بردگی در اسلام

by مرتضی مطهری

140 pages, Paperback

Published January 1, 1393

About the author

مرتضی مطهری (۱۲۹۸- ۱۳۵۸ش) مشهور به شهید مطهری یا استاد مطهری، فیلسوف، مجتهد، خطیب و نویسنده شیعه در قرن جهاردهم هجری و از مهمترین شاگردان علامه طباطبائی و امام خمینی بود. مطهری از افراد تأثیرگذار و از رهبران فکری انقلاب اسلامی ایران به شمار می‌رود.

مرتضی مطهری، از سال ۱۳۲۵ش آغاز به تألیف آثاری در زمینه‌های مختلف فلسفی، اجتماعی، اخلاقی، فقهی و تاریخی کرد و بیش از ۷۰ اثر از او انتشار یافته است. برخی از آثار او در زمان حیات و برخی دیگر پس از درگذشت وی توسط انتشارات صدرا چاپ شده است. سخنرانی‌ها و درس‌های مطهری هم در مجلد‌های مختلف چاپ و منتشر شده است. علاوه بر موارد ذکر شده، نزدیک به سی هزار برگ یادداشت و فیش تحقیقی نیز از مطهری باقی مانده است. «مجموعه آثار شهید مطهری»، مجموعه‌ای ۲۸ جلدی حاوی تمامی آثار منتشر شده از وی است که کتاب‌های با موضوعات مشابه، در مجلدات پیاپی جمع‌آوری شده است. این آثار به تفکیک موضوع عبارتند از:

اصول عقاید، از جلد یک تا چهار: حاوی آثاری مانند عدل الهی، علل گرایش به مادیگری، جهان‌بینی توحیدی، جامعه و تاریخ، ولاها و ولایت‌ها، مدیریت و رهبری در اسلام، و توحید.
فلسفه، از جلد پنج تا ۱۳: حاوی آثاری مانند سیر فلسفه در اسلام، شرح منظومه، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مسئله شناخت، و نقدی بر مارکسیسم.
تاریخ، جلد ۱۴ و ۱۵: حاوی کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، و همچنین فلسفه تاریخ.
سیره معصومین، از جلد ۱۶ تا ۱۸: حاوی آثاری از جمله سیری در سیره نبوی، جاذبه و دافعه علی(ع)، سیری در نهج‌البلاغه، صلح امام حسن(ع)، حماسه حسینی، و داستان راستان.
فقه و حقوق، از جلد ۱۹ تا ۲۱: حاوی آثاری از جمله نظام حقوق زن در اسلام، مسئله حجاب، اخلاق جنسی، امر به معروف و نهی از منکر، نظری به نظام اقتصادی اسلام، و اسلام و نیازهای زمان.
اخلاق و عرفان، جلد ۲۲ و ۲۳: حاوی آثاری از جمله حکمت عملی،‌ فلسفه اخلاق، تعلیم و تربیت در اسلام، آزادی معنوی، احترام حقوق و تحقیر دنیا، و دعا.
اجتماعی-سیاسی، جلد ۲۴ و ۲۵: حاوی آثاری از جمله نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، آینده انقلاب اسلامی ایران، آزادی عقیده، مشکل اساسی در سازمان روحانیت، رهبری نسل جوان، و روابط بین‌الملل اسلامی.
تفسیر، جلد ۲۶ تا ۲۸: حاوی کتاب آشنایی با قرآن.

Reviews

[Amir · Rating 3 out of 5]

گزیده ای از مطالب کتاب

منتسکیو‌
منتسکیو‌ در کتاب روح القوانين نظراتی در باب برده داری دارد.از علل بردگی تا معایب بردگی که در این کتاب بیشترشان مورد تحلیل قرار میگیرد و بعضی ها را نیز به زمان دیگر موکول می شود!...از معایب بردگی از نظرگاه منتسکیو‌ می توان به مواردی از قبیل 1دشمنی برده با اجتماع (یعنی برده به علت محدودیت هایی که نسبت به ارباب خود دارد نمی تواند در جامعه پیشرفت کند و خواسته او سرکوب می شوند اما در اسلام نمونه های خلاف این مورد زیاد است که معروف ترین آن ها زید ابن حارثه و پسرش اسامه است که هر دو فرماندهان پیامبر در جنگ های مهم بودند.)و 2 بردگی به عنوان جریمه (در اسلام قانونی وجود ندارد که یک آزاد،برده شود حتی محمد قطب با استناد به قرآن و رفتار پیامبر در جنگ ها ثابت می کند که برده گرفتن در اسلام وجود ندارد حتی در جنگ)و یا 3 سلب حق دفاع طبیعی و دفاع مدنی (در اسلام برده فقط وظایف خود را باید انجام دهد اگر ارباب دستور به کاری خلاف بکند،اسلام این حق را به برده داده که بگوید نه و حتی حق دارد شکایت کند...)

آزادی یا پیشرفت
مسئله دیگری که وجود دارد این است که برخی وجود بردگی را با هر شرایطی خلاف حقوق طبیعی انسان یعنی آزادی،می دانند.اما حقی که اسلام آن را حق طبیعی می خواند، حق پیشرفت است،که مسلما این راه را برای بردگان به سوی پیشرفت،که آزادی را نیز شامل می شود (مکاتبه)باز گذاشته است.

مخالفت منتسکیو‌ با آزادی بی حساب برده ها

نکته ی مهمی که باید به آن توجه کرد همین نظر منتسکیو‌ است،آزادی بی حساب و یکدفعه برای خود بردگان نیز مضر است منتسکیو‌ میگوید:تجربه نشان داده است که برده هایی که آزاد می شوند صلاحیت هیچ چیز را ندارند.
مخصوصا هم قید می کند که حقوق سیاسی نباید به این ها داده شود چون روحشان،روح بردگی است.
پس باید به این نکته توجه کرد و شرایط آن زمان را مد نظر گرفت و دستورات اسلام را در سیر تاریخ بررسی کرد قوانین متعددی(تنکیل،مکاتبه،تدبیر و ...)که برای آزاد کردن برده صادر شده است را به عنوان یک برنامه طولانی مدت برای رسیدن به هدف نگریست.

استرقاق(بنده گرفتن) در اسلام وجود ندارد
محمد قطب با استناد به آیه 33 سوره محمد،خداوند فقط دو حکم برای اسیران جنگی صادر می کند آزادی بدون شرط 2 آزادی با شرط
و با توجه به رفتار پیامبر در جنگ ها(پیامبر در هیچ جنگی استرقاق نکرده اند)برده گرفتن در اسلام وجود ندارد. (اما برده گرفتن در جنگ جز قوانینی است که در میان مسلمان ها وجود دارد و آقای مطهری هم هیچ دلیلی برای این امر قرائت نکرده بود.)

مکاتبه شاهراهی به سوی آزادی
در کنار راه ها و دستورات فراوانی که برای آزاد کردن برده وجود دارد خداوند در آیه 33 سوره نور دستور میدهد که اگر برده خودش خواستار پیمان "مکاتبه شد این پیمان را ببندید.
مکاتبه یعنی من با تو قرار داد میبیندم برای اینکه خودم را آزاد


متن مقدس از دو جهان تشکیل شده است،جهان نخست،وجهی از متن مقدس است که فرهنگ قوم را در عصر تنزیل باز میتاباند و جهان دوم از متن مقدس وجهی است که مراد خدواند است.امروزه برای فهم قرآن باید اول پلی زد میان جهان امروز با جهان نخست،که کاری بس دشوار می باشد که این دشواری همان معضله هرمنوتیکی است.به خصوص در مسائلی که دیگر درجهان امروز مطرح نیستند.
این کتاب به بسیاری از پرسش ها در باب برده داری پاسخ گو است اما سوال های زیادی هم مطرح نشده و یا استاد در پاسخ گویی به آن ها کوتاهی کرده است.به هر حال باید این دسته از مسائل را با در نظر گرفتن شرایط آن زمان مورد بررسی قرار داد که حدیث زیر از پیامبر گویا این مسئله است.
هیچ پیغمبری حق غنیمت گرفتن و استفاده از غنیمت را نداشت...چون خداوند ناتوانی و عجز ما را دید،از این جهت بر ما حلال کرد.

[Setareh Ezzatabadi · Rating 2 out of 5]

کتاب جمع و جوری است و به نظر می رسد در آن شهید مطهری واقعا می خواهد مسئله دشوار بردگی در اسلام را، هم به نحوی عقل پسند و هم واقعی ( و بدون انکار حقایق تاریخی) رفع و رجوع کند. اگر می خواهید تا حدی با ادبیات بردگی در اسلام آشنا شوید، می توانید به این کتاب رجوع کنید. زیرا در خلال صحبت ها و پرسش و پاسخ ها، برخی از احکام چالش برانگیز در باب غلام و کنیز ذکر شده و روایت های تاریخی تکان دهنده ای از ائمه بیان شده. مطهری می کوشد در مواجهه با سوالات، جانب انصاف را رعایت کند، اما در مواردی سوالات طرف مقابل را تغییر می دهد و آشکارا سوال دیگری را جایگزین می کند که می تواند پاسخی تاحدی معقول به آن دهد و البته تزهای عجیبی را در این باره طرح می کند که هیچ قرینه تاریخی ای ندارد. (مانند اینکه اسلام، بردگی را مانند راهرویی برای تربیت اسلامی می داند؛ به نحوی که افراد فاقد تربیت اسلامی، برده وارد می شوند و مسلمان کامل و آزاد خارج می شوند!). در مواردی هم رویکرد او، تا حدی وصله پینه ای می شود و سوالات متعددی را در ذهن خواننده وارد می کند. (مانند اینکه اگر حجاب نداشتن کنیزان، به خاطر سهولت در کار کردن بود، آیا زنان بی کنیز امروزی که کارها را خودشان به دوش می کشند هم مشمول این اصل سهولت می شوند؟!)
در کل فکر می کنم تلاش مطهری در این کتاب قابل ستایش، اما ناموفق است.

[Saeedhaje · Rating 4 out of 5]

کتاب خوبی بود،. درسته بعضی نظرات استاد در هنگام خوندن کتاب مثل خیلی های دیگه، برام قابل قبول نبود ولی بعد از اینکه کمی بهش فکر کردن و اوضاع زمان و بقیه چیزها رو در نظر گرفتم، بنظر خیلی بیراه نبود و برام قابل هضم تر شد، دوستان توجه کنید که استاد گفته اسلام فقط یک راه برای گرفتن برده اجازه داده که اونم طبق نظر ولی مسلمین و یکی از چهار راه قابل انجام بوده که به مقتضای زمان انجام میشده ولی برای ازاد کردن برده کلی برنامه و دستور هست

[Ehsan · Rating 5 out of 5]

بسم الله الرحمن الرحیم
این کتاب با اختصاری که داره تقریبا اصل مسأله را حل میکند که چطور در اسلام که مدعی آزادی است بردگی جایز شمرده شده.
خوندنش رو حقیقتا برای کسایی که چنین شبهه ای دارن توصیه میکنم.

[Navid Aliakbarian · Rating 3 out of 5]

در بعضی قسمت ها حرف های خوبی زده شد اما به نظر می‌رسد که موضع مؤلف در ضمن پیشروی مطلب چندین بار تغییر میکند. همچنین بعضی نکات با تعصبی نا به جا و غیر دینی ارائه شده.