Dit is fascisme

by Rosan Smits

Fascisme holt een democratie uit. Het begint met taal, niet met tanks. Met democratische verkiezingen, niet met een staatsgreep.

En het krijgt vrij spel, dankzij mensen die denken dat het allemaal zo’n vaart niet zal lopen – tot het dat ineens wél doet.

Zoals nu.



‘Rosan Smits' woorden zijn een waarschuwing.’
– Sinan Çankaya

'Breekijzer van een boek'
– Rinke Verkerk

‘Dit boek is een spiegel’
– Carice van Houten

'Dit boek is een noodsignaal'
– Rutger Bregman

Genres: Nonfiction, Politics, Audiobook, History, Society

194 pages, Kindle Edition

Published October 10, 2025

Reviews

[Gert De Bie · Rating 5 out of 5]

In heldere taal legt Rosan Smits uit waarom het belangrijk is de huidige politieke tendens in Amerika, maar evenzeer in heel wat Europese landen, te benoemen als fascisme.
Hoewel het fascisme niet altijd hetzelfde gezicht heeft, volgen de politieke evoluties op extreemrechts wel het draaiboek dat fascisme telkens opnieuw gebruikt. De feiten nu al benoemen en als fascisme erkennen is belangrijk als waarschuwing en om er tegen te strijden.
Relevant, doordacht, goed opgebouwd en treffend. Niets om blij van te worden, wel noodzakelijk leesvoer!

[Rocher · Rating 5 out of 5]

ESSENTIEELLLLLLLL voor iedereen om te lezen.

[Gunther Ramysen · Rating 5 out of 5]

Dat het fascisme in opmars is in onze westerse wereld, dat zien we elke dag in het nieuws. Rosan Smits, die al enkele jaren voor het fenomenale De Correspondent schrijft, doet al jarenlang onderzoek naar radicalisering en geweld in oorlogsgebieden. En wat ze daar heeft geleerd past ze nu toe in onze westerse samenleving waarin het fascisme steeds groter aan het worden is. In dit erg interessante en toch bescheiden boek legt ze ons uit wat fascisme is, wat het fascisme van vandaag is en hoe het zich uit en ook hoe we een dam kunnen werpen tegen fascisme. En dat levert een erg knap werk op dat me enorm wist te boeien. Ik heb zelf een absolute hekel aan fascisme en dit boek is echt pure noodzaak. Het zou de standaard moeten worden in een tijd waarin we volgens sommige politici moeten neerkijken op mensen die een hekel hebben aan fascisme.

[Joris · Rating 5 out of 5]

Dit is fascisme van Rosan Smits is zo’n boek dat je niet alleen leest, maar dat je voortdurend naast het nieuws legt. Het voelt pijnlijk actueel. Niet omdat het met grote gebaren roept dat “alles fascisme is”, maar juist omdat het zorgvuldig en helder laat zien wat fascisme eigenlijk is, hoe het ontstaat, en vooral: hoe herkenbaar het wordt in kleine stappen, lang voordat het zichzelf zo noemt.

Wat ik sterk vind, is dat Smits het begrip niet vaag of sensationeel maakt. Ze ontrafelt het stap voor stap: de denkpatronen, de retoriek, het vijanddenken, het simplificeren van de werkelijkheid, het creëren van een “wij” tegen “zij”. Daardoor wordt fascisme geen historisch museumstuk, maar iets wat je als lezer leert herkennen in het heden. En ja, met de huidige wereldontwikkelingen leest dat soms ongemakkelijk herkenbaar.

Het boek is toegankelijk geschreven, maar niet oppervlakkig. Het blijft analytisch en precies, zonder te vervallen in pamflettaire verontwaardiging. Juist daardoor is het overtuigend. Het dwingt niet tot een mening, maar traint je blik: let hierop, dit zijn de mechanismen, zo sluipt het erin.

Voor iemand die geïnteresseerd is in politiek, maatschappij en machtsstructuren (en die niet houdt van simpele antwoorden op complexe problemen) is dit een heel waardevol boek. Geen paniekzaaierij, geen geruststellende slaapverhalen, maar een nuchtere en scherpe analyse van iets dat we liever als “verleden tijd” zouden zien.

[A. Oosthoek · Rating 4 out of 5]

“Het facisme is een strategie om een dominante groep te mobiliseren tegen een vermeende vijand, door in te spelen op maatschappelijke onvrede. Het is een manier om via de democratie aan de macht te komen en die vervolgens te behouden.”

—-

🎧Tot me genomen als audioboek

Actueel en toch tijdloos. Rosan Smits legt snedig uit hoe facisten werken, hoe ze mensen bespelen en hun tegenstanders monddood maken. Alleen al door het woord facisme in de mond te nemen ondergraaft de tegenstander van de facist de eigen positie in ieder debat. Terwijl de definitie en alle voorwaarden voor facisme, zoals heel simpel uitgelegd in bovenstaand citaat, van toepassing zijn op vele (semi/zogenaamd) democratische politici.

[Anne Willems · Rating 5 out of 5]

Dit boek is echt een must read voor iedereen. Het is schrikbarend hoe politici als Trump en Wilders het fascistische stappenplan volgen. Fascisme is helaas geen verledentijd en het is belangrijk om je daar bewust van te zijn! Daarnaast fijn geschreven en voorgelezen (tip: hij staat op podimo!)

[Erik Allemekinders · Rating 4 out of 5]

Ooooh, dus dát is fascisme

[Eva · Rating 4 out of 5]

Mijn opmerking bij 33% blijft staan: Well. Fuck.

[Arno Vermeer · Rating 5 out of 5]

Citaat: "Het fascisme is een strategie om een dominante groep te mobiliseren tegen een vermeende vijand, door in te spelen op maatschappelijke onvrede. Het is een manier om via de democratie aan de macht te komen en die vervolgens te behouden. Want een fascistische leider zegt 'de wil van het volk' te vertegenwoordigen."

Lees dit boek. Dan begrijp je nog beter hoe de mechanismen werken.
Heel goed dat De Correspondent hierin zo nadrukkelijk stelling neemt. En niet alleen via dit boek.

[Fenne · Rating 4 out of 5]

Ja het is een cliché, maar dit boek zou iedereen moeten lezen en wel nu! Het is helder geschreven en hoewel het beeld dat Smits schets zeer verontrustend is, maakt ze het belang van het weren van fascisme toch duidelijk zonder de lezer achter te laten met een overheersend gevoel van paniek en doem. Het luisterboek heb ik in één ruk geluisterd tijdens klusjes in huis, dus prima te doen vóór woensdag voor de minder snelle lezer :)

[Marlou Snelders · Rating 4 out of 5]

Interessante en begrijpelijke duiding van wat er momenteel speelt, zowel in de VS, Europa als in Nederland. Heel leesbaar (net als haar artikelen), ook voor iedereen die wat minder politiek engaged is. Maar blijft daarom logischerwijs wat aan de oppervlakte. Hoop dat het een bestseller wordt!

[Vivian · Rating 4 out of 5]

een boek over fascisme uitlezen met als achtergrondgeluid Den Haag in vuurwerk is wel een rare realiteit
met hoop het volgende jaar in !!!!!!
fijne jaarwisseling aan iedereen, ik manifesteer minder fascisme in 2026

[Milou Pikaar · Rating 5 out of 5]

belangrijkste boek wat ik in een lange tijd heb gelezen! Ik raad iedereen aan om hem te lezen.

[Bart Timmers · Rating 4 out of 5]

Huiveringwekkend om het draaiboek fascisme uitgevoerd te zien worden in met name Amerika Maar ook in Nederland komen we aardig in de buurt. Smits beschrijft het zo concreet mogelijk met historische duiding. Geeft ook aan wat fascisme niet is. Maar bovenal: Geeft hoop en handvatten wat je er zelf nog tegen kunt doen.

[Marjolein · Rating 5 out of 5]

Huiveringwekkend, angstaanjagend en confronterend. Bizar hoe groot het fascisme weer kan worden, en hoe het ook zeker in onze Hollandse polder de kop op blijft steken. Tegelijkertijd heeft dit boek absoluut een hoopvolle boodschap: dat we fascisme ook uit ons land kunnen weren. Dus: ga stemmen, verdedig onze democratie en stem vooral hoopvol ❤️

[Lieke · Rating 5 out of 5]

Luid en duidelijk.

[Eline · Rating 5 out of 5]

Ga dit lezen als je ook denkt: wat gebeurt er in hemelsnaam in de wereld. Het verklaart alles en biedt hoop om het te stoppen.

Zeer vlot geschreven, en heel actueel (er staan gebeurtenissen in uit september, en dat terwijl het in september is uitgegeven) en zeker nu met de verkiezingen een must read.

[Lauri van Oosterom · Rating 5 out of 5]

Luister/lees allemaal dit boek! Het is angstaanjagend, leerzaam en hoopvol tegelijkertijd. Want we kunnen de strijd tegen het fascisme winnen. Maar daarvoor moeten wel actief samenwerken. En ons uitspreken.

En zelfs als je dit pas na de Tweede Kamerverkiezingen leest: je bent nooit te laat om je te verdiepen & in te zetten.

[Jesse · Rating 5 out of 5]

Essentieel

[Sander Pasterkamp · Rating 3 out of 5]

Rechtse rakker leest linkse column

Als eerst legt auteur geweldig uit wat fascisme is. Je denkt nog snel aan onze grote vriend met die snor uit de jaren 40, maar het boek legt in vijf stappen goed uit hoe het groeit. Illustreert ook goed hoe je fascisme nooit op een juist moment pakt. Als je te vroeg bent dan overdrijf je, maar als je te laat bent is het al te diep geworteld.

Echter is dit boek zo gekleurd als wat. Het gaat er nauwelijks op in dat partijen groot worden door het aantal stemmen. Een verschuiving in het zwaartepunt is een gevolg van democratie, dat maakt het nog geen bedreiging.

Daarna is het vooral vuren op wat er mis is met de vorm van deze partijen en een beetje op de inhoud. Sommige acties worden terecht gelinkt aan fascisme (noodwet en persvrijheid inperken) maar een groot deel van de acties valt onder normale politiek. Samenwerkingen over rechts worden gezien als schadelijk, waar een gezamenlijk blok tegen de uitingen van een PVV of Orban wordt verheerlijkt. Hypocriet.

Daarom bestempel ik dit boek liever als een column dan als neutrale journalistiek. Als je die stemmers die hier gevoelig voor zijn wilt bereiken en bewust maken van fascisme sla je hier de plank volledig mis door mee te gaan in het "wijzen" i.p.v. het toelichten. Het siert de auteur echter wel dat ze aan het eind de vloer aanveegt met neutrale journalistiek, dat vindt ze onzin dus met haar zelfreflectie zit het meer dan goed. Toen werd het doel van het boek me duidelijk: en in dat opzicht is het een goed boek.

Misschien ligt die toon/insteek mij dan wat minder op dit onderwerp. Ik had gehoopt op een beschouwende "compromis" toon. Iets van: "prima als je deze standpunten hebt, maar wees je bewust van de idealen en praktijken van partijen". Het is namelijk goed dat er "awareness" is over waar het heen kan gaan als we niet alert blijven, maar ik zou dit boek daar niet voor kopen.

Al met al: drie sterren, kan de scherpe pen wel waarderen maar vind het te gekleurd om er een open gesprek over te voeren.

[Laura · Rating 5 out of 5]

"Een fascist hoeft alleen maar een goede verteller te zijn. (...) Wat hij zegt hoeft niet te kloppen met de werkelijkheid. Hij moet een gevoelige snaar raken en die weten vast te houden." - Timothy Snyder

Een superduidelijk, raak en overzichtelijk boekje over fascisme. Het is duidelijk dat dit is uitgebreid vanuit een bestaand artikel over Trump (dat hoofdstuk is vele male groter dan de rest), maar vind toch dat dit het boek niet teniet doet. Ik vond vooral de stukjes over hoe niet-fascisten meehelpen fascisme ruim baan te geven in naam van democratie, het verwateren van de term "antisemitisme" zodat Joodse mensen onbestrafte discriminatie uit extreem-rechtse hoek niet goed meer kunnen aankaarten (vooral "Alice für Deutschland" was echt schokkend), en het nieuwe "cloudfascisme" treffend. Ook wat mensen op verschillende vlakken kunnen doen tegen fascisme was een prima afsluiting van het boek, en ik denk dat de grootste stap (het kunnen benoemen van de voorstadia van fascisme) goed gelukt is door het uitbrengen van dit boek.

[Lise Braaksma · Rating 5 out of 5]

Een must read voor iedereen! Als je echt begrijpt hoe fascisme werkt en wat er nu gebeurt, kan je je wapenen en voel je je minder machteloos. Want een van de grootste leugens van het fascisme is dat jij er machteloos tegenover staat.

[Wildfire · Rating 5 out of 5]

Onzettend goed boek, leest snel weg en laat duidelijk de rode draad van facisme zien. En wat je kan doen.
Wat mij erg bij blijft van dit boek : een aanval op één is een aanval op ons alle. Een must read voor iedereen!

[Roos · Rating 4 out of 5]

De definitie ontbreekt, maar de kenmerken ervan zijn duidelijk en worden goed beschreven. Mij was het meeste al bekend eigenlijk, maar ik hoop dat dit boek mensen bereikt die er nog minder mee bekend zijn.

[Gusta · Rating 5 out of 5]

Zeer de moeite waard voor iedereen!

[Eline · Rating 4 out of 5]

Lees dit boek!

[Meeskamstra · Rating 4 out of 5]

Goed boek.

[Suus · Rating 5 out of 5]

Huiveringwekkend en angstaanjagend. Lees dit.

[Jos vdG · Rating 4 out of 5]

Helder en beknopt overzicht van wat fascisme is, hoe je het herkent, welke gevaren er in schuilen en hoe een liberale democratie zich er tegen kan verweren. Let wel: fascisme heeft geen schijn van kans zonder meelopers, wegkijkers en goedpraters. Het vormt helaas wel een blijvend gevaar voor de liberale democratie, dus blijvende alertheid en tegengas is nodig.

[Loïs · Rating 4 out of 5]

Goed boek met zeer heldere uitleg over wat fascisme is en hoe je het kan herkennen. Conclusie: we zitten er midden in. Gelukkig toont Smits ook hoe je fascisme kan stoppen, zodat je niet alle hoop verliest. Goed onderbouwd en fijn geschreven, heel af en toe was het naar mijn mening iets te droog. Maar absoluut een aanrader!