خاطرات هنرپیشه نقش دوم

by بهرام بیضائی

ذوالفقار و موهبت به دلیل خشکسالی روستای خود را رها می‌کنند و به امید یافتن کار راهی شهر می‌شوند. در نهایت کاری که به پست آن‌ها می‌خورد، بدل‌پوشی در لباس طرفداران رژیم شاه است

Genres: Plays, Drama

102 pages, Paperback

First published April 1, 1983

About the author

بهرام بیضایی: مروری بر زندگی و آثار یک اسطوره زنده

بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطوره‌شناس برجسته ایرانی، در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران چشم به جهان گشود ور در روز ۵ دی ۱۴۰۴ در سن ۸۷ سالگی، دور از وطن، چشم از جهان فروبست. او به عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینما و تئاتر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی معاصر شناخته می‌شود که با خلق آثاری عمیق و چندلایه، نقشی بی‌بدیل در غنای هنر و اندیشه ایرانی ایفا کرده است.

آغاز راه و شکل‌گیری اندیشه

بیضایی در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب در تهران زاده شد. پدرش، ذکایی بیضایی، شاعر بود و این پیشینه، او را از همان ابتدا با ادبیات و هنر مأنوس کرد. علاقه‌ی وافر او به سینما و نمایش از دوران نوجوانی آغاز شد و همین علاقه او را به سمت پژوهش‌های گسترده در تاریخ نمایش ایران و جهان سوق داد. بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما آن را ناتمام گذاشت تا به صورت مستقل به تحقیق و آفرینش هنری بپردازد.

حاصل پژوهش‌های ژرف او در همان دوران جوانی، کتاب مرجع و ماندگار "نمایش در ایران" بود که به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در زمینه تاریخ نمایش ایرانی شناخته می‌شود و تسلط عمیق او بر ریشه‌های فرهنگی و نمایشی ایران را به نمایش می‌گذارد.

کارنامه هنری: از صحنه تئاتر تا پرده سینما

فعالیت‌های هنری بیضایی در دو حوزه اصلی تئاتر و سینما متمرکز است، هرچند قلم او در قالب فیلمنامه، نمایشنامه، پژوهش و داستان‌نویسی نیز آثاری درخشان خلق کرده است.

در عرصه تئاتر، بیضایی با نگارش نمایشنامه‌هایی چون "پهلوان اکبر می‌میرد"، "مرگ یزدگرد"، "چهار صندوق" و "افرا، یا روز می‌گذرد"، جانی تازه به تئاتر ایران بخشید. آثار نمایشی او با بهره‌گیری هوشمندانه از اساطیر، تاریخ و فرم‌های نمایش ایرانی (همچون تعزیه و نقالی) و ترکیب آن با تکنیک‌های مدرن تئاتری، به کاوش در مفاهیمی چون هویت، تاریخ، زن، مرگ و حقیقت می‌پردازند. زبان فاخر، ساختار پیچیده و شخصیت‌پردازی عمیق از ویژگی‌های بارز نمایشنامه‌های اوست.

در حوزه سینما، بیضایی کار خود را با ساخت فیلم کوتاه "عمو سیبیلو" در سال ۱۳۴۹ آغاز کرد و با اولین فیلم بلندش، "رگبار" (۱۳۵۱)، نام خود را به عنوان یک فیلمساز صاحب‌سبک و اندیشمند مطرح کرد. "رگبار" با نگاهی دقیق و شاعرانه به تحولات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، آغازگر مسیری بود که با شاهکارهایی چون "باشو، غریبه کوچک" (۱۳۶۴)، "شاید وقتی دیگر" (۱۳۶۶) و "مساف" (۱۳۷۰) ادامه یافت.

فیلم "مرگ یزدگرد" (۱۳۶۰)، که اقتباسی از نمایشنامه خود او بود، نقطه عطفی در کارنامه سینمایی او و سینمای ایران به شمار می‌رود. این فیلم با ساختاری مبتنی بر روایت‌های متناقض و تمرکز بر مفهوم نسبیت حقیقت، نمونه‌ای درخشان از سینمای فلسفی و تاریخ‌نگر است. "سگ‌کشی (۱۳۷۹) نیز پس از سال‌ها دوری از فیلمسازی، بازگشتی قدرتمندانه برای او بود که با استقبال منتقدان و تماشاگران روبرو شد.

سبک و مضامین کلیدی

آثار بیضایی، چه در سینما و چه در تئاتر، از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند:

زبان و دیالوگ: استفاده از زبانی فاخر، ادیبانه و در عین حال دقیق و حساب‌شده که به آثار او عمقی چندبعدی می‌بخشد.
اسطوره و تاریخ: بهره‌گیری از اساطیر ایرانی و بازخوانی رویدادهای تاریخی برای طرح مسائل جهان معاصر.
هویت زنانه: توجه ویژه به شخصیت زن و جایگاه او در تاریخ و اجتماع. زنان در آثار بیضایی اغلب شخصیت‌هایی قدرتمند، کنش‌گر و پیچیده هستند.
ساختار روایی: استفاده از ساختارهای روایی غیرخطی، روایت‌های تودرتو و شکستن مرز میان واقعیت و خیال.
پژوهش و دقت: تمامی آثار او بر پایه تحقیقات گسترده و دقیق در زمینه‌های تاریخی، اسطوره‌شناسی و فرهنگی بنا شده‌اند.

مهاجرت و تداوم فعالیت

بهرام بیضایی در سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و به عنوان استاد مدعو در این دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه ادبیات و هنرهای نمایشی ایران پرداخت. او در طول اقامت خود در آمریکا نیز از فعالیت هنری باز نایستاد و چندین نمایشنامه از جمله "طرب‌نامه" و "چهارراه" را با حضور بازیگران ایرانی در کالیفرنیا به روی صحنه برد و کارگاه‌های آموزشی متعددی برگزار کرد.

بهرام بیضایی، با بیش از نیم قرن فعالیت هنری و پژوهشی، نه تنها به عنوان یک هنرمند بزرگ، بلکه به مثابه یک اندیشمند و روشنفکر تأثیرگذار، جایگاهی رفیع در تاریخ فرهنگ

Reviews

[morteza · Rating 5 out of 5]

ما اعتراف می‌کنیم که از ما بازیگران بهتری هستند؛ بازیگرانی که صحنه‌شان خیابان است و مخاطبشان جمع اجتماع. بازیگرانی که می‌گویند و می‌گویند و می‌گویند؛ از باطل و حق، و از واقع و مجاز، و این میانه اگر خوب بنگری، فقط اجساد واقعی است.
ما چطور بازی کنیم با دستِ اینهمه خالی، با دهانِ اینهمه در بند، سرابی این چنین فریب، راست‌هائی اینهمه دروغ؟ ما چطور روی این صحنه‌ی عاریه‌ی کوچک، با تفنگ‌های چوبی اندک، کشتاری بزرگ راه بیندازیم، که در آن خون از آب جاری روانتر است و از خاکی که بر آن ریخته بی‌ارج‌تر؟ ما کارگران نمایشیم، نشسته در ردیف اول تهمت؛ از تیره‌ی آن مرغ دانه‌بر، که در عروسی و عزاش هر دو سر می‌بُرند. ما تصویر کوچک این دنیائیم، اگر حقیر، اگر شکسته، ما تصویر زمانه‌ی خود هستیم.
ما اعتراف می‌کنیم که از ما بازیگران بهتری هستند؛ با چشم‌بندی و شعبده، با اشک و آه و سوز، با مژده و فریب، با تفنگهای واقعی بسیار! آنان به نام شما، - به نام نامی مردم - آراء شما را غربال می‌کنند؛ شما تحسینشان می‌کنید، و مرعوبشان هستید. سنگ آسیای آنان، از خون شما می‌گردد، و نمایشنامه‌شان را بارها خوانده‌اید؛ با نام جعلیِ تاریخ!

[Mahdi · Rating 3 out of 5]

من قبل از آغاز خوانش هیچ ایده‌ای درباره‌ی محتویات کتاب نداشتم و چقدر جالب که این کتاب رو باید توی این روزها می‌خوندم! درد همین روزهاست که تو تاریخ تکرار شده!

[Ilgar Adeli · Rating 4 out of 5]

چهل و دو سال پیش وقایع پارسال رو نوشت.
چقدر احساسات بر انگیز بود این نمایشنامه

[ریحانه صارمی · Rating 5 out of 5]

"من کنار کشیدم تا وسط باشم. من یه دفعه هم که شده نقشی رو بازی میکنم که کسی ازم نخواسته. من در بهترین نقش زندگیم هستم؛ در نقش خودم!"
نمایشنامه بی نظیری بود. با ظرافتی که از یک روایت شاید به ظاهر تکراری، یک جدال جدی و همیشگی رو به نمایش میگذاره. بهترین بخش این نمایشنامه برای من اونجاییه که راه نجات از همه جدالهای به ظاهر حق طلبانه و حمایتگر رو در این پیدا میکنه که هرکسی در نقش خودش غرق بشه، یک کارگر واقعی، یک مادر واقعی، یک معلم واقعی و یا یک عاشق واقعی

[Parisa · Rating 5 out of 5]

بیضایی را نمی‌شناسم! یعنی تا به حال ندیده‌امش، هم‌صحبت نشده‌ام و از مشکلات روزمره‌ی جامعه‌ی پر‌درد مثل همه‌ی مردم با او نگفته‌ام… اما آشناست! آن‌چنان که رسالت نوشتن را خوب می‌شناساند؛ چه در عاشقانه‌هایش که بسیار رمانتیک‌تر از عشق‌های معمول و مرسوم کتاب‌هاست، چه در عرفان و اعتراضش.

باز هم پایان داستانش مو به تنم راست کرد.
باز هم نوشته‌ای خواندم که تا آخر مرا با خود برد!

نویسنده باید برای نوشتن دغدغه داشته باشد…
او را نمی‌شناسم؛ نه حضور فیزیکی‌اش را، نه جسمش را، نه اخلاق خانوادگی‌اش یا عشق و اعتراضش را. هیچ‌کدام را! شاید اصلاً هم خوب نباشد یا مطلوب…

اما آن‌چه که خود را گاه در نقش افرا، گاه در نقش شیخ شرزین، گاه سنمار و گاه هنرپیشه‌ی نقش اول نشان می‌دهد، برایم بسیار دوست‌داشتنی است.

ره‌آوردی دلنشین است این کتاب.
گوارایتان :)

[Ali · Rating 4 out of 5]

گر لینک پی دی افی از این نمایشنامه دارید ممنون میشم بزارید چون من نتونستم پیداش کنم یا اگر از جای خاصی بشه تهیه کرد .. ممنون

[Miss Ravi · Rating 4 out of 5]

ما آن سرود بزرگ را شنیدیم که بدون کلمه‌ای با همه سخن می‌گفت. آن زمزمه جمعی را که قلب را می‌گداخت و پشت را به لرزه می‌انداخت.

[Ali · Rating 3 out of 5]

بیضایی در زمینه ی ادبیات نمایشی ما اثر گذارترین قلم در پنج دهه ی اخیر بوده است. بیضایی سنت نمایشی ما را هم خوب می شناسد. خواندن بیضایی را، بهررو توصیه می کنم.

https://www.goodreads.com/author_blog...

[Farzam Ghadirinia · Rating 5 out of 5]

بی شک یکی از بهترین نمایشنامه های بيضايي بزرگ

[Maryam Shahbazi · Rating 4 out of 5]

نمایشنامه شان را بارها خوانده اید
با نام جعلی تاریخ!

[Arisarah · Rating 4 out of 5]

و بلقیسی که من بودم.

[aLirEza nEjaTi · Rating 5 out of 5]

کمتر کتابی این قدرتو داره که منو وسط خیابون به گریه بندازه ….

[Negar Pasha · Rating 4 out of 5]

واقعاً بیضایی پرستیدنیه. مقابل توصیف این تفکر و نبوغ، کلمات کم میارن.

[Saman Mahdavi · Rating 3 out of 5]

نام جعلیِ تاریخ!

[Peyman Haghighattalab · Rating 4 out of 5]

باز هم بیضایی اخر داستان را همان اول گفته بود و فرآیند چگونگی به آن‌جا رسیدن بود که تو را همراه خودش می‌کرد. قصه‌ای که احتمالا در تمام کشورهایی که ادای دموکراسی درمی‌آورند رخ می‌دهد. قصه‌ای که من را بیشتر یاد «لباس شخصی‌های» این سال‌ها انداخت. زمان نگارش این نمایشنامه هنوز جمهوری اسلامی دچار پدیده‌ی لباس‌شخصی نشده بود. اما بیضایی تیزبین...
نمایشنامه در میانه‌ی سال‌های دهه‌ی ۵۰ می‌گذرد. پس از انقلاب سفید و اصلاحات ارضی و بی‌کلاه ماندن سر بعضی کشاورزها و زمین‌های خشک و مهاجرت به شهرها و حلبی‌آبادها پی کار و پول. ذوالفقار و موهبت دو کشاورز ساده بودند که به جز کشاورزی هیچ مهارتی بلد نبودند و در تهران به جایی نرسیده بودند تا این‌که وارد یک بازی می‌شوند. سیاهی لشکر شدن. کارشان این می‌شود که بروند و در نقش گروه‌های مختلف جامعه در حمایت از شاه و حکومت تظاهرات کردن. کار آن‌ها خراب کردن کار معترضان است. باید نقش بازی کنند. و همین تعلیق نمایشنامه‌ی بیضایی است. و همین هنر بیضایی در توصیف فرآیندی است که ذوالفقار را از یک کشاورز ساده به یک نیروی ضدآشوب تبدیل می‌کند با بارقه‌هایی از عشق که لایه لایه در صفحات نمایشنامه ریخته است...
کتابی عجیب دوست‌داشتنی بود.

[Ahmad · Rating 4 out of 5]

داستان، داستان زندگی ماست. داستان داستان جامعه ماست. داستان دروغ هاست. داستان سیاست.

آنان به نام شما
-به نام نامی مردم-
آراء شما را غربال میکنند
شما تحسینشان میکنید
و مرعوبشان هستید.
سنگ آسیای آنان از خون شما میگردد
و نمایشنامه شان را بارها خوانده اید
با نام جعلی تاریخ!

[Mahbod Kahnamouei · Rating 5 out of 5]

بیضایی نابغه‌ای‌ست بی‌بدیل و تکرار ناشدنی.
در این متن بیضایی به سراغ ایده‌ای تماما ساده، اما عمیق رفته. شکاف اجتماعی و فرهنگی‌ای که بین افراد مختلف جامعه وجود دارد و گاهی موجب انحطاط می‌شود.
بس خواندنی‌ست و امروز بعد از پنجاه سال -۱۳۵۶ تالیف شده- به‌سان گذشته صدق می‌کند.

[Neda · Rating 4 out of 5]

آنان به نام شما
به نام نامی مردم
آرا شما را غربال می کنند،
شما تحسینشان می کنید
و مرعوبشان هستید
سنگ آسیاب آنان
از خون شما میگردد
ونمایشنامه شان را بارها خوانده اید
با نام جعلی تاریخ!

[Niuosha · Rating 5 out of 5]

دیروز ما
امروز ما
فردای ما

[Arsalan Shahbaz · Rating 4 out of 5]

"ما اعتراف می‌کنیم که از ما
بازیگران بهتری هستند؛
بازیگرانی که صحنه‌شان خیابان است
و مخاطبشان جمع اجتماع.
بازیگرانی که می‌گویند و می‌گویند و می‌گویند؛
از باطل و حق، و از واقع و مجاز
و این میانه اگر خوب بنگری
فقط اجساد واقعی است.
ما چطور بازی کنیم
با دستِ اینهمه خالی
با دهانِ اینهمه در بند
سرابی این چنین فریب
راست‌هایی اینهمه دروغ؟
ما چطور روی این صحنه‌ٔ عاریه‌ٔ کوچک
با تفنگ‌های چوبی اندک
کشتاری بزرگ راه بیندازیم
که در آن خون از آب جاری روانتر است
و از خاکی که بر آن ریخته بی‌ارج‌تر؟
ما کارگران نمایشیم
نشسته در ردیف اول تهمت؛
از تیره‌ی آن مرغ دانه‌بر
که در عروسی و عزاش هر دو سر می‌بُرند.
ما تصویر کوچک این دنیاییم
اگر حقیر، اگر شکسته
ما تصویر زمانه‌ی خود هستیم.
ما اعتراف می‌کنیم که از ما
بازیگران بهتری هستند؛
با چشم‌بندی و شعبده
با اشک و آه و سوز
با مژده و فریب
با تفنگ‌های واقعی بسیار
آنان به نام شما
- به نام نامی مردم-
آراء شما را غربال می‌کنند؛
شما تحسینشان می‌کنید
و مرعوبشان هستید.
سنگ آسیای آنان
از خون شما می‌گردد
و نمایشنامه‌شان را بارها خوانده‌اید؛
با نام جعلی تاریخ!"
۱۸ بهمن ۱۳۶۰

[Naele]

من از پیری بیشتر می ترسم تا مرگ.
**
فقط پول هست که راست می گه.
***
چقدر دلم می خواست معلم بودم و به دنیا درس عشق می دادم.
**
من در بهترین نقش زندگیم هستم، نقش خودم
خاطرات هنرپیشه نقش دوم
بهرام بیضایی
https://t.me/nellynevesht/3593

[Nafiseh.E · Rating 5 out of 5]

در یک گروه نمایش‌‌نامه خوانی خوندیمش. هر ۷ دقیقه نقش‌ها عوض میشد. یک دور تماشاگر بودم، یک دور راوی، یکبار مجنون و...
عالی بود. نمیدونم داستان باعث شد اینقدر بهم بچسبه یا محیط کمکش کرد. هرچی بود نشست به جونم.
بلقیس، موهبت، دوالپا، مشکین خانوم، ذوالفقار.... آخ ذوالفقار

[Amir Azad · Rating 3 out of 5]

بیضایی وار بود اما نپخته. انگار یک صبح تا شب بیضایی برایش وقت گذاشته باشد.

[Farhad Riazi · Rating 5 out of 5]

او در اوایل دهه شصت، انقدر دورتر ها رو دیده...

[Aliii · Rating 5 out of 5]

هيچكس نميتونه مثل استاد بيضايى تلنگرى به مخاطبش بزنه كه تا عمر داره يادش نره

[Mohammad · Rating 5 out of 5]

این نمایشنامه در واقع بیان تجربیات تاریخی ماست. تجربیاتی که بارها و بارها در تاریخ معاصر تجربه‌اشان کرده‌ایم. یکی از کارهای خوب بیضائی که حسب حال این روزهای ماست.

[Sadra · Rating 4 out of 5]

نمایشنامه ای با ساختار خوب و شخصیت پردازی مناسب اما به نظرم استاد بیظایی آثار بهتری هم دارند

[yAsAmAn · Rating 4 out of 5]

مثل همه‌ی کارهای بهرام بیضایی عالی بود *_* 💙

[Hoß · Rating 5 out of 5]

".... ما چطور بازی کنیم
با دست اینهمه خالی
با دهان اینهمه در بند ...."

[Gazelle · Rating 5 out of 5]

بدون تردید پنج ستاره...
باز هم یک کار فوق العاده زیبا از استاد بیضایی ...

بشنوید ای دوستان این داستان
خود حقیقت نقد حال ماست آن....
خود حقیقت شرح حال ماست آن ....
خود حقیقت شرح حال ماست آن....