مێروولەکان بەژێر ڕوناکیی مانگدا دەڕۆن

by بەختیار حەمەسوور

یەکەمین کۆمەڵەچیرۆکی بەختیار حەمەسوورە

لە دەستپێکی کتێبەکەوە

كاتێك خەریكی وەسفكردنی شەوێكی پڕئەستێرەی، هەر تەنیا لە جوانیی ئاسمان و جریوەی ئەستێرە زۆرەكان لەو ئاسمانەدا وەك گەوهەری ڕەش، مەدوێ‌. لە پارچەشووشەیەكی شكاودا، درەوشانەوەی مانگ وەسف بكە، ئەو كاتەی لە ناكاو گورگێك، لەو شەوەدا وەك تارمایی بەبەر چاوتدا تێدەپەڕێت‌.

ئەنتۆن چێخۆف
لە نامەیەکدا بۆ نیکۆلای برای

حەمە مەنتک
لە بارەی ئەم کتێبەوە

هێندەی من لە باری کارەکتەرسازییەوە لە چیڕۆکی کوردی ڕامابم، زۆربەی چیڕۆکنووسان (هاوکات ڕۆماننووسیشن)، لە هەوڵی بە ڕۆشنبیر نیشاندانی کارەکتەرەکان بوونە. دەمەوێ بڵێم کەم چیڕۆکنووس هەیە، کارەکتەری چیڕۆکەکانی کەسایەتییەکی ڕۆشنبیریی نەبێت. بگرە زۆر جار وەکوو فەیلەسووفیش دەپەیڤێ. چیڕۆکی دەیەی پەنجا و شەستی سەدەی ڕابردوو، تەماشا بکە، کارەکتەرەکان ڕۆشنبیرن و هەڵگری بیری چەپن (ئەو کات ئەوەی هەڵگری ئایدیۆلۆجیای مارکسی، یان چەپ نەبوایە بە کۆنەخواز هەژمار دەکرا.) دواتر کارەکتەری چیڕۆک بە کەسایەتیی ئازا و قارەمان بارکرا. تاکوو “شێرزاد حەسەن” کارەکتەری لەگەڵ خەم و کێشەکانی ناوەوەی خۆی ئاشت کردەوە. ڕەخنەی من ئەوە نییە، نابێ کارەکتەر خەریکی کتێب بێت، یان ڕۆشنبیر و خوێنەر بێت. قسەی من ئەوەیە دەبێ لە ڕووی کارەکتەرسازییەوە ئەو ئەرکەی بدەیێ، نەوەک بە زۆر بە قسەی قەبە و پفدراو بپەیڤێ.
(مێروولەکان بەژێر ڕووناکیی مانگدا دەڕۆن) حەوت چیڕۆکی “بەختیار حەمەسوور”ـە. ئەمە دووەم بەرهەمە بە شێوەیەک کارەکتەرسازیی تێدا کراوە (هێندەی من ئاگەدار بم.) کارەکتەری لەگەڵ شتە ورد و سادەکانی دەوروبەری مرۆڤ ئاشت کردەوە. پێشتر کۆچیڕۆکی (ئێمە لێرەین)ی “بەڕۆژ ئاکرەیی” کارەکتەری لەگەڵ خەمی مرۆڤە پەراوێزخراوەکانی ژیان ئاشت کردەوە. کارەکتەری ئەم چیڕۆکانە وەکوو هەموو مرۆڤێک خەمیان هەیە، پرسیاریان هەیە، بەڵام وەکوو سرووشتی ئاسایی مرۆڤ پرسیاریان هەیە. نەك کارەکتەرێک بە زۆر کرابێ بە فەیلەسووف. نەک وەکوو مۆدێلی کارەکتەرسازیی چیڕۆکی کوردی، دەبێ کارەکتەر خوێنەر و هەمیشە لە ناو کتێباندا بێت. ئاخر مرۆڤگەلێك هەن لە ئاست ژینگە و باری کۆمەڵایەتییان بیر لە پرسیارەکانی ژیان دەکەنەوە.
ناونیشانی ئەم کۆچیڕۆکە، ناونیشانێکی ئێستاتیکییە. بە بەڵگەی ئەوەی بە شێوەیەکی دەلالی پێوەندی بە هەر حەوت چیڕۆکەکەوە هەیە. لە هەر حەوت چیڕۆکەکە، پیاوێک، چەند کۆڵان و جادەیەک، پشیلەیەک، خانوو و ناندینێک هەن. (مێروولە) دەلالەتە لە بوونێکی بێهێز و لاواز، بەڵام سوورە لە سەر ژیانکردن و بەردەوامیدان بە ڕەوتی ژیان. هەرچەندە خاوەن جەستەیەکی لاوازە، بەڵام تێکۆشانی بەردەوامی هەیە، هەرگیز بێ هیوا نابێت. لەلایەکی دیکە ئەم وشەیە لەگەڵ وشەی (مانگ)دا هاتووە. (مانگ) دەلالەتە لە دەسەڵاتدار، یان وەزیر، چونکە (خۆر) دەلالەتی پاشا دەگەیەنێ، کەواتە (مانگ) وەزیرە. (مێروولە) کە دەلالەتی مرۆڤی لاوازە بە بەرچاوی (مانگ) کە دەلالەتی وەزیر و دەسەڵاتدارە دەڕۆن و دەیانبینێت، بەڵام گرینگیان پی نادات. کەواتە مرۆڤگەلی زۆر هەن لەم وڵاتە کیشەکانیان ڕوون، دیارن، ئەگەر سادەیش بێ، دەسەلاتدارەکان دەیانبینن، بە داخەوە لێیان ناپرسنەوە. مەرج نییە تەنێ ڕۆشنبیرەکان، بازرگانەکان و چینە دیارەکانی ناو کۆمەڵگە، خاوەن کێشە بن، یان تەنێ ئەوان هەڵگری خەمی کۆمەڵگە بن. ڕاستە ئەوان بەشێکن لەو کۆمەڵگەیە و بەشێک لە خەمەکان لە کن وانە. بەڵام منداڵێکیش پرسیاری هەیە. بۆ نموونە لە چیڕۆکی (ئاوڕدانەوە لە دواپلیکانەدا)، کارەکتەرێکی منداڵمان هەیە، لە بارەی کارەکتەری سەرەکیی چیڕۆکەکە پرسیار لە دایکی دەکات. ((دایە بۆ ئەوە مناڵی نییە یالی لەگەلا بکەم؟)) کارەکتەرسازی بەو شێوەیە دەبێت، منداڵ دەبێ وەکوو منداڵ قسان بکات، نەك وەکوو کەسێکی دنیادیدە. دەبێ شتەکان پیشان بدرێت، نەک پف بدرێن. ئەوە خەمی منداڵێکە. کەس گوێ بە وەها خەمێک نادات. تەنانەت کەس لەو وردە خەمانە ناپێچێتەوە. جوایەز لە پرسیارە گەورە و خەمە گەورەکان، وردە خەمیش هەن. ئەم مرۆڤگەلە لاوازانە بە بەرچاوی دەسەڵاتداران ڕێ دەکەن، بەڵام نابینرێن، هەرچەندە وەکوو مێروولە دەبریسکێنەوە.
لەم کۆچیڕۆکەدا ڕووداو بە شێوەیەکی زۆر ورد کاری لە بارەوە کراوە. ڕووداوەکان بە ڕستەی چڕ و گووشراو نووسراون. ڕووداوەکان درێژدادڕ نین. وشەی زۆر بە خەسار نەدراوە. بە خەسارنەدانی وشە کۆمەکی زۆری خوێنەر بۆ بە چێژگەیشتن دەکات. لە لایەکی دیکە ئەو چڕکردنەوە و گووشینی وشە شێوە ئیستاتیکایەک، هاوکات ڕیتمێک بە ڕستەکان دەبەخشێت. زۆر جار گوتوومە چیڕۆکنووس و ڕۆماننووسی کورد، ڕیتمی ڕستەی ناو دەقی لە کن گرینگ نییە، بێگومان هۆکاری ئەمیش درێژدادڕی و بەکاربردنی وشەی زۆرە، واتە وشە زۆر خەسار دەکات. لە چیڕۆکی (کوپی قاوە)دا دەنووسێت: ((سێبەری ئاریەلێک لە حەوشەکەدا، چاوەڕێی باڵندەیەکی دەکرد تا بێت و لەسەری بنیشێتەوە؛ نیشتەوە.)) ڕووداوی نیشتنەوەی باڵندەکەی بە یەک وشە نووسیوە. چۆنیەتی نیشتنەوەی باڵندەکەی بۆ خوێنەر جێهێشتووە. تاکوو خوێنەریش بەشداری ڕووداوەکە بکات. نەک خۆی بێت شێوازێک بۆ ڕووداوەکە دابنیت و بە سەر خوێنەریدا بسەپێنێت. لە چیڕۆکی (پشیلەی ژێر باران)دا ڕووداوی چوونی کارەکتەر بۆ ناو پاس وەها دەگێڕێتەوە. ((دەگەیتە پاس، سەر دەکەویت. کورسیی تەنیشت پیاوێک دادراوەتەوە. دەتەوێت دابنیشیت، دەڵێت: “فەرموو دانیشە.” سەری بۆ دەلەقێنیت. سپرینگی کوشنەکە دەنیشێت.)) ئیشکردنی چیڕۆکنووس، ئیشکردنێکی هەمنگوەیییە. ئەم مۆدێلە ئیشکردنە و چڕکردنەوەی ڕووداو لە کەمترین وشەدا. دەمێکە لە ئەدەبیاتی ئەورووپی و ئەمریکاییدا هەیە. لە چیڕۆکی فارسیدا دیارترین نموونەمان (هوشنگ گوڵشیری)یە. هەڵبژاردەی چیڕۆکەکانی بە نێوی (نیوە تاریکەکەی مانگ) کە بەڕۆژ ئاکرەیی خەریکی وەرگێڕانێتی، باشترین نموونەن. ئەم شێوازە پێویستی بە ڕستەی کورت هەیە. هێندە کورت، لە هێندێک باردا ڕستە بۆ تەنێ یەک وشە کورت دەبێتەوە. لە کۆی چیڕۆکەکانی (مێروولەکان بەژێر ڕووناکیی مانگدا دەڕۆن) ئەم شێوازە پێڕەو کراوە. ...

96 pages, Paperback

First published March 13, 2015

Reviews

[Sawsaw · Rating 4 out of 5]

وشەکان دەبوون بە وێنە
وێنەکانیش بە خەیاڵ

[Khallat Ali · Rating 4 out of 5]

تاکە بەشی خراپی کتێبەکە بچوکییەکەی بوو، وەک ئەوەی دەمێکی درێژ بیری شتێکت کردبێ و لە چەند چرکەیەکی کەمدا لەدەستت دەربچێت.
دەمێکە گێڕانەوە تووشی ئەو سەرسوڕمانەی نەکردووم، وێنەی ئەوەندە زۆری تێدابوو، ئەرکت بوو ڕابمێنیت و دانە بە دانە خەیاڵی هەموویان بکەیت..
زۆرتر لە کۆمەڵێک دیمەنی سینەمایی دەچوو و وەک ئەوە وابوو سەرەتا فیلم یان شانۆ یان هەرشتێکی وێنەیی بووبێت و دواتر بۆ ئەوەی بیرنەچێتەوە کرابێت بە تێکست و تایبەتتر ناوی لێنرابێت "چیرۆک".
لەگەڵ تێکستەکە دەبوو چا درووست بکەیت، تڵپەکەی فڕێبدەیت، بەدوای شەکردا بگەڕێیت... تا پڕۆسەکە تەواو دەبوو، تۆ لە وێنەکێشاندا بوویت.
پێم وایە تاکە جیاوازی لە نێوان خوێنەرێک بۆ خوێنەرێکی دیکەی ئەم کۆمەڵە چیرۆکە سەلیقەیەتی لە شێوازی شتەکان و ڕەنگەکانیان، دەنا هەمووان مەحکوومن بە کێشانەوەی وێنە بە وێنەی کتێبەکە.