نه شرقی، نه غربی، انسانی

by عبدالحسین زرین‌کوب

649 pages, Hard Cover

First published January 1, 1353

About the author

Abdolhossein Zarinkoob
He was born on March 19, 1923, in Borujerd, Iran, received his PhD from Tehran University in 1955 under the supervision of Badiozzaman Forouzanfar, and held faculty positions at universities such as Oxford University, Sorbonne, and Princeton University, among many others.

Because of his pioneering works on Iranian literature, literary criticism and comparative literature, he is considered the father of modern Persian literature.

Reviews

[امیر · Rating 3 out of 5]

مجموعه سی مقاله و سخنرانی های دکتر زرین کوب که سال ۵۳ اولین بار توسط انتشارات امیرکبیر چاپ شده. کتاب وزین و خوبی بود با این که بیشتر از 40 سال از تاریخ چاپ کتاب (و بیشتر از 40 سال از مقاله ها...) گذشته بود ولی برای من جوان ایرانی هنوزم جذاب بود. نکته جالب در مورد کتابی که من مطالعه کردم این بود که از کتابخونه دانشگاه امانت گرفته بودم.صفحه ی اول امضا شده بود و دکتر زرینکوب از دکتر قاسم معتمدی بخاطر تشکر کرده بودند. دو سه صفحه جلو ترهم مهر کتب خانه ی شخصی دکتر قاسم معتمدی خورده بود.
مقاله های مورد علاقه ی من تسامح کورشی....,نه شرقی نه غربی انسانی, یاداشت حاشیه گستان, و لولیان بود.
پی نوشت:
دکتر قاسم معتمدی یکی از تاثیر گذار ترین رئسا دانشگاه اصفهان و تهران در قبل از انقلاب هستند. مدتی هم ایشون وزارت علوم کشور را در اختیار داشتند.
دکتر قاسمی سال 2006 در کالیفرنیا دیده از جهان بستند.

[کورش]

شاید در این اوضاع کتابخوانی عجیب باشد اما گاه باید خواند تا حس کنی که هستی. استاد زرین کوب از سلالۀ بزرگانی بود که در کارشان شرافت موج می زد ودر آثارشان حجم مطلب ومفهوم حیرت انگیز بود استاد شجریان هم چنین بود واستاد بیضایی آنها حرف داشتند وکم نمی فروختند این کتاب سرشار از مفاهیمی بلند در باب فرهنگ باشکوه ایران است واستاد با شناخت عمیق از تاریخ وادب ما از همان جوانی مقالاتی ارزنده را ارائه کرده است واطلاع وسیع خود را به نمایش گذاشته است برایم جالب بود که حتا در نمایش نامه نویسی هم قلمش را آزموده به هرحال خواندن هر اثر او خود دانشگاهی است ارزشمند وروانش مینوی باد

[Saeed Abdavi]

کتاب حاصل اندیشه و تاملات نویستده در زمینه های مختلفی ازجمله تاریخ،دین،فرهنگ و ادبیات می باشد.نویسنده در هر بخش به فراخور موضوع به بیان مباحث و مسائل مهم در هر قسمت می پردازد. به عنوان مثال در قسمت دین و فلسفه به برسی تاریخی ایران قبل از اسلام می پردازد و عامل اصلی موفقیت سیاسی هخامنشیان را در اداره قلمرویی به ان وسعت، را در انچه او "تساهل کوروشی" میخواند وانرا نتیجه ازادی و دوری از تعصب در برخورد با اقوام و ادیان دیگر خاصه یهودیت، میداند.در همین بخش ذیل عنوانی به نام"زندقه و زنادیق" به بیان دیدگاههای جزمی در ایران پس از اسلام می پردازد و نشان میدهد که چگونه حکومت هرکس را که با دین و تفکر رایج ان زمان هماهنگ نیست را تحت عنوان زندیق دچار کیفر و مجازات میسازد.
در قسمت "زبان و فرهنگ" به برسی شاهنامه و مقایسه ان با ایلیاد هومر می پردازد و به حق شاهنامه را اثری بر جسته تر و انسانی تر از ایلیاد میشمارد و متذکر می شود که در ایلیاد عامل اصلی جنگ و نبرد خدایان با یکدیگر عشق های زمینی و به تملک در اوردن معشوقه های متفاوت است در حالی که در شاهنامه موضوع اصلی ازادگی و انسانیت و دوری از بردگی است.نکته دیگری که در برسی این دو قابل توجه است این است که در شاهنامه انسانها خود مصدر و منشا وقایع و اتفا قات داستان هستد در حالی که در ایلیاد انگار انسانها مترسک هایی در دست خدایان بوالهوسی هستد که انها را به میل خود و در راستای اهداف خود به حرکت در می اورند.
در " برسی چند کتب تاریخ " با دیدی انتقادی به کتب تاریخ باستان مشیر الدوله و تاریخ ایران کمبریج نگاه می کند و با دقتی که خاص نویسنده است مشکلات و کاستی های انها را بیان میکند
در قسمت " فرهنگ و اساطیر عامه تحقیقی " جامع و دلنشین راجع به لولیان و نحوه پیدایش تاریخی انها میکند و با توجه به اسناد و شواهد اصل و تبار انها را از هندوستان میشمرد که گروهی از انها به منظور خنیا گری و نوازندگی به ایران گسیل داده شدند.یکی از جالب ترین قسمت هایی کتاب "سیاحت بید بای" می باشد که در ان نویسنده به برسی و نقش داستانهای کوتاه و ضرب المثل ها در فر هنگ و ملل مختلف می پردازد. مسئله ای که توجه خواننده را بسیار به خود جلب میکند شباهت بسیار زیاد و گاهی اوقات همانندی این داستان ها در اقوام و فرهنگ های متفاوت است که نویسنده انرا حاصل تعاملات فرهنگی بین اقوام مختلف و در بعضی اوقات یکسان بودن تاملات بشری در برخورد با موضوعات یکسان،میداند به نظر نویسنده این سطور این بخش یکی از جذاب ترین قسمت های کتاب به شمار میاید.
در قسمت اخر کتاب نیز چند نمایش نامه بسیار جالب و تامل برانگیز به نام های"هاروت و ماروت"،"در باره اصحاب کهف"و"بابک خرمدین" را ذکر میکند در که در تمامی انها مسائل و مشکلات امروزین انسانها به نوعی نمادین و در قالب نمایش جان میگیرند و توجهه ادمی را به خود جلب میکنند و در عین حال که داستانهایی کهنه هستند اصلا کهنگی پذیر نیستند!.
همانطور که نویسنده در مقدمه کتاب ذکر میکند عنوان”نه شرقی،نه غربی،انسانی "برای کتاب بسار مناسب به نظر می رسد و برای کسانی که در هیاهوی شرق و غرب به دنبال چیزی فراتر،چیزی انسانی باشند می تواند کتابی بسیار سودمند و درخور توجه باشد.

[Ali · Rating 2 out of 5]

عبدالحسین زرین کوب از پژوهشگران باورمند فرهنگ ماست که اغلب پژوهش هایش آکادمیک، به معنای مستدل و حساب شده است. از تاریخ چاپ اول این کتاب (1353) روشن است که هنوز مانده تا اصطلاح "نه شرقی، نه غربی" آلوده ی اغراض سیاسی شود و از معنا تهی گردد. زرین کوب با غوری در فرهنگ و تاریخ ایران، به نوعی به گرایشی سوای وابستگی به "شرق" و "غرب" که در آن زمان مفهومی دگرگونه داشت، نظر داشته و مثال هایش از تاریخ ایران پیش، و پس از اسلام، به روشنی نشان دهنده ی این معناست که می توان "بدون وابستگی" و "بستگی"، زندگی کرد. آنچه بی تردید مد نظر زرین کوب نبوده، استقلال به معنای ستیز و جنگ با جهان و ارزش های امروزی ست، که پس از انقلاب از این مفهوم استنباط شده است! فصل دوم کتاب؛ "دین و فلسفه" و فصل سوم؛ "زبان و فرهنگ ایران" از فصل های خواندنی تر کتاب هستند.

[Shakhla · Rating 4 out of 5]

تنها کتابی است از دکتر زرین کوب که زبانش خیلی پیچیده است و از خواندنش، برعکس کتب دیگر استاد، نمی شود لذت برد. همچنان برای غیرایرانی ها فهمیدن بعضی مطالب سخت خواهد بود بخاطر جملات بسیار طولانی و پیچیده

[Bahman Bahman · Rating 1 out of 5]

دکترعبد الحسین زرین کوب، ادیب، مورخ، اسلام شناس، ایران شناس، محقق و نویسندۀ بزرگ معاصر، در 27 اسفند ماه 1301 شمسی در بروجرد، چشم به جهان گشود.
تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به پایان برد. سپس در کنار تحصیل در دوره متوسطه به تشویق و ترغیب پدر که مردی متدین بود، اوقات فراغت را صرف فراگیری علوم دینی و حوزه ای نمود و ضمن تحصیل فقه و تفسیر و ادبیات عرب، به شعر عربی هم علاقمند شد. گرچه تا پایان سال پنجم متوسطه در رشته علمی تحصیل می کرد با این حال کمتر کتاب تاریخ و فلسفه و ادبیاتی بود که به زبان فارسی منتشر شده باشد و او آن را مطالعه نکرده باشد.

به دنبال تعطیلی کلاس ششم متوسطه در تنها دبیرستان شهر برای ادامه تحصیل به تهران آمد و رشته ادبی را برگزید و در سال 1319 تحصیلات دبیرستانی را به پایان برد و با وجود آنکه کتابهای سالهای چهارم و پنجم متوسطه ادبی را قبلاً نخوانده بود در میان دانش آموزان رشته ادبی سراسر کشور، رتبه دوم را به دست آورد.
با بازگشایی مجدد دانشگاهها در سال 1320، دکتر عبدالحسین زرین کوب در امتحان ورودی دانشکده حقوق شرکت کرد. با آنکه پس از کسب رتبه اول ،در دانشکده ثبت نام هم کرده بود، اما به الزام پدر، ناچار به ترک تهران شد. در همان ایام، علی اکبر دهخدا که ریاست دانشکده حقوق را به عهده داشت، از اینکه چنین دانشجوی فاضلی را از دست می داد، اظهار تأسف کرده بود.
دکتر زرین کوب پس ازترک دانشکده حقوق به زادگاه خود بازگشت و در خرم آباد و بعد در بروجرد به کار معلمی پرداخت، کاری که به تدریج علاقه جدی بدان پیدا کرد.در دوران معلمی، از تاریخ و جغرافیا و ادبیات فارسی گرفته تا عربی و فلسفه و زبان خارجی و حتی ریاضی و فیزیک و علم الهیات، را تدریس کرد.
سرانجام اشتیاق به تحصیل بار دیگر او را به دانشگاه کشاند.
در سال 1324، پس از آنکه در امتحان ورودی دانشکده علوم معقول و منقول و دانشکده ادبیات حایز رتبه اول شده بود، وارد رشته ادبیات فارسی دانشگاه تهران شد. به هر تقدیر، عبدالحسین زرین کوب در سال 1327 به عنوان دانشجوی رتبه اول از دانشگاه فارغ التحصیل شد و سال بعد وارد دوره دکترای رشته ادبیات دانشگاه تهران گردید و در سال 1334 از رساله دکترای خود با عنوان (نقد الشعر، تاریخ و اصول آن) که زیر نظر بدیع الزمان فروزانفر تألیف شده بود با موفقیت دفاع کرد.
پس از اخذ درجه دکترا، از سوی استاد فروزانفر، برای تدریس در دانشکده علوم معقول و منقول دعوت شد و در سال 1335 یا رتبه دانشیاری، کار خود را دانشگاه تهران آغاز کرد و به تدریس تاریخ اسلام، تاریخ ادیان، تاریخ کلام و مجادلات فرق، تاریخ تصوف اسلامی و تاریخ علوم پرداخت.
دکتر زرین کوب در سال 1330 در کنار عده ایی از فضلای عصر همچون عباس اقبال آشتیانی ،سعید نفیسی، دکتر معین،پرویز ناتل خانلری، غلامحسین صدیقی و عباس زریاب، برای مشارکت در طرح ترجمه مقالات دایرة المعارف اسلام (E1) طبع هلند، دعوت شد.
او در ایام تحصیل در تهران، چندی نزد حاج شیخ ابوالحسن شعرانی بپرداخت و با مباحث حکمت و فلسفه، آشنایی بیشتر یافت. از همان روزگار با فلسفه های معاصر غربی نیز آشنا شد و بعد به مطالعه در باب تصوف نیز علاقمند گردید. استاد که از قبل با زبانهای عربی، فرا��سوی و انگلیسی آشنا شده بود در سالهای جنگ دوم جهانی، با کمک بعضی از صاحب منصبان ایتالیایی و آلمانی که در آن ایام در ایران به سر می بردند، به آموزش این دو زبان پراخت. در سال 1323 نخستین کتاب او به نام (فلسفه، شعر یا تاریخ تطور شعر و شاعری در ایران) در بروجرد منتشر شد، در حالی که در این هنگام، حدود چهار سال یا کمی بیشتر از تاریخ تالیف کتاب می گذشت.
وی که از زمان شروع تحصیلات دانشگاهی به عنوان دبیر در دبیرستانهای تهران به تدریس پرداخته بود. از سال 1328، سردبیری مجله هفتگی مهرگان را نیز عهده دار شد که با وجود وقفه هایی، این همکاری تا پنج سال تداوم یافت. در سال 1335 با رتبه دانشیاری، کار خود را در دانشگاه تهران آغاز و به تدریس تاریخ اسلام، تاریخ ادیان، تاریخ کلام و مجادلات فرق، تاریخ تصوف اسلامی و تاریخ علوم پرداخت.

در همین سال، برای مدت کوتاهی نیز امور مربوط به انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب را به عهده گرفت. پس از دریافت رتبه استادی دانشگاه تهران (1339 ش)، دکتر زرین کوب چندی نیز در دانشسرای عالی تهران ونیز در دانشکده هنرهای دراماتیک تدریس کرد.
مدتی هم در موسسه لغت فرانکلین با مجتبی مینوی به همکاری مشغول شد. در این میان، یکچند سردبیری مجله راهنمای کتاب را پذیرفت (1342 ش)، و فصل خاصی برای ارائه ادبیات معاصر ایران در مجله به وجود آورد. با این حال همکاری وی با نشریات ادواری داخلی به اینجا محدود نمی شود و فعالیت علمی استاد در انتشار مجلاتی همچون سخن، یغما، جهان نو، دانش، علم و زندگی، مهر و فرهنگ ایران زمین، چشمگیر است.
در سالهای 1347 تا سال 1349 در آمریکا به عنوان استاد میهمان در دانشگاههای کالیفرنیا و پرنیستون به تدریس علوم انسانی پرداخت،سپس به دانشگاه تهران انتقال یافت و در دو گروه تاریخ و ادبیات مشغول به کار شد.
فعالیتهاي دكتر عبدالحسين زرين كوب
سفرهای علمی متعدد استاد به اروپا، امریکا، جمهوریهای شوروی(سابق)، هند، پاکستان و کشورهای عربی، در دیدار از کتابخانه ها، موزه ها و موسسات علمی، و تهیه عکس از بعضی نسخه های خطی فارسی و عربی گذشته است. طی همین سفرها وی با جمعی از دانشمندان و نویسندگان بزرگ ایرانی و خارجی آشنائی نزدیک یافت.
دکتر زرین کوب در بسیاری از مجامع و مجالس علمی جهانی شرکت کرده و به عنوان نماینده ایران به ایراد سخنرانی پرداخته است. از این میان پنجمین کنگره اسلامی در بغداد، بیست و ششمین کنگره بین المللی شرقشناسان در دهلی نو، کنگره بین المللی علوم تاریخی در وین، کنگره تاریخ ادیان در ژنو، مجلس بزرگداشت حافظ شیرازی در دوشنبه تاجیکستان، کنگره بزرگداشت نظامی گنجوی در ایتالیا و بعدا در امریکا، مجمع عمومی سردبیران طرح تاریخ تمدن اقوام آسیای مرکزی در پاریس، کنگره بزرگداشت مولوی در مونیخ، کنگره جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی در کرمان، و کنگره همکاریهای اقوام آسیای مرکزی در تهران، تعدادی از این مجالس را شامل می شود.
دکتر زرین کوب در 24شهریور 1378 به دلیل بیماریهای قلب و چشم درگذشت.

آثار دكتر عبدالحسين زرين كوب
با کاروان حله، شعر بى دروغ، شعر بى نقاب، از کوچه رندان، سیرى در شعر فارسى، سر نى، بحر در کوزه، پله پله تا ملاقات خدا، پیر گنجه در جست‌وجوى ناکجاآباد، از نى‌نامه (برگزیده مثنوى معنوى)، دو قرن سکوت، تاریخ ایران بعد از اسلام، فتح عرب در ایران (به زبان انگلیسى در تاریخ ایران کمبریج)، تاریخ مردم ایران (دو جلد)، روزگاران ایران، دنباله روزگاران ایران، روزگاران دیگر، ارزش میراث صوفیه، فرار از مدرسه، جست‌وجو در تصوف ایران، دنباله جست‌وجو در تصوف ایران، در قلمرو وجدان، شعله طور (درباره زندگى حلاج)، بنیاد شعر فارسى، ادبیات فرانسه در قرون وسطى، ادبیات فرانسه در دوره رنسانس، متافیزیک، شرح قصیده ترسائیه خاقانى، فن شعر ارسطو، ارسطو و فن شعر و ...