اتفاق خودش نمی‌افتد

by بهرام بیضائی

فیلمنامه

Genres: Plays, Drama, Fiction

Paperback

First published April 1, 2005

About the author

بهرام بیضایی: مروری بر زندگی و آثار یک اسطوره زنده

بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطوره‌شناس برجسته ایرانی، در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران چشم به جهان گشود ور در روز ۵ دی ۱۴۰۴ در سن ۸۷ سالگی، دور از وطن، چشم از جهان فروبست. او به عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینما و تئاتر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی معاصر شناخته می‌شود که با خلق آثاری عمیق و چندلایه، نقشی بی‌بدیل در غنای هنر و اندیشه ایرانی ایفا کرده است.

آغاز راه و شکل‌گیری اندیشه

بیضایی در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب در تهران زاده شد. پدرش، ذکایی بیضایی، شاعر بود و این پیشینه، او را از همان ابتدا با ادبیات و هنر مأنوس کرد. علاقه‌ی وافر او به سینما و نمایش از دوران نوجوانی آغاز شد و همین علاقه او را به سمت پژوهش‌های گسترده در تاریخ نمایش ایران و جهان سوق داد. بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما آن را ناتمام گذاشت تا به صورت مستقل به تحقیق و آفرینش هنری بپردازد.

حاصل پژوهش‌های ژرف او در همان دوران جوانی، کتاب مرجع و ماندگار "نمایش در ایران" بود که به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در زمینه تاریخ نمایش ایرانی شناخته می‌شود و تسلط عمیق او بر ریشه‌های فرهنگی و نمایشی ایران را به نمایش می‌گذارد.

کارنامه هنری: از صحنه تئاتر تا پرده سینما

فعالیت‌های هنری بیضایی در دو حوزه اصلی تئاتر و سینما متمرکز است، هرچند قلم او در قالب فیلمنامه، نمایشنامه، پژوهش و داستان‌نویسی نیز آثاری درخشان خلق کرده است.

در عرصه تئاتر، بیضایی با نگارش نمایشنامه‌هایی چون "پهلوان اکبر می‌میرد"، "مرگ یزدگرد"، "چهار صندوق" و "افرا، یا روز می‌گذرد"، جانی تازه به تئاتر ایران بخشید. آثار نمایشی او با بهره‌گیری هوشمندانه از اساطیر، تاریخ و فرم‌های نمایش ایرانی (همچون تعزیه و نقالی) و ترکیب آن با تکنیک‌های مدرن تئاتری، به کاوش در مفاهیمی چون هویت، تاریخ، زن، مرگ و حقیقت می‌پردازند. زبان فاخر، ساختار پیچیده و شخصیت‌پردازی عمیق از ویژگی‌های بارز نمایشنامه‌های اوست.

در حوزه سینما، بیضایی کار خود را با ساخت فیلم کوتاه "عمو سیبیلو" در سال ۱۳۴۹ آغاز کرد و با اولین فیلم بلندش، "رگبار" (۱۳۵۱)، نام خود را به عنوان یک فیلمساز صاحب‌سبک و اندیشمند مطرح کرد. "رگبار" با نگاهی دقیق و شاعرانه به تحولات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، آغازگر مسیری بود که با شاهکارهایی چون "باشو، غریبه کوچک" (۱۳۶۴)، "شاید وقتی دیگر" (۱۳۶۶) و "مساف" (۱۳۷۰) ادامه یافت.

فیلم "مرگ یزدگرد" (۱۳۶۰)، که اقتباسی از نمایشنامه خود او بود، نقطه عطفی در کارنامه سینمایی او و سینمای ایران به شمار می‌رود. این فیلم با ساختاری مبتنی بر روایت‌های متناقض و تمرکز بر مفهوم نسبیت حقیقت، نمونه‌ای درخشان از سینمای فلسفی و تاریخ‌نگر است. "سگ‌کشی (۱۳۷۹) نیز پس از سال‌ها دوری از فیلمسازی، بازگشتی قدرتمندانه برای او بود که با استقبال منتقدان و تماشاگران روبرو شد.

سبک و مضامین کلیدی

آثار بیضایی، چه در سینما و چه در تئاتر، از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند:

زبان و دیالوگ: استفاده از زبانی فاخر، ادیبانه و در عین حال دقیق و حساب‌شده که به آثار او عمقی چندبعدی می‌بخشد.
اسطوره و تاریخ: بهره‌گیری از اساطیر ایرانی و بازخوانی رویدادهای تاریخی برای طرح مسائل جهان معاصر.
هویت زنانه: توجه ویژه به شخصیت زن و جایگاه او در تاریخ و اجتماع. زنان در آثار بیضایی اغلب شخصیت‌هایی قدرتمند، کنش‌گر و پیچیده هستند.
ساختار روایی: استفاده از ساختارهای روایی غیرخطی، روایت‌های تودرتو و شکستن مرز میان واقعیت و خیال.
پژوهش و دقت: تمامی آثار او بر پایه تحقیقات گسترده و دقیق در زمینه‌های تاریخی، اسطوره‌شناسی و فرهنگی بنا شده‌اند.

مهاجرت و تداوم فعالیت

بهرام بیضایی در سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و به عنوان استاد مدعو در این دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه ادبیات و هنرهای نمایشی ایران پرداخت. او در طول اقامت خود در آمریکا نیز از فعالیت هنری باز نایستاد و چندین نمایشنامه از جمله "طرب‌نامه" و "چهارراه" را با حضور بازیگران ایرانی در کالیفرنیا به روی صحنه برد و کارگاه‌های آموزشی متعددی برگزار کرد.

بهرام بیضایی، با بیش از نیم قرن فعالیت هنری و پژوهشی، نه تنها به عنوان یک هنرمند بزرگ، بلکه به مثابه یک اندیشمند و روشنفکر تأثیرگذار، جایگاهی رفیع در تاریخ فرهنگ

Reviews

[Nazanin · Rating 4 out of 5]

هرچند دوست دارم این حجم از تلخی و هولناکی را به دورترین نقطه ذهنم تبعید کنم اما باید بگویم برای من اثری بود به شدت تکان دهنده، پر شتاب، نفس گیر، عجیب، شبیه ترن هوایی شهربازی (از نوع آخرین سیستمش) که میدانی به شدت ضربانت را بالا می برد، صدای جیغ و داد و فریاد و حتی از حال رفتن بعضی از مسافران هیجان زده اش را می بینی اما باز هم مرموزانه دلت می خواهد تجربه اش کنی

آن قدر درگیرش شدم که متوجه نشدم کی تمام شد مثل تجربه همان ترن هوایی
به قدری توصیفات رسا بود که می شد صدای تپش های قلب شخصیت داستان را شنید و لحظه به لحظه نگرانش بود


یکی از "بیضایی" ترین آثاری که خواندم
و نمی توانم نگویم که ...عجب نمایشنامه ای بود

[Miss Ravi · Rating 3 out of 5]

از صبح همه‌چیز رو کنار گذاشتم که فقط این کتاب رو بخونم؛ تا دوباره به خودم یادآوری کنم چرا به دنیا اومدن آدمی مثل بیضایی برای جهان ما الزامی بوده. پنجم دی، تولدش مبارک.

[Negar · Rating 4 out of 5]

وقتی این فیلمنامه رو میخوندم جوری نفس نفس میزدم که انگار دارم فیلمشو رو پرده می بینم...بس که صحنه سازی و زبان فیلمنامه قوی یه
هیچوقت فکر نمیکردم خوندن فیلمنامه اینقدر میتونه جذاب باشه...به جذابی یک فیلم سینمایی و یا حتی جذاب تر از اون...چون جزئیات صحنه ها با خودته...با برداشت ذهنی خودت از نوشته فیلمنامه رو جلو میبری...انگاری که خودت دوربین فیلمبرداری هستی خودت کارگردان خودت بازیگر
خوندن این فیلمنامه رو به همه پیشنهاد میکنم.......

[azarakhsh · Rating 3 out of 5]

به نظرم نمیاد که رفتار یک قربانی تجاوز با متجاوز اینقدر راحت بتونه تغییر کنه. این بخش باورپذیر نیست و به قدر کافی این تغییر رفتار توجیه نمیشه تو سیر روایت.

[Niloozian]

⁦⚠️⁩ هشدار: خطر لو رفتن داستان کتاب!
کتاب رو یک نفس خوندم؛ در حالی که در میانه ش بارها چشم‌هامو بستم و در خشم، حیرت یا غم زیاد فرو رفتم. شاید برای نوشتن این ریویو زود باشه، چون همین حالا خوندنش رو تموم کردم ولی احساس کردم نیاز دارم در موردش بنویسم. شخصیت «شیوا» مثل بسیاری از زنان داستان‌های بیضایی، به عنوان یک زن ایرانی بسیار باورکردنیه. (بله، زن در آثار خیلی از نویسندگان ایرانی از فرط کلیشه‌ای بودن باورکردنی نیست!) کتاب رو میشه از زاویه‌های مختلفی بررسی کرد. یکی، از همین منظر جنسیت شخصیت اصلی کتابه، که پیچیدگی روابطش رو بسیار بیشتر کرده. درگیری شیوا با کسانی که عاشقشون بوده/هست، یا به عنوان یک زن مستقل و مجرد در خانواده، مادر، مدیر موفق، فعال سیاسی، زنی تنها مورد قضاوت همسایگان، یک شهروند در خیابان، و یک «تن»، تصویری جامع از توقعات و تعهداتش رو بیان میکنه. از طرف دیگه، میشه به داستان از دیدگاه تاریخی-سیاسی نگاه کرد. خواننده در کتاب، وقایع سال ۵۳ تا ۷۱ رو مرور میکنه؛ اما ماهیت داستان که «تکرار» رو در ذهن تداعی میکنه، میتونه به طرز واقع‌بینانه‌ای تعمیمش بده به سالهایی قبل یا بعد از این بازه. از نگاه دیگه، اگر بخوایم متن رو به چشم فیلمنامه ببینیم، تصاویر بسیار تمیز و حساب شده، با ترتیب زمانی عجیب و درهم ریخته‌ای که معما رو پیچیده، اما حل‌کردنی میکرد، قابل ستایش بود. نکته‌ای که در مورد وجه دراماتیکش دوست داشتم، این بود که معما ناگهان و در پایان حل نشد. بلکه از نیمه‌ی کتاب، به تدریج سر نخ هایی رو میشد که هر چند صفحه یک بار خواننده رو با بخشی از حقیقت -و شوک ناشی ازش!- رو به رو میکرد. زبان کتاب به نسبت بسیاری از کتابهای بیضایی ساده ست. و شاید پایبندی به فارسی منحصربفردش، تنها در اسامی افراد، و چند عبارت پراکنده مثل «قیرتخت ِ تیره رنگ ِ جاده» دیده میشد.
یه جاهایی بعضی رفتارها به نظر اغراق شده میاد. مثل رفتار پایانی کاوه -که در آغاز کتاب توصیفش رو می‌بینیم-. شدت توحش این صحنه بسیار بالاست و شاید من انتظار نداشتم کاوه هم انگشتر یادگاری شیوا رو برداره، هم به اون شکل به قتل برسوندش. (شاید هم من الان شوکه‌ام و واقعاً میشه! به هر حال اون عقیده یود، این وظیفه ست!) تصاویری هم هستن که باز به نظرم این مسئله رو دارن، و این گمان رو در من تقویت میکنن که این داستان، داستانی سراسر تخیلی نباشه. خرده‌داستانها اگرچه ضروری ان؛ اما جزئیات عجیبی دارن که شاید گفتنشون برای پیشرفت داستان ضروری نبود. یا بخشهایی هست که به نظر میرسه نویسنده خیالش راحت نمیشده اگر به شکل اغراق شده نشونشون نمیداده! ممکنه در نگاه اول به نظر برسه داستان تاریخ انقضا داره. اما ویژگی شخصیتی افراد، به قدری در جامعه‌ی امروز پایدار به نظر میرسه، و ساز و کارهای قدرت به گونه‌ای هستند، که فکر میکنم این کتاب در سالیان دورتر هم خوانندگانش رو شگفت‌زده و راضی خواهد کرد.

[Neda · Rating 5 out of 5]

چرا بعد از خوندنش حس کردم چندین کیلومتر دویدم؟ و تا اخرین کلمه از کتاب این جنبش در مغزم کاملاً حس میشد.

[Livewithbooks · Rating 2 out of 5]

اولین اثر از بیضایی که بهم نچسبید:/

[Amir Sahbaee · Rating 5 out of 5]

فیلمنامه ای که فیلمی ازش ساخته نشده
--
خب من خیلی فیلمنامه‌ای نیستم.این رو هم قاطی چندتا نمایشنامه خریدم.دومین اثری بود که از بیضایی خوندم و دارم تلاش میکنم.این دوتا باعث میشه که نظرم رو بااحتیاط بیشتری بدم
--
اتفاقات این فیلمنامه مربوط به سال ۷۱ئه.۱۴سال بعد از انقلاب ۵۷.اما نگارش فیلمنامه در سال ۸۱ اتفاق افتاده.
شاید برای ذهن ما در ۴۰۲ خیلی عجیب نباشه اما باتوجه به فضای کشور در اون زمان به نظرم قدم مثبت اول اینه که شخصیت اصلی داستان یک زنه که هم فعال سیاسی و حزبیه،هم موقعیت شغلی خوبی داره و هم مستقل و تنها زندگی می‌کنه.بیشتر از این از خصوصیات شخصیتیش نمیگم که اسپویل نشه.
ریتم کتاب خیلی تنده.خیلی سریع از صفحه ی اول خودت رو وسط ماجرا می‌بینی و روایت همینجوری با سرعت دستتو میگیره و میکشه.داستان معماییه.اولش نقاط روشن کمی داره اما هرچی جلوتر میره بیشتر میفهمیم ماجرا چیه.تعلیق تقریبا در تمام طول کتاب وجود داره.و تقریبا ۲بار فکر میکنیم ماجرارو فهمیدیم اما اینجوری نیست.
درونمایه ی کتاب شاید بشه گفت سیاسی-اخلاقیه.ما داریم در بستر انتخابات حرکت میکنیم.اول ممکنه به نظر برسه که اشاره به این موضوع تصادفیه اما بعد از چاپ کردن بنر و پوستر برای کاندیدا تا اتفاقات بعدی همه ش مربوط به سیاسته.
اما سیاست به مثابه امری غیر اخلاقی.جایی که ادم ها روی جریانی که فکر میکنند موفق خواهد بود "سرمایه گذاری می‌کنند" و به هیچ وجه وظیفه گرا نیستند.جایی ‌که سیاست همونقدی که میگن بی پدر و مادره و ادما برای بقا در قدرت حاضرن هرکاری بکنن.
عشق،اخلاق،انسانیت،دوستی،خانواده و هیچ چیز دیگری در این جهانِ ساخته شده بالاتر از سیاست به معنی ماندن در قدرت نیست.ادم هایی که اینجوری فکر نمیکنن یا کشته میشن یا زندانی یا اواره.
--
خود داستان و تعلیق و گره هاش که خیلی جذاب و خوشاینده.اما این وسط ما باز با اشارات کوچک نمکینی(!) مواجه میشیم با نگاه انتقادی به وضعیت زنان در جامعه.مثلا وجود مزاحم تلفنی که شیوا رو دید می‌زنه یا راننده تاکسی ای که در هنگام عجله میگه چیه عشق و حالشو کرده پول نداده حالا دنبالشی؟!
--
امتیاز واقعی من برای داستان ۴.۷ بود.دوتا دلیل اصلی دارم براش.اول اینکه شخصیت اقای عبدولی و خواهرش به نظرم خیلی پخته و تاثیرگذار نبود.دوم برای یکی دوتا دیالوگ که در صفحات پایانی شیوا میگه و به نظرم زیادی گل درشت بودن
--
پایان بندی خیلی سینمایی و جذاب و البته غمگین.خیلی غمگین(به عنوان بندی های اخر دقت شود)

[Armin Binazir · Rating 4 out of 5]

تصویرسازی بسیار قوی، قلم روان و زیبای آقای بیضایی و واقعیت های تلخ. یک فیلمنامه ی زیبا.

[Ehsan Amiri · Rating 5 out of 5]

خواندن فیلمنامه عالی بهتر از دیدن فیلم های عامه پسنده

[Ali Ghadiri · Rating 5 out of 5]

برای نخستین بار خرق عادت کرده و فیلمنامه ای را شروع به خواندن کردم. قلم من از وصف استاد بیضایی و آثارش عاجز است و پیش تر بزرگانی چون محمود دولت آبادی، آیدین آغداشلو و... در ستایشش سخن ها گفته اند. اما فقط در وصف حال خودم بگویم که این اثر چون آتشفشانی در ذهن و مُهری بر دهان بود. دردی لذت بخش و اجبار به تفکری آزاردهنده بود. افسوس و حسرتی بود به درازای نیم قرن تاریخِ معاصرِ ایران. شاید بهترین زکاتِ حسِ نابِ ناشی از خواندن کتاب، معرفی آن بدون هیچ توضیح اضافی باشد چرا که هر تلاشی برای سخن گفتن از کتاب، کاستن از ارزش آن است.

[Shahla · Rating 5 out of 5]

کتاب در واقع نمایشنامه است.استاد بیضایی با مهارت خاص خودش دو کار مهم انجام می دهد لایه های مخفی فساد در کشور را به نمایش می گذارد.با نشان دادن ماهیت فرصت طلبانه انسان ها خواننده را به تفکر واداشته و غافلگیر می کند.

[Ehsan Mohammadzadeh · Rating 4 out of 5]

داستان مبارزه با جرثومه‌های فساد که هر سری ازشون قطع کنی هفت سر جدید ازش سبز می‌شه. فیلمنامه جذاب با داستانی خوش‌پرداخت بود.

[Azadeh Rezazadeh · Rating 5 out of 5]

مثل یک فیلم جذاب و پرکشش

[Arghavan · Rating 4 out of 5]

از بقیه‌ی کتاب‌های بیضایی که خوندم «واقعی»تر بود.
بگذریم که گره‌ی اصلی رو درست نفهمیدم :-" ولی خیلی واقعی‌تر بود از بقیه. شخصیت‌های واقعی‌تری داشت. شبیهِ «لبه‌ی پرتگاه» بود مثل‍اً. :-؟ اندازه‌ی «آهو، سلندر، طلحک و دیگران» یا «میر کفن‌پوش» و اینا نمادین‌طور نبود.

× شایانِ ذکره که من در شروعِ بیضایی‌خوندن م. چار-پنج‌تا بیشتر نخوندم ازش.

[Saman]

در بين فيلم‌نامه‌هاي آقاي بيضايي ، اين كار ضعيفي از آب درآمد. اگر مثلاً 10 سال پيش اين كتاب چاپ مي‌شد جزو رويدادهاي ناب نشر كتاب به حساب مي‌آمد اما در حال حاضر با ساختن فيلم‌ها و مقاله‌هايي كه در آن به اين گونه مسائل آشكاراتر پرداخته شد، اين فيلم‌نامه رنگ و رويي به خود نگرفت

[Ali · Rating 2 out of 5]

بیضایی در زمینه ی ادبیات نمایشی ما اثر گذارترین قلم در پنج دهه ی اخیر بوده است. بیضایی سنت نمایشی ما را هم خوب می شناسد. خواندن بیضایی را، بهررو توصیه می کنم.

https://www.goodreads.com/author_blog...

[Ali Tabaeian · Rating 4 out of 5]

سگ كشي اي تلخ تر . جدال "نوبان" با "كسي ك روي هر عقيده اي ك احتمال برنده شدن داشت ، سرمايه گذاري كرد".
در آستانه ي ١٨ سالگي "نهال" ك خاهر زاده نيست، خود زاده است.انگشترهايي با نگين آبي كم رنگ و كم بها .

[Mahtab · Rating 4 out of 5]

دنیای جذاب و آشنای بیضایی...

[Shervin atrsaee · Rating 4 out of 5]

hatman bekhoonid.....

[Salar · Rating 4 out of 5]

اولین فیلم نامه ای که از استاد بیضایی خوندم
من که صاحب نظر نیستم اما به نظر من عالی بود .. البته این فیلم نامه رو بعد از دیدن دو فیلم سگ کشی و وقتی همه خوابیم خوندم

[Maryam Dartooti]

معرکه بود

[Serveh · Rating 5 out of 5]

ت

[Reza Mardani · Rating 4 out of 5]

فیلمنامه تلخی بود با شخصیت پردازی و توصیفات عالی

[M.j]

یک فیلمنامه از بهرام بیضایی. خواندن این کتاب را به همه توصیه میکنم. بسیار سرگرم کننده است و توجه به جزییات فیلم در آن فوق العاده است.