آیا بین عدالت و اقتصاد آزاد تعارض وجود دارد؟ آیا لازمه تحقق عدالت ممانعت جدی دولت ها از اقتصاد آزاد و دخالت گسترده در بازار های محصول، کار و سرمایه است؟ آیا تنها نظام اقتصادی که میتواند تضمین کننده عدالت باشد، اقتصاد دستوری است؟ این کتاب در پی به چالش کشیدن این باورها است.
مسعود نیلی مشاور رئیسجمهور روحانی در امور اقتصادی، دبیر ستاد هماهنگی اقتصادی، استاد دانشگاه صنعتی شریف؛رییس موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی(ریاست جمهوری) و یکی از اقتصاددانان ایرانی است. او ۳ سال در دوران ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی معاون سازمان برنامه و بودجهٔ ایران بود. او از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۰ رئیس دپارتمان اقتصاد دانشکدهٔ مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف بوده است. از او تا کنون ۷ جلد کتاب و تعداد زیادی مقاله در حوزههای مختلف اقتصاد کلان و اقتصاد سیاسی منتشر شده است. زمینه علمی مورد علاقه او اقتصاد سیاسی و اقتصاد کلان است.
وضعیت ساختار اقتصادی ایران آنقدر آشفته است و این آشفتگی آنقدر برای همگان عیان است که هر حرفی از مفاهیم اقتصاد نئولیبرال مصادیق متعددی داشته باشد و نتوان به طرح آنها ایراد چندانی گرفت. اما در چنین شرایطی ، صحبت از همین مفاهیم اولیه در چارچوب مشکلات ملموس و ساختار سیاسی و اقتصادی که مردم در آن نفس می کشند، به شکلی که باورپذیر و غیرشعاری یا غیرآکادمیک به نظر برسد هنر بزرگی است و مسلما ورود به بحثهای اقتصاد سیاسی را هم ضروری می کند
با این مقدمه، به نظر مقاله نیلی بهترین مقاله کتاب بود که هم از لحاظ نگارشی و هم منطق بیان مطالب ارتباط نزدیک تری با وضعیت قابل مشاهده در جامعه ایران داشت و فارغ از بیان مفاهیم اقتصادی، درک و آموزندگی خوبی هم فراهم می آورد. یکی از مهمترین بحثهایی که به آن پرداخته شد، طبیعی بودن ایجاد فشار اقتصادی بر قشری از طبقات ضعیف جامعه در دوران گذار به اقتصاد بازار است، مسئله مهمی که برای نمونه هنری هازلیت در کتاب معروفش به کلی از آن غافل می شود و آن را صرفا نتیجه ای طبیعی میداند، اما نیلی به درستی اشاره می کند که عدم توجه به بروز چنین ناعدالتی اقتصادی اصلاحات در اقتصاد را با شکست روبرو می کند. البته متاسفانه بعد از بیان این مشکل، راه حل یا دینامیسم مقابله ای با آن ارائه نمی شود و ایشان صرفا به اشاره به نیاز به بسته های سیاست گذاری و ثبات اقتصاد کلان بسنده می کند. توصیف مفاهیم با کمک نمودار و معادلات هم گرچه برای بخشی از مخاطب می تواند به تفهیم مطلب کمک کند، اما احتمالا برای قشر بزرگتری دافعه ایجاد کند
ضعیف ترین مقاله، مربوط به غنی نژاد بود که متاسفانه من هرچه تلاش می کنم آثار بیشتری از ایشان بخوانم، رضایت کمتری به دست می آورم. نگاه ایدئولوژیک ایشان به اقتصاد نئولیبرال و باقی ماندن در سطح مفاهیم نه تنها قانع کننده و مفید نیست، بلکه در درازمدت مضر هم خواهد بود. دو مقاله دیگر از طبیبیان و فرجادی به ترتیب بر محور بازخوانی اندیشه های جان رالز و آمارتیاسن استوار بودند که در حد آشنایی با ایده هایی مانند برابری در شرایط اولیه و آزادی در دست یابی به اهداف تعیین شده شخصی یا اهمیت قابلیت های فردی اساسی مفید هستند، اما هنوز برای فهمی عملی و باورپذیر بودن نیاز به پرورانده شدن بیشتر و ورود به مباحث اقتصاد سیاسی دارند و صرف بیان مثالهایی از جامعه ایران که شباهت اولیه با مفاهیم متفکران دارد کفایت نمی کند
با همه اینها، مطالعه چنین اثری مفید خواهد بود و برای یادگیری ابتدایی ترین مفاهیم لازم برای فهم کاستی های منطقی و ساختاری اقتصاد توصیه می شود
چهارمقالهی عالی از چهار تن از اساتید برجسته اقتصاد کشور در باب اقتصاد آزاد و رابطه آن با عدالت اجتماعی. مقاله دکتر نیلی که با ارائه آمار و مسائل شبیه سازی شده با ابزار ریاضیات همراه بود بسیار مفید، کارا و آموزنده است.
کتاب خلاصه ای از معتقدین به اقتصاد بازار است.سعی شده ربط اقتصاد بازار و اقتصاد دستوری با نظام های اجتماعی و عدالت اجتماعی شنجیده شود و نقد و پاسخ هایی به هر یک اظ دو نظام ها داده شود. بافاصله مقاله ی دکتر نیلی بهترین مقاله ی کتاب بود که همین انتظار هم میرفت. به نظرم اگر حوصله ی خواندن همه ی کتاب را ندارید دو فصل آخر که شامل مقاله ی دکتر نیلی و خلاصه و نتیجه گیری است را بخوانید هم کافی است.
چیزی که من فهمیدم اینه که اقتصاد یک زیر مجموعه از اخلاق هستش. امکان وجود عدالت فقط زمانی ممکن هستش که آزادی در جامعه باشه اینکه اشخاص به طور داوطلبانه و از روی تشخیص خودشون دست به مبادله بزنن یکی از زیبایی های بازار هستش که در بعضی جوامع توسط دولت ها توش دست برده می شه که در نتیجش می شه یک دیکتاتوریه کوچیک چرا که دولت می گه چی بفروش چقدر بفروش انگار که مردم نمی دانند و نمی خوان. کلاً اگر به اقتصاد بازار و اخلاق و عدالت علاقه دارین بهتون این کتاب رو توصیه می کنم مخصوصا فصل اولش رو
من دیدگاهم همیشه به اقتصاد سرمایه داری منفی و انتقادی بوده، ولی با خوندن مقالات این کتاب تونستم از یه جهت دیگه و در راستای ساختار دست نامرئی اسمیت بیشتر بدونم