Melancholie in de Gouden Eeuw

by Luuc Kooijmans

Melancholie in de Gouden Eeuw bevat een verbluffende verzameling portretten van zeventiende-eeuwse Hollanders die overspannen lijken te raken, of depressief, of psychotisch - gemoedstoestanden die destijds werden geschaard onder de overkoepelende term melancholie.
Het gaat Kooijmans er niet om de beschreven symptomen te duiden met de huidige ideeën over psychische aandoeningen. Het gaat ook niet zozeer om de diagnose of de behandeling, maar vooral om de beleving van de direct betrokkenen: naasten en buren, en waar mogelijk de melancholici zelf. We leren hun angsten kennen en hun dagelijkse problemen. We kunnen ze zien en horen, en soms ruiken, op straat, in tehuizen en vooral thuis bij hun familie.
Behalve hun kijk op krankzinnigheid laten de verhalen van de betrokkenen zien hoe ze in hun wijk, straat, woning of tehuis met elkaar omgingen, en zo vormen die verhalen tevens een ongewone ingang tot het sociale leven in het Holland van de Gouden Eeuw.

280 pages, Kindle Edition

First published October 18, 2023

About the author

Historicus Luuc Kooijmans (1956) heeft veelvuldig bewezen dat hij een complexe geschiedenis helder en indringend kan vertellen. Hij is auteur van boeken die niet alleen lof hebben geoogst in wetenschappelijke kringen, maar ook door een breder publiek worden gewaardeerd. In 2008 werd Gevaarlijke kennis bekroond met de Grote Geschiedenis Prijs en met de Greshoffprijs van de Jan Campert Stichting. Hij schreef daarnaast onder meer De doodskunstenaar, Het orakel en De geest van Boerhaave. In 2004 ontving hij van het Prins Bernhard Cultuurfonds een oeuvreprijs op het terrein van de geesteswetenschappen. Zijn werk werd vertaald in het Engels, Russisch en Pools.

Reviews

[Josien]

De 17e eeuwse psychiatrische beelden toegankelijk gemaakt dankzij de auteur die ongetwijfeld veel speurwerk heeft verricht en uitstekend gedocumenteerd dit alles voor ons heeft weten op te schrijven in dit boek dat leest als een trein, smeuïg èn informatief, rijk gelardeerd met illustratieve casusbeschrijvingen. In deze casus worden sommige quotes in het oorspronkelijke oud-nederlands geciteerd. Dit is zeer goed gedaan, goed gedoseerd zodat het vooral zeer beeldend werkt en de leesbaarheid zeker niet verstoord. Bv: ‘van sijne sinnen gansch ende te enemael gefrustreert ende berooft was’.
En: ‘aldaar in Indiën seecker gebreck aen sijn harssenen, memorie ende verstandt overkomen is’, waardoor hij ‘meestentijt van sijn verstandt ende sinnen soodanich is berooft dat hij nu door ydereen voor simpel, innocent ende ijdelhoofdigh’ werd gehouden.
Een hoofdstuk wordt gewijd aan het toenmailg standaardwerk The Anatomy of Melancholy van Richard Burton die toen al in staat bleek een prachtige beschrijving van de innerlijke belevingswereld van de melancholicus te geven.
Sowieso is het verbluffend hoe herkenbaar de problematiek is, niet alleen van de patient -melancholie werd al als ziektebeeld gezien-, maar ook voor diens omgeving. Het boek biedt ook een boeiend zicht op hoe in die tijd werd gedeald met deze soms heftige problematiek en waarom.

[Marianne]

Voor mij geen gemakkelijk boek om te lezen, ik moest het regelmatig wegleggen. Desondanks is het een boek dat me een aantal interessante inzichten heeft opgeleverd, naast een aantal bijzarre, maar ook trieste verhalen. Bijvoorbeeld het verhaal van Aagt Germonts die blijkbaar geen kinderen kon krijgen en daarom deed of ze zwanger was en nagemaakte kinderen baarde die bij de geboorte dood bleken. Uiteindelijk werd Aagt opgepakt omdat ze haar kinderen dood gemaakt zou hebben en werd op het schavot gezet en bespot. De dominee die de casus beschreven heeft, heeft een plausibeler verklaring. Aagt heeft omdat ze niet zwanger kon worden de zwangerschappen gefingeerd. Rijke vrouwen deden dat ook, maar zij konden een levende baby kopen. Aagt fabriekte die zelf, van reuzel of van lappen.

Wat ook nieuw voor mij was, dat iemand niet zo maar opgesloten kon worden. Daar was net zoals nu, verlof van een overheidsinstantie voor nodig. Uit het voorlaatste hoofdstuk blijkt wel dat er anders getoetst wordt dan tegenwoordig. Het lukte soms ook wel eens om een tegenstander op te laten sluiten, zonder dat deze echt krankzinning was. De rechtstaat bestond nog niet. Het gaf me ook een deja-vu naar het communistische regime in de USSR dat in de jaren zestig en zeventig, weliswaar op veel grotere schaal, politieke tegenstanders op liet sluiten in psychiatrische inrichtingen

Het boek staat vol van dit soort verhalen, losjes thematisch georganiseerd, met in het het midden een intermezzo over het boek uit 1621 van Robert Burton, waarin de melancholie in al zijn facetten ontleed wordt. Burton keert aan het einde van het boek weer terug. Naar de wortels van de melancholie die liggen in de voortdurende tegenstrijdigheden waarmee de geest belast wordt, heugelijke gebeurtenissen maar ook zaken als verraad, diefstal en begrafenissen. En altijd oorlog. Waarbij de armen worden opgehangen en de rijken hele provinicies leeghalen. Wat dat betreft is er niets veranderd.

[Maarten Van Krimpen]

Ik vond het een heel saai boek. Qua leesbaarheid zou ik het eigenlijk maar 1* willen geven, maar omdat het volgens mij heel erg goed geresearcht is kan ik dat niet over mijn hart verkrijgen, vind het ook respectloos naar de schrijver - mocht hij dit toevallig lezen.

Het heeft heel weinig met melancholie te maken: het zijn vooral heel veel losse verhaaltjes van personen rond het jaartal 1690 die om wat voor reden dan ook doordraaien of gewelddadig worden en dan uiteindelijk in een 'dolhuis' belanden. Het zijn verhaaltjes zonder echte samenhang - de hoofdstuk structuur stelt niet veel voor - en niet alles is ook even interessant. Het was voor mij boeiender geweest als er meer informatie was verteld over melancholie / paniekaanvallen / manisch worden in die tijd en dat er dan kort werd ingezoomd op specifieke gevallen. Nu is het andersom, en ik heb niet echt veel geleerd.

Wat het ook slecht leesbaar maakte: Luc Kooijmans schrijft het boek voornamelijk in de voltooide tijd, het is heel erg veel passief taalgebruik in plaats van actief taalgebruik. Het leest echt heel erg beroerd, ik miste de urgentie.

Nee, niet mijn favoriete boek helaas.

[Caitlin]

Ik had gehoopt dat het boek wat dieper in was gegaan op het onderwerp dat het beloofde. Het las prima weg, al bestond het voornamelijk uit verhalen van personen die in de melancholie raakten. Desalniettemin interessant, natuurlijk, alleen hoopte ik persoonlijk op een andere richting.
De informatie die werd gegeven langs de verhalen heen was wel sterk geschreven, alleen had ik er meer van verwacht door het gehele boek heen.