همه چیز در خدمت یک آغاز نوشته شده است. همه چیز در همان آغاز متوقف میشود. اما اینجا همه چیز یک قدم مانده به پایان متوقف میشود. پایان نوشته نمیشود، چون نمیشود برای این داستانها پایان نوشت. چون نویسندهها با پایان دادن داستان، همهٔ آنچه تاکنون گفته و تصویر کرده را معنای جدیدی میبخشند. اما اگر نویسنده در هفت گنبد چنین کاری میکرد، زوائد داستان به روشنی خود را مینمایاندند.
[5] باید از خود بپرسیم مگر دروغ گفتن در داستان اشکالی دارد؟ مگر همهٔ داستانها حاصل دروغ نیستند؟ برای پاسخ به این سوال باید متوجه تفاوت دروغ و تخیل شویم. اینجا مسئله، واقعگرایانه داستان نوشتن نیست. داستان با هر درجهای از تخیل همواره نوری بر واقعیت میتاباند. به عبارت دیگر هر چیزی تغییر میکند الا صورتبندیِ واقعیت. این صورتبندی است که به مخاطب اثر هنری کمک میکند تا واقعیت را به گونهای دیگر ببیند حتی اگر در حال خواندن مرشد و مارگاریتا باشد، حتی اگر در حال دیدن ارباب حلقهها یا بازیِ تاج و تخت باشد. اما دروغ زمانی اتفاق میافتد که واقعیت پنهان میشود. یعنی هر چقدر تلاش کنیم نمیتوانیم صورتبندیِ امور واقع در داستان را کشف کنیم. این صورتبندی همان معنا است. وقتی صورتبندی وجود ندارد، معنا هم همچون بخاری از اثر برنمیخیزد.
منبع: https://metropolatleast.ir/%d9%86%d9%...
https://t.me/AtLeastLiterature
April 13, 2023
من این کتاب رو دوست نداشتم راستش.
خود شروع داستانها، جملات بعضی اوقات و یه وقتایی اون ابهام جالب بود ولی برام اینجوری بود که خط داستانی رو متوجه نمیشدم، اینکه چه هدفی پشت سر هر داستانی بوده بوده،،،،، خیلی گیجکننده و مبهم بود واسهم.
خود شروع داستانها، جملات بعضی اوقات و یه وقتایی اون ابهام جالب بود ولی برام اینجوری بود که خط داستانی رو متوجه نمیشدم، اینکه چه هدفی پشت سر هر داستانی بوده بوده،،،،، خیلی گیجکننده و مبهم بود واسهم.
October 3, 2024
این اولین اثر داستانی از آقای طلوعی بود که خوندم، و بیش از پیش مصمم شدم هر اثری که ایشون مینویسه و بخونم. عالی.
April 2, 2023
در این کتاب هم مثل کتاب "زیر سقف دنیا" سفرهای نویسنده دستمایهای برای نوشتن بوده ولی تفاوت اصلی این دو کتاب در اینه که هفت گنبد داستانه و زیر سقف دنیا ناداستان!
از همین بابت خیالپردازی به نقاط کور، گرههای سفرها و مصاحبتش با آدمهای مختلف روح متفاوتی داده.
لینک کتاب از طاقچه:
https://taaghche.com/book/80994
از همین بابت خیالپردازی به نقاط کور، گرههای سفرها و مصاحبتش با آدمهای مختلف روح متفاوتی داده.
لینک کتاب از طاقچه:
https://taaghche.com/book/80994
May 5, 2024
این کتاب رو پنج سال پیش تو روز افتتاحیه ی یک کتابفروشی بر اثر جوزدگی خریدم و هیچ وقت رغبت نمیکردم برم سمتش که البته بعد خوندنش کاملا به خودم حق دادم.
کتابی بی مضمون با روایتهای درهم بی هدف که اصلا معلوم نیست هدف نویسنده از نوشتنشون چی بوده!
یکی از بدترین کتابهایی بود که در چند سال اخیر خوندم. مطمئنن دیگه به سراغ کتابهای محمد طلوعی نمیرم.
کتابی بی مضمون با روایتهای درهم بی هدف که اصلا معلوم نیست هدف نویسنده از نوشتنشون چی بوده!
یکی از بدترین کتابهایی بود که در چند سال اخیر خوندم. مطمئنن دیگه به سراغ کتابهای محمد طلوعی نمیرم.
February 15, 2019
انتظارم بیشتر بود، شاید هم سطح توقعم بیجا بالا رفته بود. این کتاب مجموعه ای از جزییات خوب هست که یک کل نه چندان خوب رو ساختن. داستان ها اونطوری که باید خوب جمع نشدن. مخصوصا داستان آخری که واقعا تحملش برام سخت شد.
May 17, 2020
جذاب به دلیل همزاد پنداری با اغلب شخصیت های داستان ها و دنیای پر رمز و راز درونشون
January 16, 2023
محمد طلوعی زور داستان نوشتن ندارد یا حداقل کم دارد و زود میافتد به زبانبازی.
April 2, 2023
از بهترین نویسندگان معاصر
June 7, 2023
با هیچکدوم از کتابهای طلوعی ارتباط نگرفتم
February 21, 2024
خواب برادر مرده، لوح غایبان، امانتداری خاندان آباشیدزه، خانه خواهری قشنگ بودن، اما سه داستان دیگه رو دوست نداشتم
Displaying 1 - 20 of 20 reviews