زن در حقوق ساسانی

by Christian Bartholomae, ناصرالدین صاحب زمانی (Translator)

کریستین بارتلمه از خاورشناسان مشهور آلمانی و متخصّص زبان شناسی تطبیقی و استاد زبانهای آریایی و سانسکریت در ۲۱ ژانویه ۱۸۵۵ در فورشت از شهرهای آلمان متولد شده، و پس از هفتاد سال عمر در ۱۹۲۵ بدرود زندگی گفته است. بارتلمه پس از پایان تحصیلات مقدماتی و متوسطه در دانشگاه مونیخ وارد شده، و پس از پایان دوره فقه اللغه السنه ی سامی در ۱۸۷۷ به درجهٔ دکترا نایل گردیده است. آن گاه در دانشگاه لایپزیگ به سمت دانشیار به تدریس پرداخته و بعد از آن در ۱۸۸۴ به سمت پروفسور فوق العاده در دانشگاه هاله و در ۱۸۸۵ در دانشگاه مونستر و در ۱۸۹۵ به سِمَت استاد فقه اللغه زبانهای هند و اروپایی در دانشگاه شهر گیسن و در ۱۹۰۹ به سِمَت استاد زبان شناسی تطبیقی در دانشگاه هامبورگ به تدریس اشتغال داشته و تا آخر عمر در همین شغل بوده است
کتاب حاضر ترجمه خطابه‌ای است که کریستین بارتلمه در جشن تاسیس فرهنگستان علوم هایدلبرگ در تاریخ ۱۱ می‌سال ۱۹۲۴ ایراد کرده است. آرتور کریستن سن در کتاب گران بهای خود به نام ایران در زمان ساسانیان، تصریح می‌کند که توصیفی را که او از حیات حقوقی زنان در عصر ساسانی می‌کند، همه را مدیون تحقیقات بارتلمه است

82 pages, Paperback

First published January 1, 1924

About the author

Friedrich Christian Leonhard Bartholomae (* 21. Januar 1855 in Forst; † 9. August 1925 auf Langeoog) war ein deutscher Indogermanist, Iranist und Indologe.

Reviews

[Agir(آگِر) · Rating 4 out of 5]

معمولا در برخی کتابها و ریویوها چنان تعریفی از حقوق زن در ایران باستان میشه که مطمئنا زنان کشورهای اروپایی و آمریکایی با خواندن آن غبطه خواهند خورد
:)
خواندن کتاب ِ پروفسور بارتلمه کمک زیادی کرد تا پی به غیر واقعی بودن این تصویر متعصبانه ببرم و از جامعه ی آن دوران، شناختی براساس مستندات تاریخی پیدا کنم
در این کتاب می خوانیم که چگونه زن ایرانی توانسته بود تا حدودی از تبعیض های جنسیتی بکاهد. و جامعه تا چه حدی پذیرای آن بوده است
سپس چه عاملی باعث گردید که بطور کامل جلوی پیشرفت حقوقی زن گرفته شود

:ریویو

انگشتان پا
همان انگشتان دست اند
.که گذشته خود را رها کرده اند
رابیندرانات تاگور

سلطنت ساسانیان یکی از دوران باشکوه سرزمین ایران است. کتاب ها ارزش زیادی پیدا می کنند و به دستور خسرو انوشیروان کتابهای فلسفی یونان و همچنین کتاب مشهوری چون کلیله و دمنه به پارسی پهلوی ترجمه می گردد. بنا بر گفته ی نویسنده، مغرب زمین بخاطر این ترجمه ها مدیون این پادشاه نیک نام است (دلیل نویسنده را در دو استاتوس آوردم). همچنین هنر و موسیقی ارج زیادی می یابد و مانی و باربد و نکیسا، همه در زمان ساسانیان بوده اند

اما زنان چه جایگاهی در آن زمان داشته اند؟
آیا جامعه به آن سطح فکری می رسد که برای زنان حقوقی مانند مردان قائل شود؟

برای پاسخ به این سوالات در آغاز باید درباره حقوق ساسانی توضیح مختصری داد
حقوق ساسانی از نظر نویسنده به دو دسته قدیم و جدید تقسیم می شود

:حقوق قدیم

در امپراتوری ساسانی، بنابر قوانین متداول از قدیم، زن شخصیت حقوقی نداشت. یعنی شخص فرض نمی شد، بلکه شی پنداشته می گردید
بعبارت دیگر وی شخصی که صاحب حقی باشد بشمار نمی رفت، بلکه چیزی که می توانست از آنِ کسی، حق کسی شناخته شود، بشمار می رفت
یک نمونه که مصداق چنین تفکری است به «ازدواج استقراضی» مشهور است که در آن مردی، زن خود را به طور موقت به عقد مرد دیگری در ازای دریافت وجهی در می آورد. در این نوع ازدواج، شوهر اصلی می تواند این عمل را بدون رضایت زن خود انجام بدهد

و یا زن هرروز می باید سه بار از شوی و آقای خود بپرسد که چه باید بیندیشد، چه باید بگوید، و چه باید بکند

یکی از قوانین زرتشتی که گفته می شود حتی در اوستا هم آمده، ازدواج با محارم است. یکی از دلایل مستند آن، کتاب ارداویراف نامه - معراج پیامبر اسلام و هم کمدی الهی دانته شباهت زیادی به این کتاب دوره ساسانی دارند- است، "اردا" شخصیت اصلی داستان، با هفت خواهرش ازدواج کرده است


:تغییرات حقوقی زنان و علل آن

در طی زمان در بینش حقوقی قدم تغییرات زیادی به نفع زن رخ داد. حقوق قدیمی از لحاظ نظری همچنان پای برجا بود لیکن عملا دیگر در میان نسل جدید بکار بسته نمی شد. و رسوم جدید از قدرت حاکمیت آن کاسته بود.یک رئیس خانوار که همچنان حقوق قدیم را برای خود معتبر می دانست، با عکس العمل شدید وجدان حقوقی مردم روبرو می گشت

نویسنده می گوید ما دلیل مطمئنی داریم که تربیت علمی در مورد زنان امپراتوری ساسانی هم وجود داشته است و کتاب حقوقی ما ،گزارشی را از نوشته یک قاضی محقق نقل می کند: وی را روزی، پنج زن در سر راهش به دادگاه نگه می دارند. یکی از زنان سوالاتی راجع به مسائل حقوقی مربوط به «ضمانت» و «اهلیت» می کند. قاضی مذکور یادآور می شود که نخست امتحان به خوبی برگزار می شود، لیکن در پاسخ آخرین سوال در جای خود ایستاده و هیچگونه جوابی برای آن نمی دانستم. در این هنگام یکی از زنان قدم پیش نهاده می گوید : استاد بیهوده به مغز خود فشار نیاورید و به آسانی بگویید نمی دانم! و ضمنا می توانید پاسخ این سوال را در فلان کتاب بیابید
:)
نویسنده بر این عقیده است که رواج روز افزون تحصیل کمالات در جهان زنان ساسانی به احتمال قوی عامل اساسی ایجاد میل شدید آنان برای درهم شکستن یوغ اسارت گذشته و شوق کسب استقلال، بشمار می رود


:حقوق جدید

در حقوق قدیم، زن بطور کلی از حق معامله و عقد قرارداد محروم بوده است. لیکن در حقوق عملی جدید عصر ساسانی این «رسم» کهن از اعتبار ساقط شده بود
نویسنده مثالهایی از حق تصدیق و تایید و امضای زنان و حتی شراکت زنان با مردان در امور تجاری و غیره می آورد
زن در حقوق عملی جدید می توانسته در برابر دادگاه رسما از شوهر خود طلب ارائه مدرک و دلیل قانونی کند
در موارد فراوانی، طلاق با رضایت طرفین، بسهولت و حسن نیت جاری میشده است

:و یکی از قوانین جالب توجه که تا صد سال پیش هم در اروپا هنوز کاملا مرسوم نشده بود

در حقوق و اجتماعات مترقی امروز، سعی شده است که از کودکان و «مادران شوهرناکرده » ی آنان حمایت کنند.لیکن این اقدامات تاکنون همه بیشتر جنبه خیرخواهی و لطف و ترحم را داشته، نه عنوان تشویق و پذیرش موازی با ازدواج رسمی قانونی را. در میان ملل مترقی تنها یکبار بموازات «سرباز گمنام» مجسمه ای نیز به افتخار «مادران شوهر ناکرده» برپا داشته اند

خود این مجسمه را نتوانستم پیدا کنم و مجسمه های دیگری هم در اینترنت دیدم که احتمالا آنها هم در این باره هستند



در ایران ساسانی کودکان روابط آزاد را «پیک خدایان» می خوانده اند. دختران در صورتیکه پدرانشان مانع از ازدواج دلخواه آنان می گشتند، می توانستند به روابط آزاد تن در هند. و در این هنگام کلیه حقوق آنان نیز محفوظ می ماند

:نتیجه نویسنده

زن در امپراتوری ساسانی، جدا راه تعالی و استقلال حقوقی خود را می پیموده است و نیز بخش بزرگی از این راه را در پشت سر داشته است، لیکن پیروزی عرب و سقوط امپراتوری ساسانی دوباره موجب شد که این موفقیت های زن، همه یکباره طریق زوال و تباهی در پیش گیرند

در مورد این نتیجه نویسنده، میتوان به اندیشه هایی که از طریق اعراب مسلمان وارد سرزمین ایران شد رجوع کرد

در روایت اهل سنت ، عمر بن خطاب چنان مرد سخت گیری بوده که وقتی زنان وی را از دور می دیدند خود را پنهان می کردند و به همین خاطر در همین روایت حدیثی از پیامبر اسلام وجود دارد که "شیطان از عُمر می ترسد چون نمیتواند از طریق زنان وی را وسوسه کند". این نشان میدهد که زنان چه جایگاهی میتوانسته اند در زمان خلافتش داشته باشند

:در نهج البلاغه هم زنان تقریبا ناقص العقل توصیف شده اند

،اى مردم همانا زنان در مقايسه با مردان، در ايمان، و بهره‏ ورى از اموال، و عقل متفاوتند
،اما تفاوت ايمان بانوان، بر كنار بودن از نماز و روزه در ايّام «عادت حيض» آنان است

و اما تفاوت عقلشان با مردان بدان جهت كه شهادت دو زن برابر شهادت يك مرد است
و علّت تفاوت در بهره ورى از اموال آن كه ارث بانوان نصف ارث مردان است
،پس، از زنان بد، بپرهيزيد و مراقب نيكانشان باشيد
در خواسته‏ هاى نيكو، همواره فرمانبردارشان نباشيد
تا در انجام منكرات طمع ورزند

همچنین قانون داشتن چهار زن به اضافه کنیز و صیغه ( با اینکه صیغه فقط در مذهب تشیع وجود دارد و اهل سنت آنرا قبول ندارند ولی آیه ای از قرآن هم در تایید آن آمده است) بجای قانون تک همسری در آیین زرتشتی، ترویج گردید


:منابع

نویسنده از کتابهای تاریخی مانند«دینکرد» و «شایست و نه شایست» نتوانسته بود موضوعات زیادی مربوط به خانواده و اجتماع بیابد و کشف دو کتاب جدید زیر کمک زیادی به وی کرده بود

کتاب حقوق فرخ که بنام «مادیکان هزار دادستان» توسط یک حقوق دان عهد ساسانی نگاشته شده است.نام کتاب بمعنی "هزار حکم قضایی" که در آن شماره زیادی از موارد،مرافعات و دعاوی حقوقی و فتاوی اخذ شده قضایی در دادگاههای آن دوران بخواننده عرضه می شود و این کتاب بی شباهت «گزارش های قضایی» سالانه امروزی محاکم انگلستان نیست

و کتاب «مجموعه حقوقی» اثر "ژسوبوخت" که مولف آن این اثر را برای مسیحیان فارسی زبان زمان خود تدوین کرده است
ژسوبوخت بمعنی « بوسیله مسیح رهایی یافته» می باشد

البته بیشتر اطلاعات این کتابها در مورد اشراف زادگان است و در مورد مردم عادی اطلاعات زیادی هنوز در دست نیست

:آخر ریویو را با جملاتی از گاندی به پایان می رسانم

مادام که در اجتماع وجود زن تنها وقف لذت بخشیدن به مرد است، ما همه باید به نام مرد، سر از شرم به زیر افکنیم

اگر من زن بودم، علیه دعوی مرد، دائر بر اینکه زن به دنیا آمده تا بازیچه او باشد؛ سخت عصیان می کردم

،ای زنان! اگر آرایش کردن شما تنها به منظور جلب شهوت مرد است
! از این کار خودداری کنید، و زیر بار ننگ چنین خفتی نروید

[Peiman E iran]

‎دوستانِ گرانقدر، این کتاب که چه عرض کنم.. چرت و پرت نامه ای بیش نیست که مشخص است از کجا این قضیه آب میخورد... گویا من تاریخ این سرزمین را نمیدانم و یک اجنبیِ خودفروش بهتر از من میداند!!! خاک بر سرِ آن کسانی که بدونِ اطلاعاتِ تاریخی و بدونِ مطالعه کردنِ کتبِ مورخینِ بزرگ به سراغِ این جور کتاب ها میروند و بدتر از همه به تبلیغِ آن میپردازند... خاک بر سرِ این عرب پرستانِ بیسواد... دوستانِ عزیزم، اینهایی که برایِ این نویسنده هایِ تحریف کننده و دروغگو تبلیغ میکنند و پروفسور پروفسور به این تحریفگرانِ دروغگو میبندند، اسفنج سوارانِ کورخِردی هستند که در دریای اوهام و توهم شناورند. و در اعماق حقیقتِ درونِ خود که با آن بسی بیگانه اند دفن گشته اند. اینان خویش را، در قایقِ باورهای خود، در فاضلاب و باتلاقِ نادانی و جهل دفن کرده اند. اینان حمّالانی هستند، که جهلِ توده ای متوهم را همواره در گُردۀ گنَدِ خِردِ خو�� حمل میکنند. و مروّجان چنین دروغ هایِ کثیف در موردِ زنانِ نیاکانِ ما و مادرانِ این سرزمین و چنین عقایدِ کثیفی درجامعه، در سایۀ حماقتِ عده ای بیشعور و بیخرد که نوشته هایِ آنها را تبلیغ میکنند و در ساۀ فروشِ چنین جهالتی به مردم، ثروتهای کلانی را به حساب های بانکی خود سرازیر کرده اند
‎این عرب پرستهایِ بیخردی که این کتابهایِ سرشار از دروغ را تبلیغ میکنند همانهایی هستند که پیامبرشان، پیامبرِ عورت نمایان و برهنه گان سرزمینِ کثیفِ تازیان است... جماعتی که به شواهد قطعی تاریخ، چه زنانشان و چه مردانشان تا سالیان پایانی سدۀ دوم هجری، حتی در پوشاندن عورتینِ کثیفِ خود در جهل و نادانی به سر می بردند و زنان و مردانشان در کمالِ برهنه گی و بی لُختی در معابر در رفت و آمد بودند. و جالب است که این دوران، همان دورانی است که به گواه تاریخ و حجاریهای موجود و اکتشافات باستان شناسیِ مردمانِ ایران زمین، نه تنها زنان و مردانِ ایرانی از پوششِ کامل برخوردار بودند، بلکه خدایانشان نیز همچون آناهیتا و مهر و ورونا و غیره در پوششی تمام غرق بودند... فروشِ زن در تمامی سرزمینها به خصوص در عربستان رایج بوده است... تنها سرزمینی که دست به این کارِ کثیف نمیزدند مردمان به واقع انسانِ ایران زمین بودند... حال این مردکِ بیشعور و تحریفگر برایِ خوشخوشانِ عده ای عرب پرستِ ایران ستیز، کتاب مینویسد و میگوید ایرانیان ازدواج استقراضی داشته اند؟؟؟!!!؟؟ خاک بر سر آن بیشعورهای بیسوادی که نمیدانند "ازدواج استقراضی" کلماتِ ایرانی نیست و عربیست... این بی ناموسی و حرکت کثیف به چه نامی در تاریخ ما آمده و وجود داشته است که من با این همه مطالعه در تاریخ با آن برخورد نکردم؟؟؟ خاک بر سرِ عرب پرستتان... اگر شما را رها کنند، به اندازه ای رو دارید که من را هم بی سواد خطاب میکنید و میگویید تاریخ را نخوانده و نمیدانم
******************
‎عزیزانم، ما در اساطیرِ ایران باستان، زنانی همچون «میترای بزرگ» و یا همان «سنگوا» را داریم... یعنی دقت کنید که چه زیباست اینکه زن را از نور خلق میکنند و هویّت او را از سختی سنگ، به او هدیه می دهند، تا تمامی سختیها را، در طول تاریخ متحمّل گردد. زن در اساطیر ما، موجودی جمع الجمع است؛(جمع الجمع ،یعنی موجودیّتی که خشونت و لطافت را با هم در خویش جمع کرده است. و خیر و شرِّ جانِ او برابر است. درست همچون خدایان)... زن، موجودی است که مرد را، نه تنها به فهم آن ادراکی نیست، بلکه از چند و چون فهمِ زن نیز بی بهره است. سخنانِ اساطیری ایران در ارتباط با زن، سرشار از معنا و مفهوم است... هر انسانِ خردمندی میداند که روندِ پیدایش انسان از نظرِ علمی چگونه بوده است،، ولی اگر بخواهیم پای افسانه ها را میان بکشیم باید بگویم که، زن در فرهنگ گذشتۀ ما، یکی از چهار عنصر آفریده شدۀ هستی بوده است؛ یعنی: آب، باد، خاک،آتش... «میترا» یا جنس زن، از عنصر چهارم، یعنی "آتش" به دنیا آمده است؛ نه همچون روایتهای مذهبیِ کتابهای ادیانِ غیر انسانیِ سامی یا ابراهیمی، از پهلویِ چپِ مرد زاده شده و بعد هم مرد را فریب داده باشد... عزیزانِ من، دقت کنید که زن در متون فرهنگ ایرانی و آریایی و ساسانی، تکامل دهندۀ مرد است، نه اغوا کنندۀ مرد... در فرهنگ گذشتۀ ما، زن، حافظ و نگهبان عورت است، نه گیرنده و جذب کنندۀ آن.. و نگهبان مرد است، نه دشمن و فریب دهندۀ او
‎عزیزانم، بارها در سخنانِ نیاکانِ بزرگِ ما سفارش شده است که: مِهر خویش را به زنان، با
‎حرمت و ارجمندی، آغشته و آمیخته شوید، تا همواره آنان، به پیمان و تعهد خویش با شما پایدار باشند. حریمِ حرمتِ زنان را، چنان در خود فهم کنید که هیچگاه مجبور به تندخوئی با آنها نشوید؛ که زنان، مالکین حقیقی آفرنیشند... مبادا با کارگاهِ خالقِ خود، یعنی جنسِ زن، بدخلقی کنید... قویترین کلیدِ ورود به اتاقِ ممنوعۀ جانِ زنان، اهداء آلت تناسلیشان به شما مردان است. زنی که آلت تناسلی خود را، در اختیارتان میگذارد، کلیدِ همۀ جانِ خود را، به شما هدیه داده است. پس در حفظِ این کلید، بسیار انسانی رفتار کنید و نگذارید به دستِ مردانِ دیگر بیافتد
‎حال با وجودِ این واقعیت ها و سخنانِ به جای مانده، این مردکِ بی اصل و ریشه، میگوید زنان در ایران از حق و حقوق برخوردار نبوده اند!!! و در ایران زن فروشی میشده است!!! خاک بر سرِ بیسوادهایِ عرب پرست و بی غیرتی که ناآگاهانه تبلیغِ این کتبِ دروغ پرداز را میکنند
‎آنچه اخلاقِ جماعتِ زنان را به تباهی کشیده است، میل به کامجوییِ ناتمام در مردانِ تربیت نشده است، که بیشتر نیز در سایۀ تعالیم ادیان سامی همچون اسلام و یهودیت و مسیحیت پرورش یافته اند... پس عرب پرستانِ بیخرد، بروید و مشکلتان را با دینِ غیرانسانیِ خویش حل کنید... تا زمانی که امثالِ من زنده هستند شما ابلهانِ خودفروخته نمیتوانید تاریخ را تحریف کنید و در حلقِ جوانانِ این سرزمین فرو کنید.... عزیزان و نور چشمانم، تاریخ را بخوانید و از آن آگاه شوید، تا هر کس و ناکسی نتواند شما را فریب دهد
---------------------------------------------
امیدوارم این ریویو برایِ آگاهی فرزندانِ ایران زمین، مفید بوده باشه
«پیروز باشید و ایرانی»

[Sasha · Rating 5 out of 5]

این کتاب رو باید مسلمونها بخونن تا بفهمن احترام به زن یعنی چی