نان و حلوا

by شیخ بهایی

سال نشر: 1385

منظومه ی "نان و حلوا" اثر شیخ بهایی، شاعر و حکیم اثر صفوی در مذمت دنیاطلبی و خودبینی

Genres: Poetry

38 pages, Unknown Binding

First published January 1, 2006

About the author

بهاءالدین محمد بن‏ حسین عاملی معروف به شیخ بهائی (زادهٔ ۸ اسفند ۹۲۵ خورشیدی در بعلبک، درگذشتهٔ ۸ شهریور ۱۰۰۰ خورشیدی در اصفهان) دانشمند نامدار قرن دهم و یازدهم هجری است که در دانش‌های فلسفه، منطق، هیئت و ریاضیات تبحر داشت. در حدود ۹۵ کتاب و رساله از او در سیاست، حدیث، ریاضی، اخلاق، نجوم، عرفان، فقه، مهندسی و هنر و فیزیک بر جای مانده است. به پاس خدمات وی به علم ستاره‌شناسی، یونسکو سال ۲۰۰۹ را به نام او سال «نجوم و شیخ بهایی» نامگذاری کرد

Reviews

[Momen ahmadi · Rating 4 out of 5]

از قدیم الایام، هر کاری که بسیار شیرین و سهل الوصول بود اما عاقبت بدی داشت،را (نان و حلوا) می خواندند چنانچه نان حلوا ،خوردن آن بسیار آسان و سهل است(بی دندان و زحمت نیز می شود خورد) اما مصرف زیادآن مسهل است و باعث اسهال می شود!
شیخ بهایی نیز (درود خداوند بر روح نامیرایش) نان و حلوا را برای کتاب خود انتخاب کرده تا نشان دهد که جاه و مال و حشمت و مکنت و باغ و راغ و طول آرزوی دنیایی و سعی برای معاش و عبادت بهر بهشت ویکی نبودن درون و برون و قیل و قال و زبان پردازی و علم بی عمل و انداختن طوغ خواسته های دنیایی بر گردن،همان نان و حلواست.
شیرین است اما بدون فرجام! چنانچه می فرماید:

هر چت از حق باز دارد ای پسر

نام کردن، نان و حلوا، سر به سر

شیخ،عشق را تنها واقعیت دنیا و علت وجود می داند و عامل سعود را نیز عشق معرفی می کند و آدم بی عشق را نیازمند( پالان و افسار) میابد! او معتقد است، برای رسیدن به عشق اعظم باید (علم محو)فرا گرفت نه (علم نحو) و دست از (حکمت یونانیان)شست و به (حکمت ایمانیان) رو آوردو لوح دل را از علم دنیایی غسل داد!!
اما چگونه می توان چنین کرد؟
از طریق (فقر) از مردم نه فخر به مردم!
از طریق گوشه نشینی و عزلت نه تن پروری و ذلت!
عزلت نیز باید با (علم و زهد) قرین باشد چراکه عزلت بدون(ع) زلت و بدون(ز)نیز علت!!!(=بیماری) است!
آری شب قدر از آن رو انقدر عزیز است که مخفی است..تو هم اگر عزت می جویی،از دید مردمان مخفی شو!
قناعت را پیشه خود ساز و بدان اگر قانع باشی،سایه هر درختی جایگاه و کاخ توست!اما اگر قناعت پیشه نسازی،و صاحب کاخ نمرود و گنج قارون هم باشی باز فقیری! که حکیمان گفته اند:
(ده درویش در گلیمی میخسپند و دو پادشاه در اقلیمی نگنحند)

وقتی که در آرامش دریای زندگی ات خدا را یاد نکردی،در طوفان مشکلات نیز انتظار کمک نداشته باش!
با اینکه از خیر و شر خودت آگاه بودی،همیشه در بازار امور،گناهانت نقد بود و توبه ات نسیه!
به گفته نبی (ص) گوش دار که((حب الوطن من الایمان)) اما کدام وطن است که دوست داشتنش از فزونی ایمان است؟
وطن دنیایی؟ اگر منظور وطن دنیایی است چرا می فرمایند:(حب الدنیا راس کل خطیئه) پس منظور آن وطن بی نام و نشان است.

تدریس و مطالعه تو باید فقط در جهت قرب الی الله باشد نه قرب الی الناس!
که:۵

درس اگر قربت نباشد زان غرض
لیس درسا انه بئس المرض

و در آخر؛

زانکه از دنیاست، این اوطان تمام
مدح دنیا کی کند «خیر الانام»


تو در این اوطان، غریبی ای پسر!
خو به غربت کرده‌ای، خاکت به سر!


آنقدر در شهر تن ماندی اسیر
کان وطن، یکباره رفتت از ضمیر


تا به کی ای هدهد شهر سبا
در غریبی مانده باشی، بسته پا؟


جهد کن! این بند از پا باز کن
بر فراز لامکان پرواز کن


تا به کی در چاه طبعی سرنگون؟
یوسفی، یوسف، بیا از چه برون


تا عزیز مصر ربانی شوی
وا رهی از جسم و روحانی شوی

[Hesam · Rating 4 out of 5]

هر چت از حق باز دارد اي پسر
نام کردن، نان و حلوا، سر به سر
گر همي خواهي که باشي تازه جان
رو کتاب نان و حلوا را بخوان

نان و حلوا کتابی از بهاءالدین عاملی مشهور به شیخ بهایی که در آن آدمی را برحذر میدارد از غم و دلبستگی، غم ِ نان و دلبستگی به شیرینی های ِ زودگذر حلواهای زندگی... حلواهایی که کام تو را یکسره تلخ کنند و آرزوهای تو را یکسره ناکام گذارند

نان و حلوا چيست؟ جاه و مال تو
باغ و راغ و حشمت و اقبال تو
نان و حلوا چيست؟ اين طول امل
وين غرور نفس و علم بي عمل
نان و حلوا چيست؟ گويد با تو فاش
اين همه سعي تو از بهر معاش
نان و حلوا چيست؟ فرزند و زنت
اوفتاده همچو غل در گردنت

رساله را از اینجا بخوانید

این قسمت یکی از زیباترین بخش هاست:

علم رسمي سر به سر قيل است و قال
نه از او کيفيتي حاصل، نه حال
طبع را افسردگي بخشد مدام
مولوي باور ندارد اين کلام
وه! چه خوش مي گفت در راه حجاز
آن عرب، شعري به آهنگ حجاز:
کل من لم يعشق الوجه الحسن
قرب الجل اليه و الرسن
يعني: «آن کس را که نبود عشق يار
بهر او پالان و افساري بيار»
گر کسي گويد که: از عمرت همين
هفت روزي مانده، وان گردد يقين
تو در اين يک هفته، مشغول کدام
علم خواهي گشت، اي مرد تمام؟
فلسفه يا نحو يا طب يا نجوم
هندسه يا رمل يا اعداد شوم
علم نبود غير علم عاشقي
مابقي تلبيس ابليس شقي
علم فقه و علم تفسير و حديث
هست از تلبيس ابليس خبيث
زان نگردد بر تو هرگز کشف راز
گر بود شاگر تو صد فخر راز
هر که نبود مبتلاي ماهرو
اسم او از لوح انساني بشو
دل که خالي باشد از مهر بتان
لته حيض به خون آغشته دان
سينه خالي ز مهر گلرخان
کهنه انباني بود پر استخوان
سينه، گر خالي ز معشوقي بود
سينه نبود، کهنه صندوقي بود
تا به کي افغان و اشک بي شمار؟
از خدا و مصطفي شرمي بدار
از هيولا، تا به کي اين گفتگوي؟
رو به معني آر و از صورت مگوي
دل، که فارغ شد ز مهر آن نگار
سنگ استنجاي شيطانش شمار
اين علوم و اين خيالات و صور
فضله شيطان بود بر آن حجر
تو، بغير از علم عشق ار دل نهي
سنگ استنجا به شيطان مي دهي
شرم بادت، زانکه داري، اي دغل!
سنگ استنجاي شيطان در بغل
لوح دل، از فضله شيطان بشوي
اي مدرس! درس عشقي هم بگوي
چند و چند از حکمت يونانيان؟
حکمت ايمانيان را هم بدان
چند زين فقه و کلام بي اصول
مغز را خالي کني، اي بوالفضول
صرف شد عمرت به بحث نحو و صرف
از اصول عشق هم خوان يک دو حرف
دل منور کن به انوار جلي
چند باشي کاسه ليس بوعلي؟
سرور عالم، شه دنيا و دين
سؤر مؤمن را شفا گفت اي حزين
سؤر رسطاليس و سؤر بوعلي
کي شفا گفته نبي منجلي؟
سينه خود را برو صد چاک کن
دل از اين آلودگيها پاک کن

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 2 out of 5]

منظور شیخ بهایی از نان و حلوا، ما سوی الله است، چنانکه خود می گوید

هر چه غیر از دوست باشد ای پسر / نان و حلوا نام کردم سر به سر

مضامینی که در این منظومه می توان یافت: حمله به حکمت رسمی، حمله به صوفی نمایان و کسانی که برای کسب شهرت دعوی زهد می کنند، حمله به علمای درباری، حمله به کسانی که تدریسشان از سر فضل فروشی است، تشویق به سکوت، و تحذیر از پادشاهان

توجه به این نکات از حیث تاریخی مهم است زیرا در عصر صفوی اهل تصوف ظهور و بروز زیادی داشتند و دکان بازی و شیادی هم فراوان دیده می شد. از آن طرف هم علمای ظاهری به طعن و آزار اهل عرفان می پرداختند. در آثاری مثل این منظومه این دو سویه دیده می شود - همین وضع را در رساله ی "شرح صدر" ملا محسن فیض، شاگرد ملاصدرا، هم می بینیم. همچنین نسبت محکم علما و دربار صفوی هم نکته ای است که در آن روزگار بسیار به چشم می آمده و شیخ بهایی که خود اهل فتوا و قضا بوده، را هم شاکی کرده است

همچنین در این منظومه چند حکایت نیز آمده است: 1) حکایت عابدی که پس از نیامدن سهمیه ی روزانه ی نانش دست پیش گبر دراز کرد و سگی او را بدین کار متنبه کرد؛ 2) حکایت وضوی محکم بی بی تمیز؛ و 3) حکایت عابدی که به خوردن علف اکتفا می کرد و مواجهه ی خدمتکار شاه با او

افزون بر این ها شیخ بهایی در این منظومه چند جا نیز به تأویل و تفسیر آیات و روایات دسته زده است - البته این ها قبل تر هم گفته شده بودند - : 1) تأویل داستان ذبح بقره به کشتن نفس، 2) تأویل حدیث "حب الوطن من الأیمان" به وطن حقیقی آدمی که مقام قرب خداوند است - و نه وطن دنیایی مثل عراق و شام -؛ و 3) تأویل داستان یوسف و چاه به برون جستن از بند تعلقات تن

[ناصر سليم · Rating 3 out of 5]

هر چه از حق بازدارد اى پسر
 نان و حلوا نام کردم سر بسر!
 گر همى خواهى که باشى تازه جان
 رو کتاب نان و حلوا را بخوان!

[Ali Reza · Rating 4 out of 5]

گر همی خواهی که باشی تازه جان
رو کتاب نان و حلوا را بخوان!

[رقیه خدابنده اویلی]

...سر به سر درد است و خون آلودگی