نگاهی اجمالی به عصر زرین فرهنگ ایران

by حسن قاضی‌‌مرادی

مصاحبه‌ی پروین قریشی و نسرین تخیری با حسن قاضی مرادی / نگاهی اجمالی به عصر زرین فرهنگ ایران / تهران: کتاب آمه، چاپِ اول 1393ش
قاضی مرادی، حسن، 1332ش - -- مصاحبه‌ها
تاریخ‌نویسانِ ایرانی -- قرنِ 14 -- مصاحبه‌ها
ایران -- تاریخ -- قرنِ 5-3ق

379 pages, Paperback

First published January 1, 2014

About the author

حسن قاضی‌مرادی (متولد ۱۳۳۲، تهران) پژوهش‌گر حوزه جامعه‌شناسی و مترجم ایرانی است. پژوهش‌های او عمدتاً در حوزه روانشناسی اجتماعی مردم ایران و تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران است. او فارغ‌التحصیل رشته مکانیک است.

Reviews

[乂]

نگاهی اجمالی به عصرِ زرین فرهنگ ایران / مصاحبه‌ی پروین قریشی و نسرین تخیری با حسن قاضی مرادی / تهران: کتابِ آمه، چاپِ اول 1393
قاضی مرادی، حسن، 1332ش - -- مصاحبه‌ها
تاریخ‌نویسانِ ایرانی -- قرنِ 14 -- مصاحبه‌ها
ایران -- تاریخ -- قرنِ 5-3ق

متنی یک‌صفحه‌ای از: «ابوریحانِ بیرونی»
هیچ امتی برای گمراه شدنِ خود متحد و هم‌دست نمی‌شود. اما چرخه‌ی امور گاهی چنان پیش می‌رود که گویی همگان، برای نیک‌شمردنِ هرآن‌چه زیان‌بار و ناپسند است: هم‌سخن و هم‌داستان شده‌اند. و در این هم‌داستانی، به اندیشه‌ورزان و خدمت‌گزارانِ دانش، انگِ بددینی می‌زنند و سودِ دانش را با درشتی‌هایی کینه‌توزانه پس‌می‌زنند. و غافلند که علم، به‌خودیِ خود نیز خواستنی است و شادیِ راستین، جز در پرداختن به آن فراهم نشود. [7]
[تحدیدِ نهایاتِ الاماکن لتصحیحِ مسافاتِ المساکن، تهران: دانشگاه تهران، 1352ش]


سرِ سخن
«پروینِ قریشی»، یکی از مصاحبه‌گرانِ این کتاب با «حسنِ قاضی مرادی» است. وی پرسش‌هایی همیشگی در پسِ ذهنِ خود داشته است. پرسش‌هایی مانندِ این‌که: نزدِ «فردوسی» و «رودکی» و «خیام»، توجه به خِرد، از کجا ناشی می‌شود؟ آیا میراثِ فکریِ به‌جا مانده از ایرانیانِ پیش از اسلام، در این توجه به خِرد نقش داشته است؟ این میراث‌ها کدامند و هستیِ آن‌ها از چیست؟ و آیا چنین میراث‌هایی را می‌توان با یک شکستِ نظامی و تسخیرشدگی از دست داد؟ [9]
«پروینِ قریشی» چندباری مجالِ هم‌سخنی با «حسنِ قاضی مرادی» می‌یابد و این گفت‌وگوها اشتیاقِ او را برای بیش‌تر دانستن درباره‌ی دوره‌ای که از آن به‌عنوانِ «عصرِ زرینِ فرهنگِ ایران» یاد می‌شود، زیادتر می‌کند. [10]
«نسرینِ تخیری» نیز که واسطه‌ی دیدارِ این‌دو نفر بوده پیشنهاد می‌دهد پژوهشی گفتِ‌گو-محور درباره‌ی این دوره از تاریخِ ایران داشته باشند. و «حسنِ قاضی مرادی»، به مصاحبه‌گرانِ خود پنج پرسش ارائه می‌کند تا ایشان بر محورِ این پرسش‌ها سؤالاتِ خود را سازمان دهند. و جهتِ آمادگیِ بهتر برای ورود به بحث، یک فرصتِ مطالعاتیِ چهارماهه پیش از انجامِ گفت‌وگو (مصاحبه‌ها) تعیین می‌کنند.
آن پنج پرسشِ اولیه، به‌عنوانِ سرفصل‌هایِ این مصاحبه (کتاب) تنظیم شده‌اند. [11] ضمیمه‌ای نیز تحتِ عنوانِ «علوم در عصرِ زرین» به این پنج‌فصل افزوده شده تا به درکی جامع‌تر از فعالیت‌های دانشمندانِ ایرانی در این‌دوره کمک کند.

پیش‌درآمد
«حسنِ قاضی مرادی» معتقد است: جامعه‌ی روشنفکریِ ایران، نسبت‌به تحقیقِ آکادمیک و مستندسازیِ مکتوبِ تحقیقاتش کم‌توجه است. اما در تاریخِ فرهنگیِ ایران، دو دوره وجود دارد که در آن فعالیتِ آکادمیکِ ایرانیان شاخص بوده است:
1. «عصرِ زرینِ فرهنگ و تمدنِ ایرانی» در سده‌ی سوم تا پنجمِ هجریِ [خورشیدی/قمری].
2. دوره‌ی تدارکِ «نهضتِ مشروطه» [در سده‌ی سیزدهمِ هجریِ خورشیدی].
البته فعالیت‌های آکادمیک در این دو دوره، تفاوت‌هایِ کمی‌وکیفی‌ای نیز باهم داشته‌اند. [13]
«قاضی مرادی» معتقد است: ما درباره‌ی دوره‌ی اول دچار کمبودِ منابعِ تحقیقی هستیم. اما هدفِ وی از انجامِ این مصاحبه، رفعِ کمبود در این زمینه نیست و نمی‌تواند باشد. بل‌که هدفِ وی ایجاد توجه و انگیزه است، توجه به این‌که تحقیق درباره‌ی این دوره لازم است.
نگاهِ «قاضی مرادی» به مقولاتِ تاریخی، برآمده از دغدغه‌هایش نسبت به وضعیتِ امروزِ ایران است. یعنی توجهِ او به تاریخِ گذشته، برای این است که درکِ بهتری از مشکلاتِ امروزی داشته باشد. [14] و معتقد است: در گذشته نیز ایرانی‌ها در پیِ تسخیرشدگی توسطِ اعراب ناگزیر شدند به مسائلِ مربوط به هویتِ قومی و فرهنگیِ‌شان پاسخ‌هایی ضروری و حیات‌بخش دهند. و امروزه نیز که دوباره دچارِ وضعیتی مشابه با آن زمان شده‌اند باید الگوهایِ رفتاریِ موفق و دانسته‌ای فرارویِ خویش داشته باشند. منظورِ «قاضی مرادی» از وضعیتِ مشابه با گذشته، اشاره به مشکلاتِ ایرانی‌ها در گذر از جامعه‌ای «سنتی» به جامعه‌ای «متجدد» است. گذری که در آن دچار تأخیر شده و درمانده‌اند. و برای یافتنِ پاسخ به چراییِ این تأخیرها و درماندگی‌ها، ناگزیرند تلاشی درخور و اقداماتی ره‌گشا داشته باشند. و «عصرِ زرین»، مانندِ الگویی تحلیل‌دهنده می‌تواند دوباره به ایرانی‌ها کمک کند تا به درکِ لازم از هویتِ قومی و فرهنگیِ خود غنا بخشند و بیاموزند که چگونه می‌توان از ادغامِ فروپاشنده‌ی خود در سیطره‌یِ جدیدی که با آن رویارو هستند جلوگیری کنند؛ همان‌طور که از ادغامِ خود در امپراتوریِ اسلامی ممانعت کردند و حتا با تکیه بر میراثِ هویتیِ خود بر غنای آن امپراتوری افزودند.
به اعتقادِ «قاضی مرادی»، سده‌های سوم تا پنجمِ هجری [خورشیدی/قمری]، برجسته‌ترین دوره‌ای است که ایرانی‌ها توانستند به بحران‌هایِ هویتیِ خود پاسخ‌هایی شایسته دهند. [16] و دستاوردهایِ «عصرِ زرینِ فرهنگِ ایران» در خارج از آن و مشخصاً در اروپا تغییراتِ مهمی ایجاد کرد. زیرا در آن دوره، افرادی مانندِ: «خوارزمی»، «بیرونی»، «رازی»، «خیام»، و «ابنِ سینا» را در هیچ قومِ دیگری پیدا نمی‌کنید. و مشرق‎زمین با اتکا بر همین «عصرِ زرینِ ایرانی‌ها» بود که توانست در ایجادِ «رنسانسِ اروپا» تأثیری مهم برجا بگذارد. [18] البته برخی از پژوهش‌گران نیز از این دوره به عنوانِ «عصرِ فرهنگ و تمدنِ اسلامی» یاد می‌کنند، اما باید توجه داد که آن قلمروِ اسلامی‌ای که بیش از دیگر قلمروها در ایجادِ این عصر مؤثر بوده ایران بود. و اقوامِ دیگر اساساً در شرایطِ مساعدی برای چنین نقش‌آفرینی‌ای نبودند. زیرا «حوزه‌ی اسکندیه» مدت‌ها بود که دچار افول شده و با تسخیرِ «مصر»، این حوزه در کل تغییرِ ماهیت داده و عرب شده بود. و در «حوزه‌ی شام» نیز فرهنگِ رخنه‌یافته‌ی امپراتوریِ بیزانس، با تسلطِ امویان بر «شام» دچار اضمحلال شد. امویانِ «اندلس» نیز بیش‌تر در حالِ جنگ و گریز با مسحیان بودند و فرصت مستدامِ چندانی برای کارِ تمدن‌سازی نداشته و نیافتند. اما چرا میراثِ فرهنگ و تمدنی ایرانی (ساسانی) از بین نرفت؟ حتا با وجودِ آسیب‌های قابلِ توجهی که اعراب به این میراث وارد آورند. [19]
«قاضی مرادی» معتقد است: ریشه‌هایِ میراثِ ایرانی چنان مستحکم بود که اعراب نتوانستند از پسِ تخریبِ کاملِ آن برآیند. [20] و برای مثال: «عباسیان» برایِ این‌که بتوانند حکومتِ قدرتمندی ایجاد کنند، چاره‌ای نداشتند جز این‌که مرکزِ خلافتِ خود را در «حوزه‌ی تیسفون» بسازند و از دیوان‌سالاریِ ساسانی و اخلافِ دبیرانِ آن یاری بگیرند. [19] پس گرچه دینِ اعراب بر ایران‌زمین گسترد اما هویتِ قومی و فرهنگیِ ایرانیان با کوششِ قشرهایِ نخبه‌ی آن تداوم و اعتلا یافت. [20]
«قاضی مرادی»؛ «عصرِ زرین» را خاصلِ تلاشِ ایرانی‌ها برایِ شناساندنِ خود می‌داند. و معتقد است: در این عصر، شایسته‌سالاری به میزانِ قابلِ توجهی تقویت شد و نخبگانِ علمی و فرهنگی به جایگاهِ مهمی در میانِ قومِ خویش دست یافتند. و این کوشش و پایداری بیش‌ترین تأثیر را بر حیاتِ سیاسی و اجتماعیِ ایرانیان گذاشت که مشخصاتِ آن‌را در هیپ دوره‌ی دیگری از تاریخِ ایرانی‌ها نمی‌توان دید. [21] زیرا در سده‌هایِ سوم تا پنجمِ هجری، ایرانی‌ها در برابرِ تسخیرشدگی توسطِ فرهنگِ اعراب ایستادگی کردند و دستاوردهای مهمی نیز به دست آوردند. و مشابهِ این واکنش را در زمانِ «نهضتِ مشروطه» نیز می‌توان سراغ گرفت. یعنی زمانی که ایرانی‌ها در برابرِ تسخیرشدگی توسطِ «غرب» ایستادگی کردند و در ابتدا نیز دوباره شاهدِ میزانی از رشدِ فرهنگی و سیاسی شدند اما این‌بار در تداوم به آن کوتاهی کرده و شکست خوردند، زیرا به مبارزه‌ی خود ادامه نداده و به هویت‌هایی دروغین متوسل شدند. هویت‌هایِ دروغینی که بر خیال‌بافی تکیه داشتند. [22] خیال‌بافی‌هایی که به خودفریبی درباره‌ی فتوحاتِ «کوروشی» و غارت‌های «نادری» و الگوهایِ صدرِ اسلامی ختم شدند. ایرانی‌ها این‌بار به بهانه‌هایی واهی پناه بردند تا از مبارزه برای احیایِ مجددِ خود شانه خالی کنند. مبارزاتی که برایِ رهایی‌شان از عقب‌ماندگی و تسخیرشدگی لازم بوده است.
راهِ حلی که «قاضی مرادی» ارائه می‌کند اینِ است که: ایرانی‌ها باید به «یک‌پارچه‌سازیِ» فرهنگ و تمدنِ خود با «غرب» روی آورند و به فروماندگیِ خود برای عبور از دوره‌ی گذار پایان دهند. و در این‌جا تضویح بیش‌تری درباره‌ی منظورِ خود از «یک‌پارچه‌سازی» نمی‌دهند.

پنج‌محوری که این مصاحبه بر پرسش‌هایِ آن استوار شده است عبارتند از:
1. جنبشِ فرهنگی و تمدنیِ «عصرِ زرین» به‌یک‌باره و بدونِ پشتوانه‌ای قوی ایجاد نشد. چه پیش‌زمینه‌هایِ فرهنگی و تمدنی‌ای موجبِ پیدایشِ «عصرِ زرین» شدند؟
2. در جوامعِ سنتی، جهش‌هایِ علمی و فرهنگی به حمایتِ حکومت‌گران وابسته است. حامیانِ رسمیِ «عصرِ زرین»، سامانیان و آل‌بویه بودند. چگونه «عصرِ زرین» در دوره‌ی فرمان‌رواییِ ایشان تثبیت شد؟ [23]
3. در عرصه‌هایِ علمی و فرهنگی و تمدنی، چه دستاوردهایِ مهمی حاصل شد که موجب نام‌گذاریِ این دوره به‌عنوانِ «عصرِ زرین» شد؟
4. چه عواملِ دخلی و خارجی‌ای موجبِ زوالِ «عصرِ زرین» شدند؟
5. اهمیت «عصرِ زرین» در چیست؟
تلاشِ حاضرانِ در این مصاحبه‌ها برایِ پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها این است که به درکی اجمالی از «عصرِ زرینِ فرهنگِ ایران» برسند. [24]
[...]