اسم شب، سیاهکل جنبش چریکهای فدایی خلق از آغاز تا اسفند ۱۳۴۹ انوش صالحی، محقق و نویسنده، پس از انتشار کتاب «مصطفی شعاعیان و رمانتیسم انقلابی»، به سراغ سرگذشت جنبش چریکی ایران رفته و در غیبت یک تاریخ منصفانه از این جنبش، کوشیده است تا به سهم خود، به جامعه فارسیزبان، روشنفکران و آیندگان، تصویری دقیق و مستند از چرایی و چگونگی تشکیل این جنبش و پستی و بلندیهای آن بدهد. جلد نخست این کتاب تحت عنوان «اسم شب، سیاهکل» برای بار نخست در آستانه سالگرد واقعه سیاهکل توسط نشر باران در سوئد منتشر شده و اینک توسط مؤسسه انتشارات نگاه در داخل ایران چاپ و منتشر شده است فصلهای اولیه کتاب به تشریح اوضاع اجتماعی سالهای بعد از کودتا، فعالیتهای جبههی ملی دوم و ماجراهای خرداد ۴۲ اختصاص یافته و در فصلهای بعدی کتاب، زمینههای شکلگیری جنبش مسلحانه در ایران توضیح داده شده و فصل پایانی آن که بخش درخشان کتاب را تشکیل میدهد، به بررسی اوج مبارزهی دستگاه امنیتی شاه با چریکهای آینده میپردازد کسانی که به جنبش فدایی و تاریخ چپ در ایران علاقمند هستند، حتی آنها که با تاریخچهی این جنبش آشنایند، خوب است این کتاب را بخوانند، زیرا تصویر روشن و جامعی را که به شرایط شکلگیری جنبش مسلحانه در ایران منجر شد به دست میدهد. کتاب نشان میدهد که شکلگیری این جنبش حاصل تصمیم چند نفر نبوده است و به سان یک موج، کسانی که دل در گرو مبارزه علیه استبداد و دیکتاتوری داشتهاند و گروه گروه به مارکسیسم گرایش پیدا میکردند، را در بر گرفته است. کتاب زمینههای این گرایش را بررسی میکند و نشان میدهد در شرایطی که گروههای سیاسی یک به یک طعمهی ساواک میشدند و پیرو متلاشی شدن این گروهها، یاس و نا امیدی در صفوف فعالان سیاسی دامنه میگرفت، چطور ایدهی مبارزهی مسلحانه به مثابه پاسخی به شرایط خفقان و دیکتاتوری، با توجه به زمینههای بینالملی آن به مثابه راه حلی برای حضور در عرصهی سیاست در بین این فعالان مطرح شده است . درباره نویسنده : انوش صالحی داستان نویس و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، سال ۱۳۴۴ در گیلان متولد شده است. تاکنون دو کتاب از او با عنوانهای راوی بهاران (سرگذشت کرامت دانشیان) و مصطفی شعاعیان و رمانتیسم انقلابی در حوزه تاریخ چپ ایران منتشر شده است. انوش صالحی با چند نشریه در ایران نیز همکاری دارد
مادر این آخرین دستخط فرزند خلف تو میباشد، به پدرم بگو که قهرمان باشد، دست و روی برادرم بهمن و بهرام و شهرام را میبوسم، خواهرم را مواظبت کنید، خانهام را در فومن تخلیه کنید و مبلغ ۷۵۰۰ ریال پول بدست شما میرسد، مبلغ ۵۰۰۰ ریال را به مدیر مدرسهام دهید تا مدرسهای که قرار بوده بسازند،... یادم را نگهداری کنید. به دوستانم سلام برسانید.* شیوهای که انوش صالحی برای بیان یک حادثه مهم تاریخی بکار برده به نظرم ستودنیه، یک روایت منسجم، دقیق و پرکشش که بر اساس مستندات تاریخی مندرج در کتابها و روزنامهها، اسناد بازجویی ساواک، دفتر خاطرات افراد، گفتگوهای مستقیم و غیرمستقیم با کسانیکه در حماسه سیاهکل ایفاگر نقشی بودهاند و حتی کسانیکه ناظر بر این حادثه در آن برهه زمانی میزیستهاند، همه و همه در قالب یک روایت داستانی به مخاطب ارائه شده. با خواندن کتاب خواننده درک و شناخت مناسبی از نحوه تشکیل اولین گروههای چپ که خط مشی مسلحانه را برای مبارزه انتخاب کردند، دلیل برگزیدن چنین خط مشی ای در دهه ۴۰ از سوی مبارزین، اینکه اولین جرقههای ایده تشکیل چنین گروههایی ابتدا در چه شهرهایی روشن شد و در هر کدام از این هستههای پراکنده در شهرهایی چون تهران، مشهد، تبریز، لاهیجان و ساری چه کسانی حضور فعال داشتند، از نظر تفکر چه شباهتها و تفاوتهایی میان هر کدام از این هستهها برقرار بود، از نحوه تشکیل گروه جنگل، نحوه شناسایی مناطق جنگلی و کوهستانی طی ۵ ماه توسط گروه جنگل، هدف گروه جنگل از حمله به پاسگاه سیاهکل و ... بدست میاره. کتاب پس از محاکمه و اعدام ۱۳ چریک دستگیر شده در حماسه سیاهکل به طور مختصر به شرح دلایل شکست گروه جنگل میپردازه و در همینجا خاتمه پیدا میکنه. اینکه حمید اشرف به عنوان یکی از تنها بازماندگان گروه جنگل با گروه پویان و احمدزاده چه پیوندی برقرار میکنه و چه اتفاقاتی پس از اسفندماه ۴۹ برای دیگر گروههای چپ با خط مشی مسلحانه میفته در کتاب نیومده و شاید( البته امیدوارم) موضوع کتاب دیگر انوش صالحی باشه. دوست دارم یکبار دیگر بزودی بخونمش و اینبار هنگام خواندن یادداشتبرداری کنم و شمای کلی و دقیقی از افرادی که در آن زمان در این حماسه تاریخی دخیل بودند و نحوه ارتباطاشون با هم بدست بیارم. در آخر هم باید اضافه کنم ضمائم آخر کتاب رو پیشنهاد میکنم حتما" بخونید. متن کوتاه وصيت ۱۳ چریک گروه جنگل به همراه اسناد ساواک و ... در این بخش آورده شده. خوندن یکی از وصیتها من رو خیلی متاثر کرد که در ابتدای این ریویو آوردم اون رو. * متن وصیت اسکندر رحیمی مسچی
نزدیک پنجاه سال از سیاهکل می گذرد. یک طرف ماجرا اسطوره سازی میکند و آقای پرویزثابتی میگوید که سرنخ کارتوسط تیموربختیارهدایت شده است . این کتاب تقریبا " بررسی منصفانه و همه جانبه ای است . بخش های کتاب مناسب است و قدم به قدم خواننده را پیش میبرد. اضافه گویی هم ندارد .از مصاحبه با بازماندگان فداییان تا نقل قولهای ماموران ژاندارمری و ساواک . وحتی نقل قولی جالب از یکی از روستاییان سیاهکل که اعتراف میکند برای اینکه سوارهلی کوپترشود با نیروهای نظامی – امنیتی و برای دستگیری چریکها همکاری کرده است .ایرج صالحی ازاعضای گروه که بی سروصدا آنهاراترک کرده، به تهران آمده و مشغول زندگی عادی شده ، درحالیکه دوستانش سه روزنگران و درجستجویش بودند.اوحاضربه مصاحبه نشده است . مصایب این جوانها بامیانگین سنی زیرسی سال درسرمای زمستان 59 سیاهکل ، گرسنگی ، خستگی ، جراحت ، شکنجه وبالاخره مرگ واعدام . چه شعرها که برایشان نسرودند و ترانه های جمعه و شبانه فرهاد به یادشان .سرنوشت تراژیک تعدادی ازنخبگان بهترین دانشگاهها و ..که دست به حرکتی زدند که .نقدهای بسیاری برآن واردشده است هشت سال بعد به تعبیری درجریان نالازم ترین انقلاب تاریخ ، پرونده آن شورشیان آرمانخواه به نوعی وبرای همیشه بسته شد.
درباره موضوعی که پژوهشگر ارائه میدهد، منابع مهمتر و بهتری در اختیار داریم. فیالواقع سالها پیش که این کتاب را به عنوان انتخاب اول برگزیدم چنین درکی نداشتم. اما حالا میتوانم بگویم اثر محبوب انوش صالحی برایم جذاب نیست و نکتهای به همراه ندارد. چون درستتر و دقیقترش را عدهٔ معقولتری گفتهاند و نوشتهاند.
از متن کتاب ص ۳۴ - آیتالله بروجردی طی دیداری که در سال ۱۳۳۸ با منوچهر اقبال در قم داشت، بحث و گفتگو درباره حقوق و آزادی زنان را محکوم کرده بود ص ۶۵ – کشمکش بین شاه و علی امینی در حالی به سود شاه به پایان رسید که در دوره زمامداری امینی، جبهه ملی دوم نتوانست از یک سیاست روشن مدون در ارتباط با برنامههای اصلاحی امینی پیروی کند ص ۸۶ – سیاست مداراجویانه آیتالله خمینی با چرخشی اساسی به رو در رویی با حاکمیت کشیده شد. حرکتی که سرمنشاء ابتدایی آن مخالفت با تصویبنامه جدید انجمنهای ایالتی و ولایتی و اعطای حق رأی به زنان بود ص ۹۸ – بقای جبهه ملی دوم با شخصیتهای شاخص سیاسی و اجتماعی گرد آمده در آن میتوانست فعالیتهای علنی و قانونی را هر چند با مخاطراتی تداوم دهد و از دو قطبی شدن جامعه و بسته شدن یک باره فضای سیاسی جلوگیری کند ص ۱۲۸ – اعضای اولیه گروه (جزنی) با در نظر گرفتن تجارب انقلاب کوبا، مشی مسلحانه و تدارک مسلحانه انقلاب تودهای را به عنوان استراتژی عمومی گروه پذیرفته بودند تز «گروه جزنی – ظریفی» در سال ۴۶ تدوین شد. چند سال بعد بیژن جزنی کتاب «آنچه یک انقلابی باید بداند» را در سال ۴۹ در زندان قم نوشت. در این کتاب او زمینههای بالفعل انقلاب دهقانی و جنگهای چریکی دهقانی را رد میکند. معتقد است که کارگران و قشر زحمتکش و محروم شهرها از وضعیت مساعدتری برای گرویدن به انقلاب برخوردارند و روشنفکران جوان که قشر متحرکی از خردهبورژوازی شهر به شمار میروند، بالفعلترین نیروی جنبشاند. او مینویسد مهمترین نقص سیاسی این نیرو نداشتن سازمانهای رهبری و طرز تفکر روش انقلابی است ص ۲۷۰ – مهمترین اثر امیر پرویز پویان به نام «ضرورت مبارزه مسلحانه و رد تئوری بقا» در اوایل سال ۴۹ با نام جزوه «بهار» به طور محدودی منتشر شد. در این اثر پویان مبارزه مسلحانه را در مراحل نخست نه برای تحقق آنی انقلاب بلکه برای ایجاد جسارت در مردم و نقطه برون رفت از شرایط بسته جامعه در سالهای پایانی دهه چهل ضروری میدانست. چنین برداشتی از مبارزه مسلحانه در اثر مسعود احمدزاده به نام «مبارزه مسلحانه هم استراتژی هم تاکتیک» که به نام جزوه «پاییز» منتشر شد، نیز بازتاب یافت
جزییات فراوان و دقیق، نثر و روایت داستانی مناسب و منسجم از واقعه سیاهکل از ویژگیهای کتاب است که اگرچه در موارد معدود به تحلیل این ماجرا میپردازد، خواننده میتواند به خوبی چرایی وقوع و شکست عملیات را دریابد.
انوش صالحی، تو این کتاب به اواخر دهه ی ۳۰ و تشکیل حزب جبهه ی ملی۲(متشکل از حزب جبهه ی ملی_ایران_ملت_سوسیالیست و عده ای از توده ای ها و..)و اتفاقات و فعالیتهای سیاسی اون دوران که همه به دست اعضای این جبهه به خصوص دانشجوها رقم خورد پرداخته و همچنین از تشکیل تشکلها و گروه های مذهبی در اوایل دهه ۴۰ و پیوستنشون به فعالیتهای سیاسی صحبت کرده.. در نهایت با اشاره به پررنگ تر شدن نقش گروه های مذهبی و یک سری رخدادها مثل قیام ۱۵ خرداد و کمرنگ شدن جبهه ملی، و فعالیت مجدد جوونهایی که اکثرا دانشجو و روشنفکر بودن، به چگونگی تشکیل سازمانهای چریک های فدائی خلق پرداخته.. بخش آخر کتاب به حماسه ی سیاهکل اختصاص داده شده که البته خلاصه تر از باقی بخشهاست ولی اتفاق مهمیه که به نظرم همه باید راجع بهش بدونن(من قبلا پادکستی ازش شنیده بودم و چیزهایی هم راجع بهش خونده بودم.) و وصیت نامه ۱۳چریکی که توسیاهکل دستگیر و بعدا اعدام میشن هم ضمیمه شده که خوندن بعضیاش آدمو تکون میده واقعا! (دوتا از چریکها هم تو جنگل های سیاهکل کشته میشن.) • •
کلی کنار کتاب سرچ کردم و خوندم و ویدیو از یوتیوب دیدم و کلا یه دنیای جدید و عجیب به روم باز شد! خیلی اطلاعات سیاسی و اجتماعی مفید و مهمی یاد گرفتم و باز باید با حسرت بگم حیف جوونهایی که این همه دغدغه ی ایران و مردم ایران و آبادی ایران رو داشتن و به جایی نرسیدن و تازه جونشون رو هم از دست دادن یا با مهاجرت اجباری و تبعید عملا زندگیشون نابود شد..
نمیدونم چرا تو همه ی ادوار تاریخ این کشور، همیشه از صغیر تا کبیر، باید زندگیشون با سیاست عجین شده باشه؟ چرا جوونهایی که بیشتر از هر قشر و نسلی، دغدغه ی ایران و آبادیش رو دارن و با این آرمانها و ایده آل ها، نشون دادن و میدن که چقدر میتونن برای کشور مفید باشن باید از دست برن…؟؟ هر شب تا دم دمای سحر این کتابو دستم میگرفتم و میخوندم و برای چند ساعت انگار من، من نبودم و الان الان نبود و دهه ی ۴۰بود فکر میکنم اکثر ماهایی که نمیتونیم این روزها به اوضاع کشور بی تفاوت باشیم اگر تو اون دوران به سن الان بودیم قطعا تفکراتمون به این شورشیان آرمانخواه خیلی نزدیک میبود و چه بسا یکی از اونها میبودیم؟!
کتاب با مقدمه خوبی درباره حوادث بعد از کودتای 28 مرداد1332 شروع می شود و در ادامه به چرایی گرایش بخشی از جنبش دانشجویی و جوانان کشور به سمت مبارزه مسلحانه میپردازد و از تاثیر سرکوب جبهه ملی دوم و عجز و ناتوانی شاه دردرک وشناخت مردم ایران فرهنگ و سرمایه های انسانی سخن می گوید در بخش دوم کتاب به چگونگی تشکیل هسته های اولیه گروه های چریکی می چرد این بخش به نظرم زیاده گویی داشت و گفته شدن بعضی نکات حوصله سر بر بود بخش سوم کتاب حم به طور بسیار خلاصه به خود واقعه سیاهکل به صورت تیتر وار پرداخت شه دبود که برخلاف بخش قبل بشدت خلاصه بود وتصویر جامعی از وقایع بدستم نداد در مجموع برای درک اولیه از جنبش های مسلحانه کتاب خوبیست
من اون دوران رو درک کردهام تا حدودی. (سال ۱۳۵۶ عضو شورای منتخبِ رسمیِ دانشجویان چپ سکولار و چپ مذهبی بودم که طرف حساب با رئیس دانشگاه بود) کار صالحی راضی ام کرده. گزارشهای قابل قبول ، تا حدودِ خوبی "غیر حماسی و بیرجزخوانی" و نیز بیطرف و جسورانه ارائه داده، در راوی بهاران، شعاعیان و حماسه سیاهکل و اسم شب سیاهکل.
مثل تراکتور هم کار کرده و مصاحبه و پژوهش و جستجو.
عوض اش، یک سری از چپها (چپهای رازدار، اما مرید و زنگ زده)، به جای تشکر کردن و ارتقای این مسیر (بازخوانیِ بیطرفانه و کشف واقعیت ماجراها) اون رو با موج افترا روبرو کرده اند.
~ #کتاب_خواب_بخوانیم . رویداد سیاهکل که همچنین به قیام سیاهکل و جنبش سیاهکل مشهور است، به یورش مسلحانهٔ هواداران سازمان چریکهای فدایی خلق ایران به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل در تاریخ ۱۹ بهمن سال ۱۳۴۹ انجام دادند، گفته میشود. هدف از این عملیات آزاد کردن یکی از اعضای دستگیرشده این سازمان بود. در درگیری پیش آمده سه نفر از چریکها کشته شدند و ده نفر دستگیر و سپس اعدام شدند. به گفته محققین این رویداد، نخستین حرکت مسلحانه با اهداف سیاسی در تاریخ معاصر ایران بهشمار میرود.
من هیچ اطلاعی جز شنیده ها از جریان چپ در ایران نداشتم، با توجه به ارجاعاتی که داره و اینکه خود نویسنده تحلیل یا استنباط خودش رو وارد کتاب نکرده و تنها به شکل واقعا مناسبی حوادث رو روایت کرده به نظرم نمیشه بهش بی اعتماد بود و ارزش خوندن رو داره.
صالحی اینجا در مقایسه با روای بهاران، از فاصله بیشتری به سوژه خود (جریان چپ انقلابی سالهای قبل از انقلاب) می نگرد و از این بابت کتاب دقیق تر و تاریخی تری است اما نقطه ضعف به نظرم جایی بود که با پیشروی کتاب؛ از تحلیل شرایط و زمینه های شکل گیری نطفه های جریان چپ انقلابی در سالهای اولیه دهه چهل در بستر افول گفتمان های اصلاحی، تا رسیدن به وقایع سیاهکل کتاب به مرور از بار تحلیلی اش کاسته و فصل های آخر صرفاً به ذکر وقایع- البته با جزییات و دقت های قانع کننده - میپردازد.
کتاب جالبی است برای شناخت چپ در ایران بعد از کودتای 28 مرداد اگر «بین خطوط» هم خوانده شود... علیرغم اسطوره سازی و خودبرتربینی چپ در مقایسه با گروهی که موفق شد قدرت را بعد از انقلاب در دست بگیرد، تفاوت چندانی در بنیانهای فکری و اخلاقی بین گروههای مختلف دیده نمی شود (لااقل بر اساس این کتاب)... فرصت طلبی، قهرمان پروی و خود قهرمان پنداری، بی برنامگی، بی اطلاعی، اسطوره سازی، تحریف واقعیت و تاریخ، ماجراجویی، و بی اخلاقی کلاسیک ایرانی در جای جای کتاب قابل پیگیری است... چند نمونه را از کتاب ذکر میکنم 1. «حماسه» سیاهکل، ماجرایی مضحک، ناموفق، و کم اهمیت (اگر نه بی اهمیت) بوده است از فعالیت تعدادی جوان ماجراجو (از دید مردمان آن ناحیه، بخوانید خائن)... جزئیات واقعه در فصل آخر کتاب است... مقایسه کنید با اسطوره ای که از آن ساخته شده است 2. بی برنامگی، بی تجربگی و اتفاقات مضحکی که یکی بعد از دیگری برای گروه و توسط افراد گروه رخ می دهد نشان از نبود آمادگی و در عین حال تاکید برای فعالیت نظامی (بدون وجود تجربه یا حتی تمرین کافی) دارد... خشونت ساواک و خفقان کشور، البته مقدمه چنین رفتاری بوده است؛ خشونتی که خود روی دیگر سکه «اسلحه بجای مباحثه و مناظره» بوده است این بار در دستگاه حکومت 3. گروه در 42 تشکیل می شود و تقریبا از همان موقع به دنبال تهیه اسلحه است؛ اولین مدرک نوشتاری که هویت، هدف، و مرام گروه را نشان دهد 4 سال بعد تهیه می شود... گویا اسلحه بسیار مهمتر از چرایی اسلحه بوده است!!! 4. مرجع اصلی تهیه اسلحه گویا کمک گروههای مخالف ایران در عراق بوده است که مطابق معمول، بعلت ناهمخوانی با اسطوره سازی مورد نظر، لاپوشانی می شود! 5. هر گونه همکاری با شاه در هر حالتی غیر ممکن و خیانت تلقی می شود... هر گونه فعالیت غیر خشونت بار سیاسی، خیانت است!!! فقط یک راه وجود دارد که از اسلحه می گذرد!!! 6. فرصت طلبی نماد بارز فعالیت است؛ از همکاری با خمینی در مخالفت حق رای زنان گرفته تا همکاری با دانش آموزان با خواستگاه صنفی (منظور از خواست صنفی دانش آموز، درخواست آنان برای پایین آوردن نمره قبولی بوده است!!!!) 7. جزنی، اسطوره کتاب و چپ مبارز ضد امپریالیسم، در دوره ای به شغل تبلیغات و تهیه پوسترهای تبلیغاتی برای فیلمهای سینمایی هالیوودی و همینطور تبلیغات در سینماها می پردازد!!! گویا وی اولین کسی بوده است که این نوع تبلیغات را وارد ایران کرده است!!!! 8. تراژدی آنجاست که گروه در نهایت توسط همان روستاییانی دستگیر می شود که برای آنان قیام کرده است... ای کاش بجای اسطوره سازی و حماسه پروری، بازماندگان چنین گروههایی به اهمیت دیالوگ و دموکراسی پی می بردند در نهایت، بی انصافی است اگر زمانه این اتفاقات (دهه 60 میلادی) را در نظر نگیریم و اتفاقات آن روز را با عینک امروز نقد کنیم... ولی این حجم بی اخلاقی، منفعت طلبی، قبیله پرستی، دیکتاتوری، بیسوادی و بی انصافی که متاسفانه بخش ثابتی از هویت ایرانی شده است، در همان زمان هم چه بین آنانی که (همچون اکنون) به دنبال پر کردن جیب خود به هر روشی بوده اند و چه آنانی که به مخالفت برخواسته اند، متاسفانه قابل پیگیری است
بعنوان کار پژوهشی و با توجه به جهت گیری های تاریخی موجود که اسناد رو تحت تاثیر قرار می دهند، تلاش خوبی در میانه قرار گرفتن داشت. نثر خوشخوان و ترتیب گیرایی داشت. طوری که هر چه به لحظه موعود نزدیک می شدی هیجانش هم به تو سرایت می کرد. بی صبرانه منتظر جلد دوم هستم