โลกของคนไร้บ้าน

by บุญเลิศ วิเศษปรีชา

หากจะอ่านหนังสือโลกของคนไร้บ้านในปัจจุบัน จำเป็นต้องตระหนักถึงสถานการณ์ที่เปลี่ยนไปจากเรื่องเล่าต่างๆ ในหนังสือ แต่มิได้หมายความว่า หนังสือเล่มนี้จะตกยุคสมัย แม้รายละเอียดจะเปลี่ยนไป แต่โดยภาพรวมหนังสือเล่มนี้ยังให้ภาพชีวิตของคนไร้บ้านที่ยังดำรงอยู่ ผู้เขียนมีความยินดีที่ได้ทราบว่า หนังสือเล่มนี้ถูกนำไปใช้เป็นเอกสารประกอบการเรียนการสอนในหลายสาขาข้ามพ้นพรมแดนของสาขาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาไม่ว่าจะเป็นรัฐศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ สังคมสงเคราะห์ศาสตร์ ประวัติศาสตร์ ภาษาไทย โดยเฉพาะบรรดาวิชาที่เกี่ยวข้องกัยระเบียบวิธีวิจัย อาจจะด้วยเพราะในแวดวงวิชาการไทย ไม่ใคร่จะมีงานที่ใช้แนวทางการศึกษาแบบที่เรียกว่า การสังเกตการณ์อย่างมีส่วนร่วม อย่างจริงจัง โดยเฉพาะการใช้วิธีการศึกษานี้่ในสนามที่ผู้คนมีวิถีชีวิตแตกต่างกับตัวนักวิจัยอย่างมาก ซึ่งเรียกร้องการปรับเปลี่ยนตัวเองสูง

Genres: Nonfiction

208 pages, Paperback

Published April 1, 2017

About the author

จบการศึกษาปริญญาตรีคณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เคยเป็นกองเลขานุการสมัชชาคนจนและทำงานร่วมกับมูลนิธิที่อยู่อาศัยและเครือข่ายสลัม 4 ภาค

เข้าศึกษาระดับปริญญาโท คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สำเร็จการศึกษาในปี 2546 วิทยานิพนธ์ "เปิดพรมแดน: โลกของคนไร้บ้าน" ได้รับเกียรติบัตรวิทยานิพนธ์ดีเด่นจากบัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และเป็นส่วนหนึ่งของโครงการวิจัยพัฒนาระดับสวัสดิการสำหรับคนจนในสังคมไทย ทุนสนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

หลังจากนั้นได้เป็นอาจารย์ประจำภาควิชามานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และได้ศึกษาต่อระดับปริญญาเอกจนสำเร็จการศึกษาด้วยวิทยานิพนธ์เรื่อง Structural Violence and Homelessness: Searching for Happiness on the Streets of Manila, Philippines (2015) จากมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน-เมดิสัน

Reviews

[Pawarut Jongsirirag · Rating 5 out of 5]

เราศึกษาเพื่อทำความเข้าใจพวกเขาในฐานะเพื่อนมนุษย์ ไม่ใช่ทำไปเพื่อตัดสินว่าเขาดีหรือไม่ดี

โลกของคนไร้บ้าน เล่มนี่ดัดเเปลงมาจากวิทยานิพนธ์ช่วงปี 2540 ของ อ.บุญเลิศ วิเศษปรีชา เล่าถึงการทำความเข้าใจชีวิตเเละสังคมของคนไร้บ้าน โดยเนื้อหาสำคัญคือการศึกษาว่าพวกเขาเป็นใคร เหตุใดจึงมาเป็นคนไร้บ้านเเละมีรูปเเบบการใช้ชีวิตอย่างไร

ตลอดทั้งเล่ม อ.บุญเลิศเล่าให้เราฟังถึงชีวิตของคนไร้บ้านด้วยภาษาง่ายๆเสมือนการเล่าเรื่องให้เราฟัง ไม่ได้มีศัพท์เเสงหรือเนื้อหาวิชาการให้เคร่งเครียด เป็นเพียงการอธิบายเพื่อทำความเข้าใจโลกของพวกเขา ทำให้เราเห็นว่าถึงเเม้จะเป็นคนไร้บ้านเเต่การใช้ชีวิตในเส้นทางสายนี้ มีความซับซ้อนเเละรายละเอียดปลีกย่อยจำนวนมากเช่น การจำเเนกประเภทของคนไร้บ้านที่มีทั้งคนที่ไม่ทำงาน เน้นเที่ยว รู้วิธีหาข้าวทาน กลเม็ดการหาเงินเพื่อให้อยู่รอด หรือคนที่มีอาชีพเเต่อาจจะไม่ใช่อาชีพประจำ เช่น หาของเก่า ขายกระดาษรองนั่งหรือขายลูกโป่งตามงานรื่นเริงต่างๆ
ซึ่งสิ่งที่สำคัญที่สุดไม่ว่าจะใช้ชีวิตในรูปเเบบไหน คือการมีข้อมูลข่าวสารที่เเม่นยำ ไปที่ไหนจะได้อะไร ไปอย่างไร คุ้มค่ากับการลงเเรงหรือไม่ การเป็นคนไร้บ้านไม่ใช่เรื่องง่ายเลยเเม้เเต่น้อย

เมื่อเราเข้าใจถึงรูปเเบบการใช้ชีวิตของพวกเขาเเล้ว สิ่งที่สำคัญไม่เเพ้กันคือ ปัจจัยอะไรที่ทำให้พวกเขากลายมาเป็นคนไร้บ้าน หลังจากที่ได้ลงไปคลุกคลีลองใช้ชีวิตร่วมกับพวกเขา พวกเขาก็ได้เล่าถึงสาเหตุอันหลากหลาย ยกตัวอย่างเช่น สถาบันครอบครัวที่ล้มเหลว ญาติพี่น้องไม่ยอมรับ การตกงาน ปัญหาสุขภาพรวมไปถึงการเป็นคนชราที่ไม่มีใครเลี้ยงดู หรือเเม้กระทั่งคนที่เลือกเป็นคนไร้บ้านโดยความตั้งใจของตัวเองเลยก็มี เพราะรู้สึกว่าอิสระ ไม่ตกอยู่ในกรอบอะไรมากมาย

เมื่อได้อ่านเล่มนี้จบลง ทำให้ภาพของคนไร้บ้านเเจ่มชัดขึ้น เราเข้าใจพวกเขามากขึ้น เห็นพวกเขาอย่างเพื่อนมนุษย์ด้วยกันที่ไม่ใช่คนไม่ดี ที่เราต้องหลบเลี่ยง
เเละสุดท้ายเเล้ว การตัดสินใครหรืออะไรก็ตามอย่างง่ายๆโดยไม่เข้าใจย่อมง่ายกว่าการลงมือลงเเรงทำความเข้าใจ เราจึงมักชี้นิ้วปักป้ายให้กับสิ่งต่างๆอยู่เสมอ เเต่ถ้าเราหยุดคิดทำความเข้าใจพวกเขาเเม้เพียงซักนิด คำตอบที่ได้ย่อมไม่พ้นการได้ทำความรู้จักเพื่อนมนุษย์ด้วยกันมากยิ่งขึ้น มีเพื่อนเพิ่มซักนิดย่อมดีอยู่เเล้วนี่ครับ

ปล.เนื่องจากเป็นวิทยานิพนธ์ช่วง 40 จึงอาจมีเนื้อหาบางส่วนที่ไม่พบในปัจจุบันเเล้ว เช่น การไล่ที่คนไร้บ้านที่สนามหลวงในช่วงนั้นที่สมัยนี้อาจไม่ค่อยพบเเล้ว

[Kin · Rating 4 out of 5]

รวมๆ อาจจะอ่านไม่สนุกขนาดนั้นสำหรับคนที่ไม่ค่อยอินกับงานสายมานุษฯ และอาจเป็นเพราะบริบทมันย้อนไปเกือบยี่สิบปีแล้ว ประเด็นที่ดุเดือด เช่น การไล่ที่บริเวณสนามหลวง อาจจะหายจากความทรงจำหลายคนไปแล้วด้วย แต่อย่างน้อยความพยายามและจุดมุ่งหมายของคนเขียนนี่ชัดเจนและน่าเคารพมากๆ

ส่วนที่ชอบที่สุดคือบทที่สอง ซึ่งเอาไปใช้สอนวิชา methodology ได้สบายๆ

[นีน · Rating 5 out of 5]

ชอบมากๆ อ่านแล้วเข้าใจวิถีชีวิต แง่มุมต่างๆ ของคนไร้บ้าน อย่างหนึ่งเลยที่นักอ่านต้องทำคือเปิดใจ ยอมรับและเข้าใจสังคมของคนไร้บ้าน ว่ามีมิติซับซ้อน และมีเหตุปัจจัยหลายๆ อย่างที่ผลักดันให้มาเป็นคนไร้บ้าน

นักเขียนใช้วิธีสังเกตการณ์อย่างมีส่วนร่วม (participant observation) ลงพื้นที่เพื่อใช้ชีวิตแบบคนไร้บ้าน ทำให้ผู้อ่านเข้าใจเหมือนอ่านประวัติชีวิตของคนไร้บ้าน

[meinkade · Rating 5 out of 5]

หนังสือที่บอกเล่าเรื่องราวของคนไร้บ้านจากการเข้าไปศึกษาด้วยตัวเองกว่า2ปี เป็นการนำเสนอให้ผู้อ่านได้ทำความเข้าใจถึงความเป็นอยู่และสิ่งที่คนไร้บ้านเป็นจริงๆ เปิดโลกทัศน์เกี่ยวกับคนไร้บ้านได้สมชื่อ ตีแผ่ประเด็นปัญหาที่พวกเขาต้องเจอ ชวนให้คิดว่าด้วยบริบทสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป วิถีชีวิตของคนไร้บ้านในปัจจุบันจะเป็นอย่างไรบ้าง

[REMEMI3ER · Rating 4 out of 5]

เป็นหนังสือที่ทำให้เราเข้าใจและเปิดมุมมองชีวิตของคนไร้บ้านในกรุงเทพฯ ทำให้เราตัดสินชีวิตคนอื่นน้อยลง ทำให้เราเข้าใจที่มาที่ไปและปัญหาของคนไร้บ้าน สิ่งสำคัญคือการมองเห็นคุณค่าของเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน ถือเป็นการอ่านที่เปิดโลกกว้างในอีกมุมของเรา เป็นหนังสือเล่มนึงที่สะท้อนปัญหาโครงสร้างทางสังคม เศรษฐกิจ ครอบครัวและปัจเจคได้ดีมากๆ อีกแง่มุมที่น่าสนใจสำหรับเราคือทำให้เรารู้ว่าบนโลกนี้ก็มีคนที่สนใจทำวิทยานิพนธ์แบบนี้ด้วยเหรอ มีคนที่สนใจชีวิตและคุณค่าของมนุษย์ในแง่มุมที่คนส่วนใหญ่ไม่เคยสนใจ ทำให้รู้สึกว่าโลกนี้มันกว้างจังเลย เรานับถือใจอ.บุญเลิศมากๆที่ทำวิทยานิพนธ์โลกของคนไร้บ้านโดยศึกษาแบบ participant observation คือไม่ใช่แค่ทำแบบสอบถามแบบที่ทำกัน แต่ลงไปคลุกคลีและใช้ชีวิตอยู่กับคนไร้บ้านจริงๆ เขากินอยู่กันยังไงก็ใช้ชีวิตอยู่กับเขาแบบนั้น หายากมากๆที่ใครจะมีความกล้าและทุ่มเทศึกษาอะไรแบบสุดตัวขนาดนี้

[Nishamil Hayeesa · Rating 4 out of 5]

งานเขียนแนวมานุษยวิทยาชาติพันธุ์วรรณนาที่สำรวจ "โลกของคนไร้บ้าน" ในกรุงเทพฯ ผมอ่านเล่มนี้หลังจากงานเขียนในประเด็นใกล้เคียงกันของผู้เขียน (บุญเลิศ) ที่ไปสำรวจคนไร้บ้านในมะนิลา หนังสือเล่มนี้คือการถอดรูปจากวิทยานิพนธ์เชิงมานุษยวิทยามาเป็นหนังสือ pocket book ที่สามารถย่อยได้ง่ายขึ้น แต่สำหรับบางคนที่ไม่เข้าใจกรอบการสร้างงานวิทยานิพนธ์อาจรู้ว่าเนื้อหาในเล่มค่อนข้างซำ้วนไปวนมา (ผมก็รู้สึกเช่นนั้น แต่เมื่ออ่านในรายละเอียดก็พบว่ามีข้อแตกต่างในแต่ละบทอยู่)

หนังสือเล่มนี้เล่าย้อนกลับไปในบริบทสังคมช่วง 2546 บางเหตุการณ์หรือกิจกรรมบางอย่างอาจเปลี่ยนแปลงไป หรือไม่ค่อยมีให้พบเจอในปัจจุบัน ผู้อ่านบางคนจึงอาจจะไม่เห็นภาพในบางส่วน (เช่นผม 1 คน แต่ผมก็ปล่อยผ่านครับ ไม่ได้ซีเรียส) จุดที่ผมชอบในเล่มนี้คือการสร้างข้อเสนอสำหรับการแก้ไขปัญหาคนไร้บ้านในเมืองที่น่าสนใจ และอิงตามประสบการณ์ที่ผู้เขียนพบเจอ

[Onlypirun · Rating 4 out of 5]

วิทยานิพนธ์ขึ้นหิ้งชิ้นหนึ่งของอาจารย์ในคณะ เราโดนบังคับอ่านแล้วต้องเขียนessayวิเคราะห์อีกที ทรมานนิดนึง อาจจะไม่สนุกสำหรับเรา แต่อ่านจบแล้วรู้สึกว่าได้เปิดมุมมองการมองมนุษย์คนนึงได้กว้างขึ้น ได้สังเกต ทำความเข้าใจ แต่ไม่ตัดสิน